27. sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

anantarātītē'dhyāyē śr̥ṅgādīn lōhitāvasēcanōpāyānuktvā 'pracchānēnaikadēśasthaṁ' ityādivākyēna tēṣāṁ viṣayō darśitaḥ| sirāvyadhasya tu bahuvaktavyatvāt pr̥thagadhyāyau yukta ityāha-

Adhikarana sirAvyadhavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

athātaḥ sirāvyadhavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|

sa0-saratyābhī raktamiti sirāḥ, tāsāṁ vyadhaḥ, tasya vidhiḥ, tamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| śēṣaṁ pūrvavat|

Adhikarana shuddharaktasya lakShaNam shuddharaktasyArogyahetutvam (1-2) · Śloka 2

madhuraṁ lavaṇaṁ kiñcidaśītōṣṇamasaṁhatam| padmēndragōpahēmāviśaśalōhitalōhitam||1|| lōhitaṁ prabhavaḥ śuddhaṁ, tanōstēnaiva ca sthitiḥ| |2|

sa0-lōhitaṁ madhuraguṇaṁ(rasaṁ) , tathā, īṣallavaṇaṁ, kiñcicchabda īṣadarthē, tathā'śītōṣṇaṁ-nañīṣadarthē, īṣacchītamīṣaduṣṇaṁ, tathā'saṁhataṁ-dravaṁ, śuddhaṁ syāt| samprati varṇataḥ śuddhalōhitalakṣaṇamāha-padmētyādi| indragōpaḥ-mr̥ganakṣatrōtpannaḥ kīṭakaviśēṣaḥ| hēma-kanakam| aviḥ-mēṣaḥ| aviśaśayōrlōhitaśabdēna raktavācinā sambandhaḥ| padmādīnāṁ dvandvaḥ| padmēndragōpahēmāviśaśalōhitamiva lōhitaṁ-raktavarṇaṁ, yadraktaṁ tacchuddhaṁ syāt| tacca tanōḥ-śarīrasya, prabhavaḥ-utpattihētuḥ| tēnaivaraktēna, tanōḥ sthitiḥ-prabandhāvicchēdalakṣaṇā| anēkadr̥ṣṭāntōpādānaṁ ca śuddharaktasyānēkavarṇadarśanāt|

Adhikarana raktasya duShTikAraNam (2) · Śloka 2

| tatpittaślēṣmalaiḥ prāyō dūṣyatē|2|

sa0-tacca-raktaṁ, bāhulyēna pittaślēṣmalairdūṣyatē| pittalaiḥ-kṣārōṣṇatīkṣṇādibhiḥ| ślēṣmalaiḥ-māṣatilādibhiḥ| tathā purākr̥tāddaivādapi, śaratkālasvabhāvāt kadācidvātalairapi dūṣyata iti prāyōgrahaṇam|

Adhikarana duShTaraktasya kAryam duShTaraktakAryasya sAmAnyalakShaNam (2-5) · Śloka 5

| kurutē tataḥ||2|| visarpavidradhiplīhagulmāgnisadanajvarān| mukhanētraśirōrōgamadatr̥ḍlavaṇāsyatāḥ||3|| kuṣṭhavātāsrapittāsrakaṭvamlōdgiraṇabhramān| śītōṣṇasnigdharūkṣādyairūpakrāntāśca yē gadāḥ||4|| samyaksādhyā na sidhyanti tē ca raktaprakōpajāḥ| |5|

sa0-tatō-dūṣaṇātkāraṇāt, visarpādīn bhramāntān kurutē| tathā, śītōṣṇādibhiḥ samyakcikitsitāḥ sādhyā api rōgā yē na sidhyanti, tē ca raktaprakōpajāḥ| na kēvalaṁ visarpādayaḥ, iti cārthaḥ| ādiśabdēna stambhasvēdanādiparigrahaḥ|

Adhikarana duShTaraktakAryasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

| tēṣu srāvayituṁ raktamudriktaṁ vyadhayētsirām||5||

sa0-tathā, tēṣu-visarpādiṣu rōgēṣu, ulbaṇaṁ raktaṁ srāvayitaṁ sirāṁ vyadhayēt| adantatvādatra vr̥ddhērabhāvaḥ|

Adhikarana unaShoDashAbdAdInAM sirAvyAdhaniShedhaH (6-9) · Śloka 9

na tūnaṣōḍaśātītasaptatyabdasrutāsr̥jām| asnigdhāsvēditātyarthasvēditānilarōgiṇām||6|| garbhiṇīsūtikājīrṇapittāsraśvāsakāsinām| atīsārōdaracchardipāṇḍusarvāṅgaśōphinām||7|| snēhapītē prayuktēṣu tathā pañcasu karmasu| nāyantritāṁ sirāṁ vidhyēnna tiryaṅgāpyanutthitām||8|| nātiśītōṣṇavātābhrēṣvanyatrātyayikādgadāt| |9|

sa0-ūnaṣōḍaśavarṣādīnāṁ tu sirāṁ na vyadhayēt| snēhapītē-pītasnēha ityarthaḥ, āhitāgnyāditvāt paranipātaḥ| tathā, pañcasu-vamanādiṣu, karmasu vihitēṣu satsu, sirāṁ na vyadhayēt| tathā, ayantritāṁ-abaddhāṁ, sirāṁ na vyadhayēt| tathā, na tiryak, na cānutthitāṁ, nātiśītē, nātyuṣṇē, nātivātē, na ca mēghōdayē, sirāṁ vyadhayēt| ātyayikāt-rōhiṇīviṣādikāt, anyatra na vyadhayēt| ātyayikē tu rōgē śītōṣṇavr̥ṣṭīnāṁ yathāyathaṁ pratīkāraṁ vidhāya sirāṁ mōkṣayēdēva|

Adhikarana shiroroge netraroge ca vedhyAH sirAH (9-10) · Śloka 10

| śirōnētravikārēṣu lalāṭyāṁ mōkṣayētsirām||9|| āpāṅgyāmupanāsyāṁ vā| |10|

sa0-śirōnayanavikārēṣu lalāṭyāṁ sirāṁ mōkṣayēt| lalāṭē bhavā-lalāṭyā, śarīrāvayavādyat, ēvamagrē'pi| apāṅgē bhavāṁ apāṅgyāṁ, nāsikāsamīpē bhavāṁ-upanāsyāṁ, vā|

Adhikarana karNarogeShu sirAH (10) · Śloka 10

karṇarōgēṣu karṇajām| |10|

sa0-karṇāmayēṣu karṇajāṁ-karṇasamīpabhavāṁ, sirāṁ vidhyēt|

Adhikarana nAsAroge sirAH (10) · Śloka 10

| nāsārōgēṣu nāsāgrē sthitām|10|

sa0-nāsāmayēṣu nāsāgrē sthitāṁ vidhyēt|

Adhikarana pInase sirAH (10-11) · Śloka 11

| nāsālalāṭayōḥ||10|| pīnasē| |11|

sa0-pīnasē-pratiśyāyē, nāsālalāṭamadhyasthāṁ sirāṁ vidhyēt|

Adhikarana mukharogeShu sirAH (11) · Śloka 11

mukharōgēṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ| |11|

sa0-mukharōgēṣu jihvādigāḥ sirā vidhyēt|

Adhikarana jatrUrdhvagranthiShu sirAH (11) · Śloka 11

| jatrūrdhvagranthiṣu grīvākarṇaśaṅkhaśiraḥśritāḥ||11||

sa0-jatrūrdhvaṁ-vakṣōṁsayōḥ sandhyūrdhvaṁ, yē granthayastēṣu grīvādyāśritāḥ sirā vidhyēt|

Adhikarana unmAde sirAH (12) · Śloka 12

urōpāṅgalalāṭasthā unmādē| |12|

sa0-unmādē uraḥsthā apāṅgasthā lalāṭāśritāśca vidhyēt|

Adhikarana apasmAre sirAH shirorogAdiShu sAmAnyataH sirAH (12) · Śloka 12

'pasmr̥tau punaḥ| hanusandhau samastē vā śirāṁ bhrūmadhyagāminīm||12||

sa0-apasmārē tu hanusandhau sthitāṁ sirāṁ vidhyēt| samastē-sarvasmin, vā hanau sirāṁ vidhyēt| bhrūmadhyagāminīṁ- bhrūmadhyasthāṁ, sirāṁ vā'parasmr̥tau vidhyēditi vāśabdō'trānuvartya yōjyaḥ|

Adhikarana vidradhipArshcashUlayoH sirAH (13) · Śloka 13

vidradhau pārśvaśūlē ca pārśvakakṣāstanāntarē| |13|

sa0-vidradhau pārśvaśūlē ca pārśvasthāḥ kakṣāsthāḥ stanāntarasthāśca sirā vidhyēt|

Adhikarana tRutIyakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| tr̥tīyakēṁ'sayōrmadhyē|13|

sa0-tr̥tīyakē jvarēṁ'sayōrmadhyē-skandhasandhau sthitāṁ sirāṁ, vidhyēt|

Adhikarana caturthakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| skandhasyādhaścaturthakē||13||

sa0-caturthakē jvarē skandhasyādhōgatāṁ-anyatarapārśvāśrayāṁ, sirāṁ vidhyēt|

Adhikarana sashUlaprAvAhikAyAM sirAH (14) · Śloka 14

pravāhikāyāṁ śūlinyāṁ śrōṇitō dvyaṅgulē sthitāṁ| |14|

sa0-pravāhikāyāṁ śūlayuktāyāṁ śrōṇitaḥ-kaṭhyāḥ, dvyaṅgulē sthitāṁ sirāṁ vidhyēt|

Adhikarana shukrarogemeDhraroge ca sirAH (14) · Śloka 14

| śukramēḍhrāmayē mēḍhrē|14|

sa0-śukrarōgē mēḍhrarōgē ca mēḍrasthitāṁ sirāṁ vidhyēt|

Adhikarana galagaNDayoH sirAH (14) · Śloka 14

| ūrugāṁ galagaṇḍayōḥ||14||

sa0-galagaṇḍayōścōbhayōrūrusthāṁ sirāṁ vidhyēt|

Adhikarana gRudhrasyAM sirAH (15) · Śloka 15

gr̥dhrasyāṁ jānunō'dhastādūrdhvaṁ vā caturaṅgulē| |15|

sa0-gr̥dhrasyāṁ jānunō'dhastāccaturaṅgula ūrdhvaṁ vā jānunaścaturaṅgulē sthitāṁ sirāṁ vidhyēt|

Adhikarana apacyAM sirAH (15) · Śloka 15

| indrabastēradhō'pacyāṁ dvyaṅgulē|15|

sa0-apacīsaṁjñē rōgē indrabastēradhō dvyaṅgulē sirāṁ vidhyēt| indrabastiḥ-jaṅghāntarē vakṣyamāṇaḥ (hr̥. śā. a. 4|5)

Adhikarana sakthishUle kroShTukashIrShake ca sirAH (15-16) · Śloka 16

| caturaṅgulē||15|| ūrdhvaṁ gulphasya sakthyartau, tathā krōṣṭukaśīrṣakē| |16|

sa0-sakthipīḍāyāṁ gulphasyōrdhvaṁ caturaṅgulē sirāṁ vidhyēt| krōṣṭukaśīrṣākhyē vātarōgaviśēṣē gulphasyōrdhvaṁ caturaṅgulē vidhyēt|

Adhikarana pAdadAhAdiShu ShaTsu sirAH (16-17) · Śloka 17

| pādadāhē khuḍē harṣē vipādyāṁ vātakaṇṭakē||16|| cippē ca dvyaṅgulē vidhyēdupari kṣipramarmaṇaḥ| |17|

sa0-pādadāhādiṣu kṣipramamarṇa upari dvyaṅgulē vidhyēt| khuḍaṁ-vātaraktam|

Adhikarana vishvAcyAM sirAH (17) · Śloka 17

| gr̥dhrasyāmiva viśvācyām|17|

sa0-viśvācyāṁ gr̥dhrasīprōktāṁ sirāṁ vidhyēt| "gr̥dhrasyāṁ jānunō'dhastāt " iti|

Adhikarana yathoktasirANAmadarshane tadAsannAH sirAH (17-18) · Śloka 18

| yathōktānāmadarśanē||17|| marmahīnē yathāsannē dēśē'nyāṁ vyadhayēt sirām| |18|

sa0-yathōktānāṁ sirāṇāmadarśanē sati marmavarjitē yathāsannē sthānē vyādhivaśādaparāṁ vyadhayēt|

Adhikarana sirAvyadhavidhiH kaNThordhasirANAM yantraNam (18-22) · Śloka 22

| atha snigdhatanuḥ sajjasarvōpakaraṇō balī||18|| kr̥tasvastyayanaḥ snigdharasānnapratibhōjitaḥ| agnitāpātapasvinnō jānūccāsanasaṁsthitaḥ||19|| mr̥dupaṭṭāttakēśāntō jānusthāpitakūrparaḥ| muṣṭibhyāṁ vastragarbhābhyāṁ manyē gāḍhaṁ nipīḍayēt||20|| dantaprapīḍanōtkāsagaṇḍādhmānāni cācarēt| pr̥ṣṭhatō yantrayēccainaṁ vastramāvēṣṭayannaraḥ||21|| kandharāyāṁ parikṣipya nyasyāntarvāmatarjanīm| ēṣō'ntarmukhavarjyānāṁ sirāṇāṁ yantraṇē vidhiḥ||22||

sa0-athētyānantaryē| snigdhā tanuryasya sa snigdhatanuḥ| tathā, sajjāni-praguṇāni, { sarvāṇi } upakaraṇāni-vastraṣaṇḍapaṭōdakasnēhagairikādīni, yasya sa sajjasarvōpakaraṇaḥ| tathā, balīpuṣṭaḥ| tathā, kr̥taṁ svastyayanaṁ-balimaṅgalahōmādikaṁ, yasya sa kr̥tasvastyayanaḥ| tathā, snigdharasayuktēnānnēna pratibhōjitaḥ| tathā, agnitāpaścātapaśca, tābhyāṁ svinnaḥ| tathā, jānutulyē uccāsanē, saṁsthitaḥ-samupaviṣṭaḥ| tathā, mr̥dunā-sūkṣmēṇa, vastrapaṭṭēnāttō-gr̥hītō baddhaḥ kēśāntō yasya sa ēvam| tathā, jānunōḥ sthāpitau kūrparau yēna sa ēvam| tathā, muṣṭibhyāṁ vastragarbhābhyāṁ manyē'tiśayēna pīḍayēt| tathā, dantaprapīḍanādīnyācarēt| ēnaṁ cāturaṁ pr̥ṣṭhadēśē vasanamāvēṣṭayannarō yantrayēt| katham ? grīvāyāṁ vastraṁ parikṣipya, tathā'ntaḥ-madhyē, vāmatarjanīṁ nyasya| sirāṇāṁ yantraṇa ēṣa vidhiḥ-ētadvidhānam| kimbhūtānām ? antarmukhavarjyānām|

Adhikarana sirotthApanavidhiH (23) · Śloka 23

tatō madhyamayā'ṅgulyā vaidyō'ṅguṣṭhavimuktayā| tāḍayēt|23|

sa0-tatō-yantraṇādanantaraṁ, vaidyō'ṅguṣṭhavimuktayā vāmapāṇijayā madhyamayā'ṅgulyā tāḍayēt|

Adhikarana sirAlakShIkaraNavidhiH sirAmokShaNavidhiH (23-25) · Śloka 25

| utthitāṁ jñātvā sparśādvā'ṅguṣṭhapīḍanaiḥ||23|| kuṭhāryā lakṣayēnmadhyē vāmahastagr̥hītayā| phalōddēśē suniṣkampaṁ sirāṁ, tadvacca mōkṣayēt||24|| tāḍayan pīḍayaṁścaināṁ| |25|

sa0-sparśēna tathā'ṅguṣṭhapīḍanairvōtthitāṁ jñātvā, ūrdhvadaṇḍasirāyā madhyē nyasya phalōddēśē suniṣkampaṁ vāmahastagr̥hītayā kuṭhāryā sirāṁ lakṣayēt| tadvacca mōkṣayēt| yathaiva lakṣayēttathaivētyarthaḥ| vrīhimukhēna punastāḍayan-vyathayan, tathā'ṅguṣṭhādinā pīḍayan, ēnāṁ-kuṭhārikāviṣayajāṁ sirāṁ, vidhyēt| nanu, kuṭhārikāviṣayē kathaṁ vrīhivaktrasya prayōgaḥ ? yataḥ 'apavādaviṣayaṁ parihr̥tyōtsargaḥ pravartatē' iti nyāyāt vrīhivaktrasyaiva sāmānyēna prayōgō'nujñātaḥ| tathā cāha (hr̥. sū. a. 26|11)- "vrīhivaktraṁ prayōjyaṁ ca tatsirōdarayōrvyadhē|" iti| kuṭhāryāḥ punarviśēṣō'bhihitaḥ (hr̥. sū. a. 26|12)-"tayōrdhvadaṇḍayāvidhyēduparyasthnāṁ sthitāṁ śirām|" iti| tasmādayuktamētat| atrōcyatē jñāpakam| kuṭhārikāviṣayē vrīhivaktrasya prayōgō nyāyya ēva| yadayamācāryō vakṣyati (ślō.33)-"māṁsalē nikṣipēddēśē vrīhāsyaṁ vrīhimātrakam|" iti| anēna hi vacanēna granthakāra idaṁ pratyapādayat,- bahumāṁsē śarīrāvayavē vrīhimukhaṁ vrīhimātraṁ nikṣēpyam, anyatra tvāśayānurōdhēna vrīhivaktrasya prayōgaḥ kārya iti| anēnaivābhiprāyēṇa śāstrakr̥tā "pramāṇaparimāṇābhyāṁ saṅkhyāyāścāpi saṁśayē mātrac vaktavyaḥ ityanēna mātrac kr̥taḥ| anyathā tu spaṣṭaṁ kr̥tvā "vrīhipramāṇaṁ vrīhyāsyaṁ māṁsalē nikṣipēdvyadhē|" iti pāṭhaṁ kuryāt| tasmādyuktō vrīhimukhasya kuṭhārikāviṣayē prayōga iti|

Adhikarana upanAsikAyA vyadhanam (25) · Śloka 25

vidhyēdvrīhimukhēna tu| aṅguṣṭhēnōnnamayyāgrē nāsikāmupanāsikām||25||

sa0-agrē-agradēśē, nāsikāmaṅguṣṭhēnōnnamayya, upanāsikāṁ- nāsikāsannadēśasthāṁ sirāṁ, vidhyēt|

Adhikarana jihvAdhaH sirAvyadham (26) · Śloka 26

abhyunnatavidaṣṭāgrajihvasyādhastadāśrayām| |26|

sa0-ābhimukhyēnōnnatā-upari tāludēśē nītā, tathā viśēṣēṇa dantairdaṣṭā-vidaṣṭā, agrē jihvā-agrajihvā, yēnāsāvabhyunnatavidaṣṭāgrajihvaḥ, tasyādhaḥ-prakr̥tatvājjihvāyā ēvādhastāt, tadāśrayāṁ-jihvādhaḥsthāṁ sirāṁ vidhyēt| tadityanēna jihvādhaḥ parāmr̥śyatē| jihvādha āśrayō yasyāḥ siRrāyāḥ, tām|

Adhikarana grIvAsirANAM yantraNam (26) · Śloka 26

| yantrayētstanayōrūrdhvaṁ grīvāśritasirāvyadhē||26||

sa0-grīvāśritānāṁ sirāṇāṁ vyadhō-grīvāśritasirāvyadhaḥ, tasmin stanayōrūrdhvaṁ yantrayēt-vāsasā vēṣṭayēt|

Adhikarana bhujasirANaM yantraNam (27) · Śloka 27

paṣāṇagarbhahastasya jānusthē prasr̥tē bhujē| kukṣērārabhya mr̥ditē vidhyēdbaddhōrdhvapaṭṭakē||27||

sa0-pāṣāṇagarbhau hastau yasya, tasya narasya bhujē jānusthē-jānupr̥ṣṭhasthitē, prasr̥tē-prasāritē| 'bhujē' ityēkavacanamatantram, dvāvapi hi bhujau gr̥hyētē| kukṣērārabhya yāvadgrīvaṁ tāvanmr̥ditē- malitē| kasmin ? grīvāśritasirāvyardhārhē'ṅgē| tathā baddha ūrdhvaṁ paṭṭakō yasmiṁstasmin vidhyēt| prakr̥tatvāt sirām|

Adhikarana hastasirANAM yantraNam (28-29) · Śloka 29

vidhyēddhastaśirāṁ bāhāvanākuñcitakūrparē| baddhvā sukhōpaviṣṭasya muṣṭimaṅguṣṭhagārbhiṇam||28|| ūrdhvaṁ vēdhyapradēśācca paṭṭikāṁ caturaṅgulē| |29|

sa0-hastasirāṁ vidhyēt| katham ? bāhāvanākuñcitakūrparē,-anākuñcitaḥ-prasāritaḥ, kūrparō yasya bāhōstasmin| tathā, sukhōpaviṣṭasya-sukhāsīnasya| tathā, muṣṭiṁ baddhvā| kimbhūtam ? aṅguṣṭhēna garbhiṇaṁ-aṅguṣṭhagarbhiṇam| gūḍhāṅguṣṭhaṁ muṣṭiṁ baddhvētyarthaḥ| tathā, vēdhyasthānādupari caturaṅgulaparimāṇē sthānē paṭṭikāṁ baddhvā vidhyēt|

Adhikarana pArshvasirANAM yantraNam (29) · Śloka 29

| vidhyēdālambamānasya bāhubhyāṁ pārśvayōḥ sirām||29||

sa0-bāhubhyāmālambamānasya-avalambyaṁ vastu bhujābhyāmāsajataḥ pārśvayōḥ sirāṁ vidhyēt|

Adhikarana meDhrasirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

prahr̥ṣṭē mēhanē| |30|

sa0-prahr̥ṣṭē-stabdhē, mēḍhrē tadāśritāṁ sirāṁ vidhyēt|

Adhikarana ja~gghAsirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

jaṅghāsirāṁ jānunyakuñcitē| |30|

sa0-jānunyakuñcitē spaṣṭē sthitē sati, jaṅghāyāṁ sirāṁ vidhyēt|

Adhikarana pAdasirANAM yantraNam (30-32) · Śloka 32

| pādē tu susthitē'dhastājjānusandhērnipīḍitē||30|| gāḍhaṁ karābhyāmāgulphaṁ caraṇē tasya cōpari| dvitīyē kuñcitē kiñcidārūḍhē hastavattataḥ||31|| baddhvā vidhyētsirām| |32|

sa0-sukhaṁ kr̥tvā bhūmyādidēśē sthitē pādē sati pādasirāṁ vidhyēt| tathā jānusandhēradhastādāgulphaṁ-gulphaṁ yāvat, karābhyāṁ gāḍhaṁ kr̥tvā pīḍitē sati, tasya caraṇasyōpari-upariṣṭāt dvitīyē caraṇa īṣatsaṅkucitē, tathā ārūḍhē-tatkalitē sati, tatō hastavat-vēdhyasthānādupari caturaṅgulē paṭṭikāṁ, baddhvā sirāṁ vidhyēt|

Adhikarana anuktasirANAM yantraNam (32) · Śloka 32

itthamanuktēṣvapi kalpayēt| tēṣu tēṣu pradēśēṣu tattadyantramupāyavit||32||

sa0-itthaṁ-anēna prakārēṇa yantralakṣaṇōddēśēna, anuktamapi yantraṁ tattaddēśamāhātmyāt kriyāsaukaryārthaṁ tēṣu tēṣu śarīrāvayavēṣu svabuddhyā tattadyantraṁ yathāyōgaṁ kalpayēt, upāyajñō vaidyaḥ|

Adhikarana vrIhimukhasya nikhananam kuThArikAyA nikhananam (33) · Śloka 33

māṁsalē nikṣipēddēśē vrīhyāsyaṁ vrīhimātrakam| yavārdhamasthnāmupari sirāṁ vidhyan kuṭhārikām||33||

sa0-māṁsalē śarīrāvayavē vrīhimukhaṁ śastraṁ vrīhipramāṇaṁ nikṣipēt| asthnāmupari kuṭhārikāṁ yavārdhamātrāṁ nikṣipēt| kiṁ kurvan ? sirāṁ vidhyan|

Adhikarana samyagviddhAlakShaNam (34) · Śloka 34

samyagviddhā sravēddhārāṁ yantrē muktē tu na sravēt| |34|

sa0-samyagviddhē sati(dvā satī) dhārāṁ sravēt| yantrē ca muktē sati na sravēt|

Adhikarana durviddhAlakShaNam atividdhAlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| alpakālaṁ vahatyalpaṁ, durviddhā tailacūrṇanaiḥ||34|| saśabdamatividdhā tu sravēdduḥkhēna dhāryatē| |35|

sa0-alpaṁ viddhā satī sirā stōkaṁ kālaṁ vahati| durviddhā-asamyagviddhā satī, sirā tailayuktaiścūrṇanaiḥ sravēt| atividdhā tu sirā saśabdaṁ sravēt| duḥkhēna-kr̥cchrēṇa dhāryatē|

Adhikarana raktAvarodhakAraNAni (35-36) · Śloka 36

| bhīmūrcchāyantraśaithilyakuṇṭhaśastrātitr̥ptayaḥ||35|| kṣāmatvavēgitāsvēdā raktasyāsrutihētavaḥ| |36|

sa0-bhīmūrchādayō raktasyāsravaṇahētavaḥ| bhīḥ-bhayam| mūrcchā-mōhastamasīva pravēśaḥ| yantraśaithilyam-agāḍhaṁ kr̥tvā yantrapīḍanam| tathā, kuṇṭhaṁ-bhagnaṁ śastram| tathā, atitr̥ptiḥ-atisauhityam| kṣāmatvaṁ-nirbalatā| vēgitā-sañjātavēgatvam| asvēdaḥ-svēdāyōgaḥ| yataścaitē rudhirasyāsrutihētavastatō raktasrutāvētē parihāryāḥ|

Adhikarana samyaksrAvArthamauShadham (36-37) · Śloka 37

| asamyagastrē sravati vēllavyōṣaniṣānataiḥ||36|| sāgāradhūmalavaṇatailairdihyācchirāmukham| |37|

sa0-asamyagastrē sravati vēllādibhiḥ sirāvadanaṁ dihyāt pralēpayēt|

Adhikarana samyaksrAvanirvAhArthamauShadham (37) · Śloka 37

| samyakpravr̥ttē kōṣṇēna tailēna lavaṇēna ca||37||

sa0-samyakpravr̥ttē raktē sirāmukhaṁ kōṣṇābhyāṁ tailalavaṇābhyāṁ dihyāt|

Adhikarana duShThAsramevAgre sirAH sravanti (38) · Śloka 38

agrē sravati duṣṭāsraṁ kusumbhādiva pītikā| |38|

sa0-yathā rāgapītikāmiśrībhūtāt kusumbhādagrē-pūrvaṁ, pītikā sravati, ēvaṁ duṣṭāduṣṭaraktādēkalōlībhūtāt pūrvaṁ duṣṭamasraṁ sravati|

Adhikarana svayaM sthitaM raktaM nAharet (38) · Śloka 38

| samyaksrutvā svayaṁ tiṣṭhēcchuddhaṁ taditi nāharēt||38||

sa0-yathāvatprasrutya svayaṁ-yatnēna vinā, yat tiṣṭhēt-na sravēt, śuddhaṁ taditi nāharēt-na srāvayēt, jīvitahētutvāt|

Adhikarana mUrcchAyAM pratIkAraH (39) · Śloka 39

yantraṁ vimucya mūrcchāyāṁ vījitē vyajanaiḥ punaḥ| srāvayēnmūrcchati punastvaparēdyustryahē'pi vā||39||

sa0-mūrcchāyāṁ satyāṁ yantraṁ vimucya vyajanairvījitē-samāśvastēnarē sati, punarasraṁ srāvayēt| punarmūrcchati tvāturē'śuddhamapi raktaṁ tasminnahani na srāvayēt| kadā tarhi srāvayēt ? ityāha-aparēdyuḥ,-anyasmin dinē, tryahē'pi vā-tr̥tīyē vā'hni, srāvayēt|

Adhikarana vAtaduShTaraktasya lakShaNam (40) · Śloka 40

vātācchyāvāruṇaṁ rūkṣaṁ vēgasrāvyacchaphēnilam| |40|

sa0-vātāt śyāvādilakṣaṇaṁ raktaṁ syāt|

Adhikarana pittaduShTarakasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| pittāt pītāsitaṁ visramaskandyauṣṇyātsacandrikam||40||

sa0-pittāt pītādilakṣaṇamasraṁ syāt| askandi-astyānam, uṣṇatvāt| sacandrikaṁ ca|

Adhikarana kaphaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

kaphāt snigdhamasr̥kpāṇḍu tantumatpicchhilaṁ ghanam| |41|

sa0-kaphāt snigdhādilakṣaṇamasr̥k syāt|

Adhikarana dvandvaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ saṁsargāt|41|

sa0-saṁsargāddōṣāṇāṁ saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ raktaṁ syāt|

Adhikarana tridoShaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| tridōṣaṁ malināvilam||41||

sa0-tridōṣaraktaṁ malinaṁ-kaluṣaṁ, āvilaṁ-ghanaṁ ca| ētacca dōṣatrayasaṁsargalakṣaṇādadhikaṁ lakṣaṇaṁ mantavyam| na caitāvadēva tridōṣalakṣaṇaṁ mantavyam|

Adhikarana srAvapramANam (42) · Śloka 42

aśuddhau balinō'pyasraṁ na prasthātsrāvayētparam| atisrutau hi mr̥tyuḥ syāddāruṇā vā calāmayāḥ||42||

sa0-aśuddhamasraṁ balinō'pi-kiṁ punarabalinaḥ, prasthāt paraṁ-adhikaṁ, na srāvayēt| { kasmāt ? ityāha- } atisrāvē hi raktasya, mr̥tyurbhavēt| athavā vātarōgāśca kr̥cchrāḥ syuḥ|

Adhikarana atisrAve bheShajam (43) · Śloka 43

tatrābhyaṅgarasakṣīraraktapānāni bhēṣajam| |43|

sa0-tatra-raktātisrutau, abhyaṅgādīni bhēṣajam|

Adhikarana srutaraktasyAnantaraM kRutyam (43-44) · Śloka 44

| srutē raktē śanairyantramapanīya himāmbunā||43|| prakṣālya tailaplōtāktaṁ bandhanīyaṁ sirāmukham| |44|

sa0-srutē raktē sati yantraṁ śanairvimurcya-mandaṁ mandamapanīya, sirāmukhaṁ śītōdakēna prakṣālya, tailaplōtēnāktaṁ sadbandhanīyam|

Adhikarana asamyakshuddhaupunaH srAvakAlaH (44-45) · Śloka 45

| aśuddhaṁ srāvayēdbhūyaḥ sāyamahnyaparē'pi vā||44|| snēhōpaskr̥tadēhasya pakṣādvā bhr̥śadūṣitam| |45|

sa0-aśuddhaṁ-vātādiduṣṭarudhiralakṣaṇēna duṣṭaṁ jñātvā, bhūyaḥ-punaḥ, srāvayēt| kadā ? sāyaṁ-aparāhnē, tasminnēva dinē| athavā, aparē'hni-dvitīyē dinē| athavā snēhēnōpaskr̥tōbhāvitō, dēhō yasya tathāvidhasya bhr̥śadūṣitaṁ-atiśayēna duṣṭaṁ raktaṁ, pakṣādūrdhvaṁ punaḥ srāvayēt| ēvamaśuddhaṁ raktaṁ yathāyōgaṁ sāyamahnyaparē pakṣādūrdhvaṁ vā prasthaparimāṇamēva srāvayēnna tatō'dhikamiti raktasrutau kramaḥ| prasthaparimāṇaṁ ca tantrāntarē gaditam "vamanē ca virēkē ca raktātīsārayōrapi| sārddhatrayōdaśapalaṁ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ||" iti|

Adhikarana ki~jcidduShTaraktasheShe~api na srutiH (45-46) · Śloka 46

| kiñciddhi śēṣē duṣṭāsrē naiva rōgō'tivartatē||45|| saśēṣamapyatō dhāryaṁ na cātisrutimācarēt| |46|

sa0-yasmāt kiñcicchēṣē duṣṭaraktē naiva rōgō-duṣṭaraktōdbhavō vyādhiḥ, ativartatē-kriyāpathamatikramya mārgāntaramasau nāsādayati| atō duṣṭamapi raktaṁ saśēṣaṁ dhāryam| nāsya duṣṭaraktasyātisrutimācarēt, prāṇāyatanatvāt| suśrutō'pyadhyagīṣṭa (?) "saśēṣaṁ duṣṭarudhiramapi kuryādvicakṣaṇaḥ| na cātiprasrutaṁ kuryācchēṣaṁ saṁśamanairjayēt||" iti|

Adhikarana duShTaraktasheShasya shRu~ggAdibhirharaNam (46) · Śloka 46

| harēcchr̥ṅgādibhiḥ śēṣam|46|

sa0-srutaśēṣaṁ duṣṭaraktaṁ śr̥ṅgatumbaghaṭikādibhirharēt, na tu sirayā|

Adhikarana athavA tasya shItopacArAdibhiH prasAdanam (46-47) · Śloka 47

| prasādamathavā nayēt||46|| śītōpacārapittāsrakriyāśuddhiviśōṣaṇaiḥ| duṣṭaṁ raktamanudriktamēvamēva prasādayēt||47||

sa0-athavā śītōpacārēṇa, pittāsrakriyayā, śuddhyā-vamanavirēcanādirūpayā, viśōṣaṇēna-laṅghanarūpēṇa, tadduṣṭaṁ raktaṁ prasādayēt-kaluṣatāṁ parityajya tasya prasannatvamupapādayēt| na tu kēvalaṁ srutaśēṣaṁ rudhiraṁ śītōpacārēṇa (cārādinā) prasādayēt| yāvadanudrikta-apravr̥ddhaṁ duṣṭaṁ rudhiraṁ, ēvamēva-anēnaiva śītōpacārādinā, prasādaṁ nayēt| na tu tannirharaṇē sirāvyadhādinā yatanīyam, anudriktaraktanirharaṇasya sāpāyatvāt|

Adhikarana atisrAve stambhanam (48) · Śloka 48

raktē tvatiṣṭhati kṣipraṁ stambhanīmācarētkriyām| |48|

sa0-raktē tvatiṣṭhati-sthitimalabhamānē, tvaritamēva stambhanīṁ kriyāṁ-vakṣyamāṇāṁ, kuryāt, raktasya prāṇāyatanatvāt|

Adhikarana stambhana visheShaH (48-50) · Śloka 50

| rōdhrapriyaṅgupattaṅgamāṣayaṣṭyāhvagairikaiḥ||48|| mr̥tkapālāñjanakṣau mamaṣīkṣīritvagaṅkuraiḥ| vicūrṇayēdvraṇamukhaṁ padmakādihimaṁ pibēt||49|| tāmēva vā sirāṁ vidhyēdvyadhāttasmādanantaram| sirāmukhaṁ vā tvaritaṁ dahēttaptaśalākayā||50||

sa0-rōdhrādibhiḥ sirāvraṇamukhaṁ vicūrṇayēt| padmakādihimaṁ-śītakaṣāyaṁ, pibēt| tāmēva-prāgviddhāṁ, sirāṁ tasmātprāgvyadhādanantaraṁ, avyavahitaṁ vidhyēt| athavā sirādvāraṁ kṣipraṁ kr̥tvā'gninōpataptayā śalākayā dahēt|

Adhikarana srutaraktasya pathyaniyamakAlAvadhiH (51) · Śloka 51

unmārgagā yantranipīḍanēna svasthānamāyānti punarna yāvat| dōṣāḥ praduṣṭā rudhiraṁ prapannā stāvaddhitāhāravihārabhāk syāt||51||

sa0-yantranipīḍanēnōnmārgagāḥ-svamārgamullaṅghya mārgāntarasamāśrayaṇēnōtpathaṁ pratipannāḥ| kiṁbhūtā dōṣāḥ? pradr̥ṣṭāḥ, tathāvidhaṁ raktaṁ prāptā |tē punaryāvatsvāśrayaṁ na pratipadyantē tāvaddhitāhāravihārabhāk syāt-hitāvāhāravihārau bhajēt| "bhajō ṇviḥ iti ṇviḥ| indravajrāvr̥ttam|

Adhikarana pathyam ukte pathye yuktiH (52) · Śloka 52

nātyuṣṇaśītaṁ laghu dīpanīyaṁ raktē'panītē hitamannapānam| tadā śarīraṁ hyanavasthitāsr̥ gagnirviśēṣāditi rakṣitavyaḥ||52||

sa0-raktē srāvitē'nnapānaṁ nātyuṣṇaśītaṁ hitam| atyuṣṇaṁ hyannapānaṁ raktaṁ pradūṣayēt| atiśītaṁ tvagniṁ sādayēt| tathā, laghu-svabhāvatō mātrāsaṁskārādinā vā, tathā dīpanīyam| kuta ēvamannapānaṁ hitam ? ityāha-yasmāttasmin kālē śarīramanavasthitaṁ-calitavr̥tti, raktaṁ yasya śarīrasya tadēvaṁbhūtaṁ bhavati| taccāsr̥k śarīrasyādhārō, raktasya ca pittaṁ, pittaṁ ca vahniḥ| tathā ca vakṣyati (hr̥. śā. a. 3|90)- "pittaṁ vahniḥ" iti| tasmādviśēṣāt-mahatā yatnēna, vahnirnātyuṣṇaśītādinā''hāravihārēṇa rakṣitavyaḥ|

Adhikarana vishuddharaktasya lakShaNam (27) · Śloka 27

prasannavarṇēndriyamindriyārthā- nicchhantamavyāhatapaktr̥vēgam| sukhānvitaṁ puṣṭibalōpapannaṁ viśuddharaktaṁ puruṣaṁ vadanti||53|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śirāvyadhavidhirnāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ||27||

sa0-varṇaścēndriyāṇi ca varṇēndriyāṇi, prasannāni varṇēndriyāṇi yasya taṁ prasannavarṇēndriyam| tathā, indriyārthān śabdādīn svabhāvābhiprētān, icchantaṁ-abhilaṣantam| tathā, pakturvēgaḥ-sāmarthyam, avyāhataḥ-anabhibhūtaḥ, paktr̥vēgō yasya tamavyāhatapaktr̥vēgam| tathā, sukhānvitaṁ-ārōgyayuktaṁ prakr̥timāpannam| tathā puṣṭibalābhyāṁ yuktam| ēvaṁvidhaṁ viśuddharaktaṁ puruṣaṁ vadanti, iti śarīrasya lakṣaṇamuktam| "madhuraṁ lavaṇaṁ" ityādinā tu raktasyaiva viśuddhalakṣaṇamabhihitamiti| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē śirāvyadhavidhirnāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 27||