27. sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അനന്തരാതീതേऽധ്യായേ ശൃങ്ഗാദീന് ലോഹിതാവസേചനോപായാനുക്ത്വാ 'പ്രച്ഛാനേനൈകദേശസ്ഥം' ഇത്യാദിവാക്യേന തേഷാം വിഷയോ ദര്ശിതഃ| സിരാവ്യധസ്യ തു ബഹുവക്തവ്യത്വാത് പൃഥഗധ്യായൌ യുക്ത ഇത്യാഹ-

Adhikarana sirAvyadhavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതഃ സിരാവ്യധവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

സ൦-സരത്യാഭീ രക്തമിതി സിരാഃ, താസാം വ്യധഃ, തസ്യ വിധിഃ, തമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ശേഷം പൂര്വവത്|

Adhikarana shuddharaktasya lakShaNam shuddharaktasyArogyahetutvam (1-2) · Śloka 2

മധുരം ലവണം കിഞ്ചിദശീതോഷ്ണമസംഹതമ്| പദ്മേന്ദ്രഗോപഹേമാവിശശലോഹിതലോഹിതമ്||൧|| ലോഹിതം പ്രഭവഃ ശുദ്ധം, തനോസ്തേനൈവ ച സ്ഥിതിഃ| |൨|

സ൦-ലോഹിതം മധുരഗുണം(രസം) , തഥാ, ഈഷല്ലവണം, കിഞ്ചിച്ഛബ്ദ ഈഷദര്ഥേ, തഥാऽശീതോഷ്ണം-നഞീഷദര്ഥേ, ഈഷച്ഛീതമീഷദുഷ്ണം, തഥാऽസംഹതം-ദ്രവം, ശുദ്ധം സ്യാത്| സമ്പ്രതി വര്ണതഃ ശുദ്ധലോഹിതലക്ഷണമാഹ-പദ്മേത്യാദി| ഇന്ദ്രഗോപഃ-മൃഗനക്ഷത്രോത്പന്നഃ കീടകവിശേഷഃ| ഹേമ-കനകമ്| അവിഃ-മേഷഃ| അവിശശയോര്ലോഹിതശബ്ദേന രക്തവാചിനാ സമ്ബന്ധഃ| പദ്മാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| പദ്മേന്ദ്രഗോപഹേമാവിശശലോഹിതമിവ ലോഹിതം-രക്തവര്ണം, യദ്രക്തം തച്ഛുദ്ധം സ്യാത്| തച്ച തനോഃ-ശരീരസ്യ, പ്രഭവഃ-ഉത്പത്തിഹേതുഃ| തേനൈവരക്തേന, തനോഃ സ്ഥിതിഃ-പ്രബന്ധാവിച്ഛേദലക്ഷണാ| അനേകദൃഷ്ടാന്തോപാദാനം ച ശുദ്ധരക്തസ്യാനേകവര്ണദര്ശനാത്|

Adhikarana raktasya duShTikAraNam (2) · Śloka 2

| തത്പിത്തശ്ലേഷ്മലൈഃ പ്രായോ ദൂഷ്യതേ|൨|

സ൦-തച്ച-രക്തം, ബാഹുല്യേന പിത്തശ്ലേഷ്മലൈര്ദൂഷ്യതേ| പിത്തലൈഃ-ക്ഷാരോഷ്ണതീക്ഷ്ണാദിഭിഃ| ശ്ലേഷ്മലൈഃ-മാഷതിലാദിഭിഃ| തഥാ പുരാകൃതാദ്ദൈവാദപി, ശരത്കാലസ്വഭാവാത് കദാചിദ്വാതലൈരപി ദൂഷ്യത ഇതി പ്രായോഗ്രഹണമ്|

Adhikarana duShTaraktasya kAryam duShTaraktakAryasya sAmAnyalakShaNam (2-5) · Śloka 5

| കുരുതേ തതഃ||൨|| വിസര്പവിദ്രധിപ്ലീഹഗുല്മാഗ്നിസദനജ്വരാന്| മുഖനേത്രശിരോരോഗമദതൃഡ്ലവണാസ്യതാഃ||൩|| കുഷ്ഠവാതാസ്രപിത്താസ്രകട്വമ്ലോദ്ഗിരണഭ്രമാന്| ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യൈരൂപക്രാന്താശ്ച യേ ഗദാഃ||൪|| സമ്യക്സാധ്യാ ന സിധ്യന്തി തേ ച രക്തപ്രകോപജാഃ| |൫|

സ൦-തതോ-ദൂഷണാത്കാരണാത്, വിസര്പാദീന് ഭ്രമാന്താന് കുരുതേ| തഥാ, ശീതോഷ്ണാദിഭിഃ സമ്യക്ചികിത്സിതാഃ സാധ്യാ അപി രോഗാ യേ ന സിധ്യന്തി, തേ ച രക്തപ്രകോപജാഃ| ന കേവലം വിസര്പാദയഃ, ഇതി ചാര്ഥഃ| ആദിശബ്ദേന സ്തമ്ഭസ്വേദനാദിപരിഗ്രഹഃ|

Adhikarana duShTaraktakAryasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

| തേഷു സ്രാവയിതും രക്തമുദ്രിക്തം വ്യധയേത്സിരാമ്||൫||

സ൦-തഥാ, തേഷു-വിസര്പാദിഷു രോഗേഷു, ഉല്ബണം രക്തം സ്രാവയിതം സിരാം വ്യധയേത്| അദന്തത്വാദത്ര വൃദ്ധേരഭാവഃ|

Adhikarana unaShoDashAbdAdInAM sirAvyAdhaniShedhaH (6-9) · Śloka 9

ന തൂനഷോഡശാതീതസപ്തത്യബ്ദസ്രുതാസൃജാമ്| അസ്നിഗ്ധാസ്വേദിതാത്യര്ഥസ്വേദിതാനിലരോഗിണാമ്||൬|| ഗര്ഭിണീസൂതികാജീര്ണപിത്താസ്രശ്വാസകാസിനാമ്| അതീസാരോദരച്ഛര്ദിപാണ്ഡുസര്വാങ്ഗശോഫിനാമ്||൭|| സ്നേഹപീതേ പ്രയുക്തേഷു തഥാ പഞ്ചസു കര്മസു| നായന്ത്രിതാം സിരാം വിധ്യേന്ന തിര്യങ്ഗാപ്യനുത്ഥിതാമ്||൮|| നാതിശീതോഷ്ണവാതാഭ്രേഷ്വന്യത്രാത്യയികാദ്ഗദാത്| |൯|

സ൦-ഊനഷോഡശവര്ഷാദീനാം തു സിരാം ന വ്യധയേത്| സ്നേഹപീതേ-പീതസ്നേഹ ഇത്യര്ഥഃ, ആഹിതാഗ്ന്യാദിത്വാത് പരനിപാതഃ| തഥാ, പഞ്ചസു-വമനാദിഷു, കര്മസു വിഹിതേഷു സത്സു, സിരാം ന വ്യധയേത്| തഥാ, അയന്ത്രിതാം-അബദ്ധാം, സിരാം ന വ്യധയേത്| തഥാ, ന തിര്യക്, ന ചാനുത്ഥിതാം, നാതിശീതേ, നാത്യുഷ്ണേ, നാതിവാതേ, ന ച മേഘോദയേ, സിരാം വ്യധയേത്| ആത്യയികാത്-രോഹിണീവിഷാദികാത്, അന്യത്ര ന വ്യധയേത്| ആത്യയികേ തു രോഗേ ശീതോഷ്ണവൃഷ്ടീനാം യഥായഥം പ്രതീകാരം വിധായ സിരാം മോക്ഷയേദേവ|

Adhikarana shiroroge netraroge ca vedhyAH sirAH (9-10) · Śloka 10

| ശിരോനേത്രവികാരേഷു ലലാട്യാം മോക്ഷയേത്സിരാമ്||൯|| ആപാങ്ഗ്യാമുപനാസ്യാം വാ| |൧൦|

സ൦-ശിരോനയനവികാരേഷു ലലാട്യാം സിരാം മോക്ഷയേത്| ലലാടേ ഭവാ-ലലാട്യാ, ശരീരാവയവാദ്യത്, ഏവമഗ്രേऽപി| അപാങ്ഗേ ഭവാം അപാങ്ഗ്യാം, നാസികാസമീപേ ഭവാം-ഉപനാസ്യാം, വാ|

Adhikarana karNarogeShu sirAH (10) · Śloka 10

കര്ണരോഗേഷു കര്ണജാമ്| |൧൦|

സ൦-കര്ണാമയേഷു കര്ണജാം-കര്ണസമീപഭവാം, സിരാം വിധ്യേത്|

Adhikarana nAsAroge sirAH (10) · Śloka 10

| നാസാരോഗേഷു നാസാഗ്രേ സ്ഥിതാമ്|൧൦|

സ൦-നാസാമയേഷു നാസാഗ്രേ സ്ഥിതാം വിധ്യേത്|

Adhikarana pInase sirAH (10-11) · Śloka 11

| നാസാലലാടയോഃ||൧൦|| പീനസേ| |൧൧|

സ൦-പീനസേ-പ്രതിശ്യായേ, നാസാലലാടമധ്യസ്ഥാം സിരാം വിധ്യേത്|

Adhikarana mukharogeShu sirAH (11) · Śloka 11

മുഖരോഗേഷു ജിഹ്വൌഷ്ഠഹനുതാലുഗാഃ| |൧൧|

സ൦-മുഖരോഗേഷു ജിഹ്വാദിഗാഃ സിരാ വിധ്യേത്|

Adhikarana jatrUrdhvagranthiShu sirAH (11) · Śloka 11

| ജത്രൂര്ധ്വഗ്രന്ഥിഷു ഗ്രീവാകര്ണശങ്ഖശിരഃശ്രിതാഃ||൧൧||

സ൦-ജത്രൂര്ധ്വം-വക്ഷോംസയോഃ സന്ധ്യൂര്ധ്വം, യേ ഗ്രന്ഥയസ്തേഷു ഗ്രീവാദ്യാശ്രിതാഃ സിരാ വിധ്യേത്|

Adhikarana unmAde sirAH (12) · Śloka 12

ഉരോപാങ്ഗലലാടസ്ഥാ ഉന്മാദേ| |൧൨|

സ൦-ഉന്മാദേ ഉരഃസ്ഥാ അപാങ്ഗസ്ഥാ ലലാടാശ്രിതാശ്ച വിധ്യേത്|

Adhikarana apasmAre sirAH shirorogAdiShu sAmAnyataH sirAH (12) · Śloka 12

ऽപസ്മൃതൌ പുനഃ| ഹനുസന്ധൌ സമസ്തേ വാ ശിരാം ഭ്രൂമധ്യഗാമിനീമ്||൧൨||

സ൦-അപസ്മാരേ തു ഹനുസന്ധൌ സ്ഥിതാം സിരാം വിധ്യേത്| സമസ്തേ-സര്വസ്മിന്, വാ ഹനൌ സിരാം വിധ്യേത്| ഭ്രൂമധ്യഗാമിനീം- ഭ്രൂമധ്യസ്ഥാം, സിരാം വാऽപരസ്മൃതൌ വിധ്യേദിതി വാശബ്ദോऽത്രാനുവര്ത്യ യോജ്യഃ|

Adhikarana vidradhipArshcashUlayoH sirAH (13) · Śloka 13

വിദ്രധൌ പാര്ശ്വശൂലേ ച പാര്ശ്വകക്ഷാസ്തനാന്തരേ| |൧൩|

സ൦-വിദ്രധൌ പാര്ശ്വശൂലേ ച പാര്ശ്വസ്ഥാഃ കക്ഷാസ്ഥാഃ സ്തനാന്തരസ്ഥാശ്ച സിരാ വിധ്യേത്|

Adhikarana tRutIyakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| തൃതീയകേംऽസയോര്മധ്യേ|൧൩|

സ൦-തൃതീയകേ ജ്വരേംऽസയോര്മധ്യേ-സ്കന്ധസന്ധൌ സ്ഥിതാം സിരാം, വിധ്യേത്|

Adhikarana caturthakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| സ്കന്ധസ്യാധശ്ചതുര്ഥകേ||൧൩||

സ൦-ചതുര്ഥകേ ജ്വരേ സ്കന്ധസ്യാധോഗതാം-അന്യതരപാര്ശ്വാശ്രയാം, സിരാം വിധ്യേത്|

Adhikarana sashUlaprAvAhikAyAM sirAH (14) · Śloka 14

പ്രവാഹികായാം ശൂലിന്യാം ശ്രോണിതോ ദ്വ്യങ്ഗുലേ സ്ഥിതാം| |൧൪|

സ൦-പ്രവാഹികായാം ശൂലയുക്തായാം ശ്രോണിതഃ-കഠ്യാഃ, ദ്വ്യങ്ഗുലേ സ്ഥിതാം സിരാം വിധ്യേത്|

Adhikarana shukrarogemeDhraroge ca sirAH (14) · Śloka 14

| ശുക്രമേഢ്രാമയേ മേഢ്രേ|൧൪|

സ൦-ശുക്രരോഗേ മേഢ്രരോഗേ ച മേഡ്രസ്ഥിതാം സിരാം വിധ്യേത്|

Adhikarana galagaNDayoH sirAH (14) · Śloka 14

| ഊരുഗാം ഗലഗണ്ഡയോഃ||൧൪||

സ൦-ഗലഗണ്ഡയോശ്ചോഭയോരൂരുസ്ഥാം സിരാം വിധ്യേത്|

Adhikarana gRudhrasyAM sirAH (15) · Śloka 15

ഗൃധ്രസ്യാം ജാനുനോऽധസ്താദൂര്ധ്വം വാ ചതുരങ്ഗുലേ| |൧൫|

സ൦-ഗൃധ്രസ്യാം ജാനുനോऽധസ്താച്ചതുരങ്ഗുല ഊര്ധ്വം വാ ജാനുനശ്ചതുരങ്ഗുലേ സ്ഥിതാം സിരാം വിധ്യേത്|

Adhikarana apacyAM sirAH (15) · Śloka 15

| ഇന്ദ്രബസ്തേരധോऽപച്യാം ദ്വ്യങ്ഗുലേ|൧൫|

സ൦-അപചീസംജ്ഞേ രോഗേ ഇന്ദ്രബസ്തേരധോ ദ്വ്യങ്ഗുലേ സിരാം വിധ്യേത്| ഇന്ദ്രബസ്തിഃ-ജങ്ഘാന്തരേ വക്ഷ്യമാണഃ (ഹൃ. ശാ. അ. ൪|൫)

Adhikarana sakthishUle kroShTukashIrShake ca sirAH (15-16) · Śloka 16

| ചതുരങ്ഗുലേ||൧൫|| ഊര്ധ്വം ഗുല്ഫസ്യ സക്ഥ്യര്തൌ, തഥാ ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷകേ| |൧൬|

സ൦-സക്ഥിപീഡായാം ഗുല്ഫസ്യോര്ധ്വം ചതുരങ്ഗുലേ സിരാം വിധ്യേത്| ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷാഖ്യേ വാതരോഗവിശേഷേ ഗുല്ഫസ്യോര്ധ്വം ചതുരങ്ഗുലേ വിധ്യേത്|

Adhikarana pAdadAhAdiShu ShaTsu sirAH (16-17) · Śloka 17

| പാദദാഹേ ഖുഡേ ഹര്ഷേ വിപാദ്യാം വാതകണ്ടകേ||൧൬|| ചിപ്പേ ച ദ്വ്യങ്ഗുലേ വിധ്യേദുപരി ക്ഷിപ്രമര്മണഃ| |൧൭|

സ൦-പാദദാഹാദിഷു ക്ഷിപ്രമമര്ണ ഉപരി ദ്വ്യങ്ഗുലേ വിധ്യേത്| ഖുഡം-വാതരക്തമ്|

Adhikarana vishvAcyAM sirAH (17) · Śloka 17

| ഗൃധ്രസ്യാമിവ വിശ്വാച്യാമ്|൧൭|

സ൦-വിശ്വാച്യാം ഗൃധ്രസീപ്രോക്താം സിരാം വിധ്യേത്| "ഗൃധ്രസ്യാം ജാനുനോऽധസ്താത് " ഇതി|

Adhikarana yathoktasirANAmadarshane tadAsannAH sirAH (17-18) · Śloka 18

| യഥോക്താനാമദര്ശനേ||൧൭|| മര്മഹീനേ യഥാസന്നേ ദേശേऽന്യാം വ്യധയേത് സിരാമ്| |൧൮|

സ൦-യഥോക്താനാം സിരാണാമദര്ശനേ സതി മര്മവര്ജിതേ യഥാസന്നേ സ്ഥാനേ വ്യാധിവശാദപരാം വ്യധയേത്|

Adhikarana sirAvyadhavidhiH kaNThordhasirANAM yantraNam (18-22) · Śloka 22

| അഥ സ്നിഗ്ധതനുഃ സജ്ജസര്വോപകരണോ ബലീ||൧൮|| കൃതസ്വസ്ത്യയനഃ സ്നിഗ്ധരസാന്നപ്രതിഭോജിതഃ| അഗ്നിതാപാതപസ്വിന്നോ ജാനൂച്ചാസനസംസ്ഥിതഃ||൧൯|| മൃദുപട്ടാത്തകേശാന്തോ ജാനുസ്ഥാപിതകൂര്പരഃ| മുഷ്ടിഭ്യാം വസ്ത്രഗര്ഭാഭ്യാം മന്യേ ഗാഢം നിപീഡയേത്||൨൦|| ദന്തപ്രപീഡനോത്കാസഗണ്ഡാധ്മാനാനി ചാചരേത്| പൃഷ്ഠതോ യന്ത്രയേച്ചൈനം വസ്ത്രമാവേഷ്ടയന്നരഃ||൨൧|| കന്ധരായാം പരിക്ഷിപ്യ ന്യസ്യാന്തര്വാമതര്ജനീമ്| ഏഷോऽന്തര്മുഖവര്ജ്യാനാം സിരാണാം യന്ത്രണേ വിധിഃ||൨൨||

സ൦-അഥേത്യാനന്തര്യേ| സ്നിഗ്ധാ തനുര്യസ്യ സ സ്നിഗ്ധതനുഃ| തഥാ, സജ്ജാനി-പ്രഗുണാനി, { സര്വാണി } ഉപകരണാനി-വസ്ത്രഷണ്ഡപടോദകസ്നേഹഗൈരികാദീനി, യസ്യ സ സജ്ജസര്വോപകരണഃ| തഥാ, ബലീപുഷ്ടഃ| തഥാ, കൃതം സ്വസ്ത്യയനം-ബലിമങ്ഗലഹോമാദികം, യസ്യ സ കൃതസ്വസ്ത്യയനഃ| തഥാ, സ്നിഗ്ധരസയുക്തേനാന്നേന പ്രതിഭോജിതഃ| തഥാ, അഗ്നിതാപശ്ചാതപശ്ച, താഭ്യാം സ്വിന്നഃ| തഥാ, ജാനുതുല്യേ ഉച്ചാസനേ, സംസ്ഥിതഃ-സമുപവിഷ്ടഃ| തഥാ, മൃദുനാ-സൂക്ഷ്മേണ, വസ്ത്രപട്ടേനാത്തോ-ഗൃഹീതോ ബദ്ധഃ കേശാന്തോ യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ജാനുനോഃ സ്ഥാപിതൌ കൂര്പരൌ യേന സ ഏവമ്| തഥാ, മുഷ്ടിഭ്യാം വസ്ത്രഗര്ഭാഭ്യാം മന്യേऽതിശയേന പീഡയേത്| തഥാ, ദന്തപ്രപീഡനാദീന്യാചരേത്| ഏനം ചാതുരം പൃഷ്ഠദേശേ വസനമാവേഷ്ടയന്നരോ യന്ത്രയേത്| കഥമ് ? ഗ്രീവായാം വസ്ത്രം പരിക്ഷിപ്യ, തഥാऽന്തഃ-മധ്യേ, വാമതര്ജനീം ന്യസ്യ| സിരാണാം യന്ത്രണ ഏഷ വിധിഃ-ഏതദ്വിധാനമ്| കിമ്ഭൂതാനാമ് ? അന്തര്മുഖവര്ജ്യാനാമ്|

Adhikarana sirotthApanavidhiH (23) · Śloka 23

തതോ മധ്യമയാऽങ്ഗുല്യാ വൈദ്യോऽങ്ഗുഷ്ഠവിമുക്തയാ| താഡയേത്|൨൩|

സ൦-തതോ-യന്ത്രണാദനന്തരം, വൈദ്യോऽങ്ഗുഷ്ഠവിമുക്തയാ വാമപാണിജയാ മധ്യമയാऽങ്ഗുല്യാ താഡയേത്|

Adhikarana sirAlakShIkaraNavidhiH sirAmokShaNavidhiH (23-25) · Śloka 25

| ഉത്ഥിതാം ജ്ഞാത്വാ സ്പര്ശാദ്വാऽങ്ഗുഷ്ഠപീഡനൈഃ||൨൩|| കുഠാര്യാ ലക്ഷയേന്മധ്യേ വാമഹസ്തഗൃഹീതയാ| ഫലോദ്ദേശേ സുനിഷ്കമ്പം സിരാം, തദ്വച്ച മോക്ഷയേത്||൨൪|| താഡയന് പീഡയംശ്ചൈനാം| |൨൫|

സ൦-സ്പര്ശേന തഥാऽങ്ഗുഷ്ഠപീഡനൈര്വോത്ഥിതാം ജ്ഞാത്വാ, ഊര്ധ്വദണ്ഡസിരായാ മധ്യേ ന്യസ്യ ഫലോദ്ദേശേ സുനിഷ്കമ്പം വാമഹസ്തഗൃഹീതയാ കുഠാര്യാ സിരാം ലക്ഷയേത്| തദ്വച്ച മോക്ഷയേത്| യഥൈവ ലക്ഷയേത്തഥൈവേത്യര്ഥഃ| വ്രീഹിമുഖേന പുനസ്താഡയന്-വ്യഥയന്, തഥാऽങ്ഗുഷ്ഠാദിനാ പീഡയന്, ഏനാം-കുഠാരികാവിഷയജാം സിരാം, വിധ്യേത്| നനു, കുഠാരികാവിഷയേ കഥം വ്രീഹിവക്ത്രസ്യ പ്രയോഗഃ ? യതഃ 'അപവാദവിഷയം പരിഹൃത്യോത്സര്ഗഃ പ്രവര്തതേ' ഇതി ന്യായാത് വ്രീഹിവക്ത്രസ്യൈവ സാമാന്യേന പ്രയോഗോऽനുജ്ഞാതഃ| തഥാ ചാഹ (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൬|൧൧)- "വ്രീഹിവക്ത്രം പ്രയോജ്യം ച തത്സിരോദരയോര്വ്യധേ|" ഇതി| കുഠാര്യാഃ പുനര്വിശേഷോऽഭിഹിതഃ (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൬|൧൨)-"തയോര്ധ്വദണ്ഡയാവിധ്യേദുപര്യസ്ഥ്നാം സ്ഥിതാം ശിരാമ്|" ഇതി| തസ്മാദയുക്തമേതത്| അത്രോച്യതേ ജ്ഞാപകമ്| കുഠാരികാവിഷയേ വ്രീഹിവക്ത്രസ്യ പ്രയോഗോ ന്യായ്യ ഏവ| യദയമാചാര്യോ വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൩൩)-"മാംസലേ നിക്ഷിപേദ്ദേശേ വ്രീഹാസ്യം വ്രീഹിമാത്രകമ്|" ഇതി| അനേന ഹി വചനേന ഗ്രന്ഥകാര ഇദം പ്രത്യപാദയത്,- ബഹുമാംസേ ശരീരാവയവേ വ്രീഹിമുഖം വ്രീഹിമാത്രം നിക്ഷേപ്യമ്, അന്യത്ര ത്വാശയാനുരോധേന വ്രീഹിവക്ത്രസ്യ പ്രയോഗഃ കാര്യ ഇതി| അനേനൈവാഭിപ്രായേണ ശാസ്ത്രകൃതാ "പ്രമാണപരിമാണാഭ്യാം സങ്ഖ്യായാശ്ചാപി സംശയേ മാത്രച് വക്തവ്യഃ ഇത്യനേന മാത്രച് കൃതഃ| അന്യഥാ തു സ്പഷ്ടം കൃത്വാ "വ്രീഹിപ്രമാണം വ്രീഹ്യാസ്യം മാംസലേ നിക്ഷിപേദ്വ്യധേ|" ഇതി പാഠം കുര്യാത്| തസ്മാദ്യുക്തോ വ്രീഹിമുഖസ്യ കുഠാരികാവിഷയേ പ്രയോഗ ഇതി|

Adhikarana upanAsikAyA vyadhanam (25) · Śloka 25

വിധ്യേദ്വ്രീഹിമുഖേന തു| അങ്ഗുഷ്ഠേനോന്നമയ്യാഗ്രേ നാസികാമുപനാസികാമ്||൨൫||

സ൦-അഗ്രേ-അഗ്രദേശേ, നാസികാമങ്ഗുഷ്ഠേനോന്നമയ്യ, ഉപനാസികാം- നാസികാസന്നദേശസ്ഥാം സിരാം, വിധ്യേത്|

Adhikarana jihvAdhaH sirAvyadham (26) · Śloka 26

അഭ്യുന്നതവിദഷ്ടാഗ്രജിഹ്വസ്യാധസ്തദാശ്രയാമ്| |൨൬|

സ൦-ആഭിമുഖ്യേനോന്നതാ-ഉപരി താലുദേശേ നീതാ, തഥാ വിശേഷേണ ദന്തൈര്ദഷ്ടാ-വിദഷ്ടാ, അഗ്രേ ജിഹ്വാ-അഗ്രജിഹ്വാ, യേനാസാവഭ്യുന്നതവിദഷ്ടാഗ്രജിഹ്വഃ, തസ്യാധഃ-പ്രകൃതത്വാജ്ജിഹ്വായാ ഏവാധസ്താത്, തദാശ്രയാം-ജിഹ്വാധഃസ്ഥാം സിരാം വിധ്യേത്| തദിത്യനേന ജിഹ്വാധഃ പരാമൃശ്യതേ| ജിഹ്വാധ ആശ്രയോ യസ്യാഃ സിറ്രായാഃ, താമ്|

Adhikarana grIvAsirANAM yantraNam (26) · Śloka 26

| യന്ത്രയേത്സ്തനയോരൂര്ധ്വം ഗ്രീവാശ്രിതസിരാവ്യധേ||൨൬||

സ൦-ഗ്രീവാശ്രിതാനാം സിരാണാം വ്യധോ-ഗ്രീവാശ്രിതസിരാവ്യധഃ, തസ്മിന് സ്തനയോരൂര്ധ്വം യന്ത്രയേത്-വാസസാ വേഷ്ടയേത്|

Adhikarana bhujasirANaM yantraNam (27) · Śloka 27

പഷാണഗര്ഭഹസ്തസ്യ ജാനുസ്ഥേ പ്രസൃതേ ഭുജേ| കുക്ഷേരാരഭ്യ മൃദിതേ വിധ്യേദ്ബദ്ധോര്ധ്വപട്ടകേ||൨൭||

സ൦-പാഷാണഗര്ഭൌ ഹസ്തൌ യസ്യ, തസ്യ നരസ്യ ഭുജേ ജാനുസ്ഥേ-ജാനുപൃഷ്ഠസ്ഥിതേ, പ്രസൃതേ-പ്രസാരിതേ| 'ഭുജേ' ഇത്യേകവചനമതന്ത്രമ്, ദ്വാവപി ഹി ഭുജൌ ഗൃഹ്യേതേ| കുക്ഷേരാരഭ്യ യാവദ്ഗ്രീവം താവന്മൃദിതേ- മലിതേ| കസ്മിന് ? ഗ്രീവാശ്രിതസിരാവ്യര്ധാര്ഹേऽങ്ഗേ| തഥാ ബദ്ധ ഊര്ധ്വം പട്ടകോ യസ്മിംസ്തസ്മിന് വിധ്യേത്| പ്രകൃതത്വാത് സിരാമ്|

Adhikarana hastasirANAM yantraNam (28-29) · Śloka 29

വിധ്യേദ്ധസ്തശിരാം ബാഹാവനാകുഞ്ചിതകൂര്പരേ| ബദ്ധ്വാ സുഖോപവിഷ്ടസ്യ മുഷ്ടിമങ്ഗുഷ്ഠഗാര്ഭിണമ്||൨൮|| ഊര്ധ്വം വേധ്യപ്രദേശാച്ച പട്ടികാം ചതുരങ്ഗുലേ| |൨൯|

സ൦-ഹസ്തസിരാം വിധ്യേത്| കഥമ് ? ബാഹാവനാകുഞ്ചിതകൂര്പരേ,-അനാകുഞ്ചിതഃ-പ്രസാരിതഃ, കൂര്പരോ യസ്യ ബാഹോസ്തസ്മിന്| തഥാ, സുഖോപവിഷ്ടസ്യ-സുഖാസീനസ്യ| തഥാ, മുഷ്ടിം ബദ്ധ്വാ| കിമ്ഭൂതമ് ? അങ്ഗുഷ്ഠേന ഗര്ഭിണം-അങ്ഗുഷ്ഠഗര്ഭിണമ്| ഗൂഢാങ്ഗുഷ്ഠം മുഷ്ടിം ബദ്ധ്വേത്യര്ഥഃ| തഥാ, വേധ്യസ്ഥാനാദുപരി ചതുരങ്ഗുലപരിമാണേ സ്ഥാനേ പട്ടികാം ബദ്ധ്വാ വിധ്യേത്|

Adhikarana pArshvasirANAM yantraNam (29) · Śloka 29

| വിധ്യേദാലമ്ബമാനസ്യ ബാഹുഭ്യാം പാര്ശ്വയോഃ സിരാമ്||൨൯||

സ൦-ബാഹുഭ്യാമാലമ്ബമാനസ്യ-അവലമ്ബ്യം വസ്തു ഭുജാഭ്യാമാസജതഃ പാര്ശ്വയോഃ സിരാം വിധ്യേത്|

Adhikarana meDhrasirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

പ്രഹൃഷ്ടേ മേഹനേ| |൩൦|

സ൦-പ്രഹൃഷ്ടേ-സ്തബ്ധേ, മേഢ്രേ തദാശ്രിതാം സിരാം വിധ്യേത്|

Adhikarana ja~gghAsirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

ജങ്ഘാസിരാം ജാനുന്യകുഞ്ചിതേ| |൩൦|

സ൦-ജാനുന്യകുഞ്ചിതേ സ്പഷ്ടേ സ്ഥിതേ സതി, ജങ്ഘായാം സിരാം വിധ്യേത്|

Adhikarana pAdasirANAM yantraNam (30-32) · Śloka 32

| പാദേ തു സുസ്ഥിതേऽധസ്താജ്ജാനുസന്ധേര്നിപീഡിതേ||൩൦|| ഗാഢം കരാഭ്യാമാഗുല്ഫം ചരണേ തസ്യ ചോപരി| ദ്വിതീയേ കുഞ്ചിതേ കിഞ്ചിദാരൂഢേ ഹസ്തവത്തതഃ||൩൧|| ബദ്ധ്വാ വിധ്യേത്സിരാമ്| |൩൨|

സ൦-സുഖം കൃത്വാ ഭൂമ്യാദിദേശേ സ്ഥിതേ പാദേ സതി പാദസിരാം വിധ്യേത്| തഥാ ജാനുസന്ധേരധസ്താദാഗുല്ഫം-ഗുല്ഫം യാവത്, കരാഭ്യാം ഗാഢം കൃത്വാ പീഡിതേ സതി, തസ്യ ചരണസ്യോപരി-ഉപരിഷ്ടാത് ദ്വിതീയേ ചരണ ഈഷത്സങ്കുചിതേ, തഥാ ആരൂഢേ-തത്കലിതേ സതി, തതോ ഹസ്തവത്-വേധ്യസ്ഥാനാദുപരി ചതുരങ്ഗുലേ പട്ടികാം, ബദ്ധ്വാ സിരാം വിധ്യേത്|

Adhikarana anuktasirANAM yantraNam (32) · Śloka 32

ഇത്ഥമനുക്തേഷ്വപി കല്പയേത്| തേഷു തേഷു പ്രദേശേഷു തത്തദ്യന്ത്രമുപായവിത്||൩൨||

സ൦-ഇത്ഥം-അനേന പ്രകാരേണ യന്ത്രലക്ഷണോദ്ദേശേന, അനുക്തമപി യന്ത്രം തത്തദ്ദേശമാഹാത്മ്യാത് ക്രിയാസൌകര്യാര്ഥം തേഷു തേഷു ശരീരാവയവേഷു സ്വബുദ്ധ്യാ തത്തദ്യന്ത്രം യഥായോഗം കല്പയേത്, ഉപായജ്ഞോ വൈദ്യഃ|

Adhikarana vrIhimukhasya nikhananam kuThArikAyA nikhananam (33) · Śloka 33

മാംസലേ നിക്ഷിപേദ്ദേശേ വ്രീഹ്യാസ്യം വ്രീഹിമാത്രകമ്| യവാര്ധമസ്ഥ്നാമുപരി സിരാം വിധ്യന് കുഠാരികാമ്||൩൩||

സ൦-മാംസലേ ശരീരാവയവേ വ്രീഹിമുഖം ശസ്ത്രം വ്രീഹിപ്രമാണം നിക്ഷിപേത്| അസ്ഥ്നാമുപരി കുഠാരികാം യവാര്ധമാത്രാം നിക്ഷിപേത്| കിം കുര്വന് ? സിരാം വിധ്യന്|

Adhikarana samyagviddhAlakShaNam (34) · Śloka 34

സമ്യഗ്വിദ്ധാ സ്രവേദ്ധാരാം യന്ത്രേ മുക്തേ തു ന സ്രവേത്| |൩൪|

സ൦-സമ്യഗ്വിദ്ധേ സതി(ദ്വാ സതീ) ധാരാം സ്രവേത്| യന്ത്രേ ച മുക്തേ സതി ന സ്രവേത്|

Adhikarana durviddhAlakShaNam atividdhAlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| അല്പകാലം വഹത്യല്പം, ദുര്വിദ്ധാ തൈലചൂര്ണനൈഃ||൩൪|| സശബ്ദമതിവിദ്ധാ തു സ്രവേദ്ദുഃഖേന ധാര്യതേ| |൩൫|

സ൦-അല്പം വിദ്ധാ സതീ സിരാ സ്തോകം കാലം വഹതി| ദുര്വിദ്ധാ-അസമ്യഗ്വിദ്ധാ സതീ, സിരാ തൈലയുക്തൈശ്ചൂര്ണനൈഃ സ്രവേത്| അതിവിദ്ധാ തു സിരാ സശബ്ദം സ്രവേത്| ദുഃഖേന-കൃച്ഛ്രേണ ധാര്യതേ|

Adhikarana raktAvarodhakAraNAni (35-36) · Śloka 36

| ഭീമൂര്ച്ഛായന്ത്രശൈഥില്യകുണ്ഠശസ്ത്രാതിതൃപ്തയഃ||൩൫|| ക്ഷാമത്വവേഗിതാസ്വേദാ രക്തസ്യാസ്രുതിഹേതവഃ| |൩൬|

സ൦-ഭീമൂര്ഛാദയോ രക്തസ്യാസ്രവണഹേതവഃ| ഭീഃ-ഭയമ്| മൂര്ച്ഛാ-മോഹസ്തമസീവ പ്രവേശഃ| യന്ത്രശൈഥില്യമ്-അഗാഢം കൃത്വാ യന്ത്രപീഡനമ്| തഥാ, കുണ്ഠം-ഭഗ്നം ശസ്ത്രമ്| തഥാ, അതിതൃപ്തിഃ-അതിസൌഹിത്യമ്| ക്ഷാമത്വം-നിര്ബലതാ| വേഗിതാ-സഞ്ജാതവേഗത്വമ്| അസ്വേദഃ-സ്വേദായോഗഃ| യതശ്ചൈതേ രുധിരസ്യാസ്രുതിഹേതവസ്തതോ രക്തസ്രുതാവേതേ പരിഹാര്യാഃ|

Adhikarana samyaksrAvArthamauShadham (36-37) · Śloka 37

| അസമ്യഗസ്ത്രേ സ്രവതി വേല്ലവ്യോഷനിഷാനതൈഃ||൩൬|| സാഗാരധൂമലവണതൈലൈര്ദിഹ്യാച്ഛിരാമുഖമ്| |൩൭|

സ൦-അസമ്യഗസ്ത്രേ സ്രവതി വേല്ലാദിഭിഃ സിരാവദനം ദിഹ്യാത് പ്രലേപയേത്|

Adhikarana samyaksrAvanirvAhArthamauShadham (37) · Śloka 37

| സമ്യക്പ്രവൃത്തേ കോഷ്ണേന തൈലേന ലവണേന ച||൩൭||

സ൦-സമ്യക്പ്രവൃത്തേ രക്തേ സിരാമുഖം കോഷ്ണാഭ്യാം തൈലലവണാഭ്യാം ദിഹ്യാത്|

Adhikarana duShThAsramevAgre sirAH sravanti (38) · Śloka 38

അഗ്രേ സ്രവതി ദുഷ്ടാസ്രം കുസുമ്ഭാദിവ പീതികാ| |൩൮|

സ൦-യഥാ രാഗപീതികാമിശ്രീഭൂതാത് കുസുമ്ഭാദഗ്രേ-പൂര്വം, പീതികാ സ്രവതി, ഏവം ദുഷ്ടാദുഷ്ടരക്താദേകലോലീഭൂതാത് പൂര്വം ദുഷ്ടമസ്രം സ്രവതി|

Adhikarana svayaM sthitaM raktaM nAharet (38) · Śloka 38

| സമ്യക്സ്രുത്വാ സ്വയം തിഷ്ഠേച്ഛുദ്ധം തദിതി നാഹരേത്||൩൮||

സ൦-യഥാവത്പ്രസ്രുത്യ സ്വയം-യത്നേന വിനാ, യത് തിഷ്ഠേത്-ന സ്രവേത്, ശുദ്ധം തദിതി നാഹരേത്-ന സ്രാവയേത്, ജീവിതഹേതുത്വാത്|

Adhikarana mUrcchAyAM pratIkAraH (39) · Śloka 39

യന്ത്രം വിമുച്യ മൂര്ച്ഛായാം വീജിതേ വ്യജനൈഃ പുനഃ| സ്രാവയേന്മൂര്ച്ഛതി പുനസ്ത്വപരേദ്യുസ്ത്ര്യഹേऽപി വാ||൩൯||

സ൦-മൂര്ച്ഛായാം സത്യാം യന്ത്രം വിമുച്യ വ്യജനൈര്വീജിതേ-സമാശ്വസ്തേനരേ സതി, പുനരസ്രം സ്രാവയേത്| പുനര്മൂര്ച്ഛതി ത്വാതുരേऽശുദ്ധമപി രക്തം തസ്മിന്നഹനി ന സ്രാവയേത്| കദാ തര്ഹി സ്രാവയേത് ? ഇത്യാഹ-അപരേദ്യുഃ,-അന്യസ്മിന് ദിനേ, ത്ര്യഹേऽപി വാ-തൃതീയേ വാऽഹ്നി, സ്രാവയേത്|

Adhikarana vAtaduShTaraktasya lakShaNam (40) · Śloka 40

വാതാച്ഛ്യാവാരുണം രൂക്ഷം വേഗസ്രാവ്യച്ഛഫേനിലമ്| |൪൦|

സ൦-വാതാത് ശ്യാവാദിലക്ഷണം രക്തം സ്യാത്|

Adhikarana pittaduShTarakasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| പിത്താത് പീതാസിതം വിസ്രമസ്കന്ദ്യൌഷ്ണ്യാത്സചന്ദ്രികമ്||൪൦||

സ൦-പിത്താത് പീതാദിലക്ഷണമസ്രം സ്യാത്| അസ്കന്ദി-അസ്ത്യാനമ്, ഉഷ്ണത്വാത്| സചന്ദ്രികം ച|

Adhikarana kaphaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

കഫാത് സ്നിഗ്ധമസൃക്പാണ്ഡു തന്തുമത്പിച്ഛിലം ഘനമ്| |൪൧|

സ൦-കഫാത് സ്നിഗ്ധാദിലക്ഷണമസൃക് സ്യാത്|

Adhikarana dvandvaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| സംസൃഷ്ടലിങ്ഗം സംസര്ഗാത്|൪൧|

സ൦-സംസര്ഗാദ്ദോഷാണാം സംസൃഷ്ടലിങ്ഗം രക്തം സ്യാത്|

Adhikarana tridoShaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| ത്രിദോഷം മലിനാവിലമ്||൪൧||

സ൦-ത്രിദോഷരക്തം മലിനം-കലുഷം, ആവിലം-ഘനം ച| ഏതച്ച ദോഷത്രയസംസര്ഗലക്ഷണാദധികം ലക്ഷണം മന്തവ്യമ്| ന ചൈതാവദേവ ത്രിദോഷലക്ഷണം മന്തവ്യമ്|

Adhikarana srAvapramANam (42) · Śloka 42

അശുദ്ധൌ ബലിനോऽപ്യസ്രം ന പ്രസ്ഥാത്സ്രാവയേത്പരമ്| അതിസ്രുതൌ ഹി മൃത്യുഃ സ്യാദ്ദാരുണാ വാ ചലാമയാഃ||൪൨||

സ൦-അശുദ്ധമസ്രം ബലിനോऽപി-കിം പുനരബലിനഃ, പ്രസ്ഥാത് പരം-അധികം, ന സ്രാവയേത്| { കസ്മാത് ? ഇത്യാഹ- } അതിസ്രാവേ ഹി രക്തസ്യ, മൃത്യുര്ഭവേത്| അഥവാ വാതരോഗാശ്ച കൃച്ഛ്രാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana atisrAve bheShajam (43) · Śloka 43

തത്രാഭ്യങ്ഗരസക്ഷീരരക്തപാനാനി ഭേഷജമ്| |൪൩|

സ൦-തത്ര-രക്താതിസ്രുതൌ, അഭ്യങ്ഗാദീനി ഭേഷജമ്|

Adhikarana srutaraktasyAnantaraM kRutyam (43-44) · Śloka 44

| സ്രുതേ രക്തേ ശനൈര്യന്ത്രമപനീയ ഹിമാമ്ബുനാ||൪൩|| പ്രക്ഷാല്യ തൈലപ്ലോതാക്തം ബന്ധനീയം സിരാമുഖമ്| |൪൪|

സ൦-സ്രുതേ രക്തേ സതി യന്ത്രം ശനൈര്വിമുര്ച്യ-മന്ദം മന്ദമപനീയ, സിരാമുഖം ശീതോദകേന പ്രക്ഷാല്യ, തൈലപ്ലോതേനാക്തം സദ്ബന്ധനീയമ്|

Adhikarana asamyakshuddhaupunaH srAvakAlaH (44-45) · Śloka 45

| അശുദ്ധം സ്രാവയേദ്ഭൂയഃ സായമഹ്ന്യപരേऽപി വാ||൪൪|| സ്നേഹോപസ്കൃതദേഹസ്യ പക്ഷാദ്വാ ഭൃശദൂഷിതമ്| |൪൫|

സ൦-അശുദ്ധം-വാതാദിദുഷ്ടരുധിരലക്ഷണേന ദുഷ്ടം ജ്ഞാത്വാ, ഭൂയഃ-പുനഃ, സ്രാവയേത്| കദാ ? സായം-അപരാഹ്നേ, തസ്മിന്നേവ ദിനേ| അഥവാ, അപരേऽഹ്നി-ദ്വിതീയേ ദിനേ| അഥവാ സ്നേഹേനോപസ്കൃതോഭാവിതോ, ദേഹോ യസ്യ തഥാവിധസ്യ ഭൃശദൂഷിതം-അതിശയേന ദുഷ്ടം രക്തം, പക്ഷാദൂര്ധ്വം പുനഃ സ്രാവയേത്| ഏവമശുദ്ധം രക്തം യഥായോഗം സായമഹ്ന്യപരേ പക്ഷാദൂര്ധ്വം വാ പ്രസ്ഥപരിമാണമേവ സ്രാവയേന്ന തതോऽധികമിതി രക്തസ്രുതൌ ക്രമഃ| പ്രസ്ഥപരിമാണം ച തന്ത്രാന്തരേ ഗദിതമ് "വമനേ ച വിരേകേ ച രക്താതീസാരയോരപി| സാര്ദ്ധത്രയോദശപലം പ്രസ്ഥമാഹുര്മനീഷിണഃ||" ഇതി|

Adhikarana ki~jcidduShTaraktasheShe~api na srutiH (45-46) · Śloka 46

| കിഞ്ചിദ്ധി ശേഷേ ദുഷ്ടാസ്രേ നൈവ രോഗോऽതിവര്തതേ||൪൫|| സശേഷമപ്യതോ ധാര്യം ന ചാതിസ്രുതിമാചരേത്| |൪൬|

സ൦-യസ്മാത് കിഞ്ചിച്ഛേഷേ ദുഷ്ടരക്തേ നൈവ രോഗോ-ദുഷ്ടരക്തോദ്ഭവോ വ്യാധിഃ, അതിവര്തതേ-ക്രിയാപഥമതിക്രമ്യ മാര്ഗാന്തരമസൌ നാസാദയതി| അതോ ദുഷ്ടമപി രക്തം സശേഷം ധാര്യമ്| നാസ്യ ദുഷ്ടരക്തസ്യാതിസ്രുതിമാചരേത്, പ്രാണായതനത്വാത്| സുശ്രുതോऽപ്യധ്യഗീഷ്ട (?) "സശേഷം ദുഷ്ടരുധിരമപി കുര്യാദ്വിചക്ഷണഃ| ന ചാതിപ്രസ്രുതം കുര്യാച്ഛേഷം സംശമനൈര്ജയേത്||" ഇതി|

Adhikarana duShTaraktasheShasya shRu~ggAdibhirharaNam (46) · Śloka 46

| ഹരേച്ഛൃങ്ഗാദിഭിഃ ശേഷമ്|൪൬|

സ൦-സ്രുതശേഷം ദുഷ്ടരക്തം ശൃങ്ഗതുമ്ബഘടികാദിഭിര്ഹരേത്, ന തു സിരയാ|

Adhikarana athavA tasya shItopacArAdibhiH prasAdanam (46-47) · Śloka 47

| പ്രസാദമഥവാ നയേത്||൪൬|| ശീതോപചാരപിത്താസ്രക്രിയാശുദ്ധിവിശോഷണൈഃ| ദുഷ്ടം രക്തമനുദ്രിക്തമേവമേവ പ്രസാദയേത്||൪൭||

സ൦-അഥവാ ശീതോപചാരേണ, പിത്താസ്രക്രിയയാ, ശുദ്ധ്യാ-വമനവിരേചനാദിരൂപയാ, വിശോഷണേന-ലങ്ഘനരൂപേണ, തദ്ദുഷ്ടം രക്തം പ്രസാദയേത്-കലുഷതാം പരിത്യജ്യ തസ്യ പ്രസന്നത്വമുപപാദയേത്| ന തു കേവലം സ്രുതശേഷം രുധിരം ശീതോപചാരേണ (ചാരാദിനാ) പ്രസാദയേത്| യാവദനുദ്രിക്ത-അപ്രവൃദ്ധം ദുഷ്ടം രുധിരം, ഏവമേവ-അനേനൈവ ശീതോപചാരാദിനാ, പ്രസാദം നയേത്| ന തു തന്നിര്ഹരണേ സിരാവ്യധാദിനാ യതനീയമ്, അനുദ്രിക്തരക്തനിര്ഹരണസ്യ സാപായത്വാത്|

Adhikarana atisrAve stambhanam (48) · Śloka 48

രക്തേ ത്വതിഷ്ഠതി ക്ഷിപ്രം സ്തമ്ഭനീമാചരേത്ക്രിയാമ്| |൪൮|

സ൦-രക്തേ ത്വതിഷ്ഠതി-സ്ഥിതിമലഭമാനേ, ത്വരിതമേവ സ്തമ്ഭനീം ക്രിയാം-വക്ഷ്യമാണാം, കുര്യാത്, രക്തസ്യ പ്രാണായതനത്വാത്|

Adhikarana stambhana visheShaH (48-50) · Śloka 50

| രോധ്രപ്രിയങ്ഗുപത്തങ്ഗമാഷയഷ്ട്യാഹ്വഗൈരികൈഃ||൪൮|| മൃത്കപാലാഞ്ജനക്ഷൌ മമഷീക്ഷീരിത്വഗങ്കുരൈഃ| വിചൂര്ണയേദ്വ്രണമുഖം പദ്മകാദിഹിമം പിബേത്||൪൯|| താമേവ വാ സിരാം വിധ്യേദ്വ്യധാത്തസ്മാദനന്തരമ്| സിരാമുഖം വാ ത്വരിതം ദഹേത്തപ്തശലാകയാ||൫൦||

സ൦-രോധ്രാദിഭിഃ സിരാവ്രണമുഖം വിചൂര്ണയേത്| പദ്മകാദിഹിമം-ശീതകഷായം, പിബേത്| താമേവ-പ്രാഗ്വിദ്ധാം, സിരാം തസ്മാത്പ്രാഗ്വ്യധാദനന്തരം, അവ്യവഹിതം വിധ്യേത്| അഥവാ സിരാദ്വാരം ക്ഷിപ്രം കൃത്വാऽഗ്നിനോപതപ്തയാ ശലാകയാ ദഹേത്|

Adhikarana srutaraktasya pathyaniyamakAlAvadhiH (51) · Śloka 51

ഉന്മാര്ഗഗാ യന്ത്രനിപീഡനേന സ്വസ്ഥാനമായാന്തി പുനര്ന യാവത്| ദോഷാഃ പ്രദുഷ്ടാ രുധിരം പ്രപന്നാ സ്താവദ്ധിതാഹാരവിഹാരഭാക് സ്യാത്||൫൧||

സ൦-യന്ത്രനിപീഡനേനോന്മാര്ഗഗാഃ-സ്വമാര്ഗമുല്ലങ്ഘ്യ മാര്ഗാന്തരസമാശ്രയണേനോത്പഥം പ്രതിപന്നാഃ| കിംഭൂതാ ദോഷാഃ? പ്രദൃഷ്ടാഃ, തഥാവിധം രക്തം പ്രാപ്താ |തേ പുനര്യാവത്സ്വാശ്രയം ന പ്രതിപദ്യന്തേ താവദ്ധിതാഹാരവിഹാരഭാക് സ്യാത്-ഹിതാവാഹാരവിഹാരൌ ഭജേത്| "ഭജോ ണ്വിഃ ഇതി ണ്വിഃ| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്|

Adhikarana pathyam ukte pathye yuktiH (52) · Śloka 52

നാത്യുഷ്ണശീതം ലഘു ദീപനീയം രക്തേऽപനീതേ ഹിതമന്നപാനമ്| തദാ ശരീരം ഹ്യനവസ്ഥിതാസൃ ഗഗ്നിര്വിശേഷാദിതി രക്ഷിതവ്യഃ||൫൨||

സ൦-രക്തേ സ്രാവിതേऽന്നപാനം നാത്യുഷ്ണശീതം ഹിതമ്| അത്യുഷ്ണം ഹ്യന്നപാനം രക്തം പ്രദൂഷയേത്| അതിശീതം ത്വഗ്നിം സാദയേത്| തഥാ, ലഘു-സ്വഭാവതോ മാത്രാസംസ്കാരാദിനാ വാ, തഥാ ദീപനീയമ്| കുത ഏവമന്നപാനം ഹിതമ് ? ഇത്യാഹ-യസ്മാത്തസ്മിന് കാലേ ശരീരമനവസ്ഥിതം-ചലിതവൃത്തി, രക്തം യസ്യ ശരീരസ്യ തദേവംഭൂതം ഭവതി| തച്ചാസൃക് ശരീരസ്യാധാരോ, രക്തസ്യ ച പിത്തം, പിത്തം ച വഹ്നിഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ശാ. അ. ൩|൯൦)- "പിത്തം വഹ്നിഃ" ഇതി| തസ്മാദ്വിശേഷാത്-മഹതാ യത്നേന, വഹ്നിര്നാത്യുഷ്ണശീതാദിനാऽऽഹാരവിഹാരേണ രക്ഷിതവ്യഃ|

Adhikarana vishuddharaktasya lakShaNam (27) · Śloka 27

പ്രസന്നവര്ണേന്ദ്രിയമിന്ദ്രിയാര്ഥാ- നിച്ഛന്തമവ്യാഹതപക്തൃവേഗമ്| സുഖാന്വിതം പുഷ്ടിബലോപപന്നം വിശുദ്ധരക്തം പുരുഷം വദന്തി||൫൩|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശിരാവ്യധവിധിര്നാമ സപ്തവിംശോऽധ്യായഃ||൨൭||

സ൦-വര്ണശ്ചേന്ദ്രിയാണി ച വര്ണേന്ദ്രിയാണി, പ്രസന്നാനി വര്ണേന്ദ്രിയാണി യസ്യ തം പ്രസന്നവര്ണേന്ദ്രിയമ്| തഥാ, ഇന്ദ്രിയാര്ഥാന് ശബ്ദാദീന് സ്വഭാവാഭിപ്രേതാന്, ഇച്ഛന്തം-അഭിലഷന്തമ്| തഥാ, പക്തുര്വേഗഃ-സാമര്ഥ്യമ്, അവ്യാഹതഃ-അനഭിഭൂതഃ, പക്തൃവേഗോ യസ്യ തമവ്യാഹതപക്തൃവേഗമ്| തഥാ, സുഖാന്വിതം-ആരോഗ്യയുക്തം പ്രകൃതിമാപന്നമ്| തഥാ പുഷ്ടിബലാഭ്യാം യുക്തമ്| ഏവംവിധം വിശുദ്ധരക്തം പുരുഷം വദന്തി, ഇതി ശരീരസ്യ ലക്ഷണമുക്തമ്| "മധുരം ലവണം" ഇത്യാദിനാ തു രക്തസ്യൈവ വിശുദ്ധലക്ഷണമഭിഹിതമിതി| ഉപജാതിര്വൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശിരാവ്യധവിധിര്നാമ സപ്തവിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൭||