27. sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana sirAvyadhavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതഃ സിരാവ്യധവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

Adhikarana shuddharaktasya lakShaNam shuddharaktasyArogyahetutvam (1-2) · Śloka 2

മധുരം ലവണം കിഞ്ചിദശീതോഷ്ണമസംഹതമ്| പദ്മേന്ദ്രഗോപഹേമാവിശശലോഹിതലോഹിതമ്||൧|| ലോഹിതം പ്രഭവഃ ശുദ്ധം, തനോസ്തേനൈവ ച സ്ഥിതിഃ| |൨|

Adhikarana raktasya duShTikAraNam (2) · Śloka 2

| തത്പിത്തശ്ലേഷ്മലൈഃ പ്രായോ ദൂഷ്യതേ|൨|

Adhikarana duShTaraktasya kAryam duShTaraktakAryasya sAmAnyalakShaNam (2-5) · Śloka 5

| കുരുതേ തതഃ||൨|| വിസര്പവിദ്രധിപ്ലീഹഗുല്മാഗ്നിസദനജ്വരാന്| മുഖനേത്രശിരോരോഗമദതൃഡ്ലവണാസ്യതാഃ||൩|| കുഷ്ഠവാതാസ്രപിത്താസ്രകട്വമ്ലോദ്ഗിരണഭ്രമാന്| ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യൈരൂപക്രാന്താശ്ച യേ ഗദാഃ||൪|| സമ്യക്സാധ്യാ ന സിധ്യന്തി തേ ച രക്തപ്രകോപജാഃ| |൫|

Adhikarana duShTaraktakAryasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

| തേഷു സ്രാവയിതും രക്തമുദ്രിക്തം വ്യധയേത്സിരാമ്||൫||

Adhikarana unaShoDashAbdAdInAM sirAvyAdhaniShedhaH (6-9) · Śloka 9

ന തൂനഷോഡശാതീതസപ്തത്യബ്ദസ്രുതാസൃജാമ്| അസ്നിഗ്ധാസ്വേദിതാത്യര്ഥസ്വേദിതാനിലരോഗിണാമ്||൬|| ഗര്ഭിണീസൂതികാജീര്ണപിത്താസ്രശ്വാസകാസിനാമ്| അതീസാരോദരച്ഛര്ദിപാണ്ഡുസര്വാങ്ഗശോഫിനാമ്||൭|| സ്നേഹപീതേ പ്രയുക്തേഷു തഥാ പഞ്ചസു കര്മസു| നായന്ത്രിതാം സിരാം വിധ്യേന്ന തിര്യങ്ഗാപ്യനുത്ഥിതാമ്||൮|| നാതിശീതോഷ്ണവാതാഭ്രേഷ്വന്യത്രാത്യയികാദ്ഗദാത്| |൯|

Adhikarana shiroroge netraroge ca vedhyAH sirAH (9-10) · Śloka 10

| ശിരോനേത്രവികാരേഷു ലലാട്യാം മോക്ഷയേത്സിരാമ്||൯|| ആപാങ്ഗ്യാമുപനാസ്യാം വാ| |൧൦|

Adhikarana karNarogeShu sirAH (10) · Śloka 10

കര്ണരോഗേഷു കര്ണജാമ്| |൧൦|

Adhikarana nAsAroge sirAH (10) · Śloka 10

| നാസാരോഗേഷു നാസാഗ്രേ സ്ഥിതാമ്|൧൦|

Adhikarana pInase sirAH (10-11) · Śloka 11

| നാസാലലാടയോഃ||൧൦|| പീനസേ| |൧൧|

Adhikarana mukharogeShu sirAH (11) · Śloka 11

മുഖരോഗേഷു ജിഹ്വൌഷ്ഠഹനുതാലുഗാഃ| |൧൧|

Adhikarana jatrUrdhvagranthiShu sirAH (11) · Śloka 11

| ജത്രൂര്ധ്വഗ്രന്ഥിഷു ഗ്രീവാകര്ണശങ്ഖശിരഃശ്രിതാഃ||൧൧||

Adhikarana unmAde sirAH (12) · Śloka 12

ഉരോപാങ്ഗലലാടസ്ഥാ ഉന്മാദേ| |൧൨|

Adhikarana apasmAre sirAH shirorogAdiShu sAmAnyataH sirAH (12) · Śloka 12

ऽപസ്മൃതൌ പുനഃ| ഹനുസന്ധൌ സമസ്തേ വാ ശിരാം ഭ്രൂമധ്യഗാമിനീമ്||൧൨||

Adhikarana vidradhipArshcashUlayoH sirAH (13) · Śloka 13

വിദ്രധൌ പാര്ശ്വശൂലേ ച പാര്ശ്വകക്ഷാസ്തനാന്തരേ| |൧൩|

Adhikarana tRutIyakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| തൃതീയകേംऽസയോര്മധ്യേ|൧൩|

Adhikarana caturthakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| സ്കന്ധസ്യാധശ്ചതുര്ഥകേ||൧൩||

Adhikarana sashUlaprAvAhikAyAM sirAH (14) · Śloka 14

പ്രവാഹികായാം ശൂലിന്യാം ശ്രോണിതോ ദ്വ്യങ്ഗുലേ സ്ഥിതാം| |൧൪|

Adhikarana shukrarogemeDhraroge ca sirAH (14) · Śloka 14

| ശുക്രമേഢ്രാമയേ മേഢ്രേ|൧൪|

Adhikarana galagaNDayoH sirAH (14) · Śloka 14

| ഊരുഗാം ഗലഗണ്ഡയോഃ||൧൪||

Adhikarana gRudhrasyAM sirAH (15) · Śloka 15

ഗൃധ്രസ്യാം ജാനുനോऽധസ്താദൂര്ധ്വം വാ ചതുരങ്ഗുലേ| |൧൫|

Adhikarana apacyAM sirAH (15) · Śloka 15

| ഇന്ദ്രബസ്തേരധോऽപച്യാം ദ്വ്യങ്ഗുലേ|൧൫|

Adhikarana sakthishUle kroShTukashIrShake ca sirAH (15-16) · Śloka 16

| ചതുരങ്ഗുലേ||൧൫|| ഊര്ധ്വം ഗുല്ഫസ്യ സക്ഥ്യര്തൌ, തഥാ ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷകേ| |൧൬|

Adhikarana pAdadAhAdiShu ShaTsu sirAH (16-17) · Śloka 17

| പാദദാഹേ ഖുഡേ ഹര്ഷേ വിപാദ്യാം വാതകണ്ടകേ||൧൬|| ചിപ്പേ ച ദ്വ്യങ്ഗുലേ വിധ്യേദുപരി ക്ഷിപ്രമര്മണഃ| |൧൭|

Adhikarana vishvAcyAM sirAH (17) · Śloka 17

| ഗൃധ്രസ്യാമിവ വിശ്വാച്യാമ്|൧൭|

Adhikarana yathoktasirANAmadarshane tadAsannAH sirAH (17-18) · Śloka 18

| യഥോക്താനാമദര്ശനേ||൧൭|| മര്മഹീനേ യഥാസന്നേ ദേശേऽന്യാം വ്യധയേത് സിരാമ്| |൧൮|

Adhikarana sirAvyadhavidhiH kaNThordhasirANAM yantraNam (18-22) · Śloka 22

| അഥ സ്നിഗ്ധതനുഃ സജ്ജസര്വോപകരണോ ബലീ||൧൮|| കൃതസ്വസ്ത്യയനഃ സ്നിഗ്ധരസാന്നപ്രതിഭോജിതഃ| അഗ്നിതാപാതപസ്വിന്നോ ജാനൂച്ചാസനസംസ്ഥിതഃ||൧൯|| മൃദുപട്ടാത്തകേശാന്തോ ജാനുസ്ഥാപിതകൂര്പരഃ| മുഷ്ടിഭ്യാം വസ്ത്രഗര്ഭാഭ്യാം മന്യേ ഗാഢം നിപീഡയേത്||൨൦|| ദന്തപ്രപീഡനോത്കാസഗണ്ഡാധ്മാനാനി ചാചരേത്| പൃഷ്ഠതോ യന്ത്രയേച്ചൈനം വസ്ത്രമാവേഷ്ടയന്നരഃ||൨൧|| കന്ധരായാം പരിക്ഷിപ്യ ന്യസ്യാന്തര്വാമതര്ജനീമ്| ഏഷോऽന്തര്മുഖവര്ജ്യാനാം സിരാണാം യന്ത്രണേ വിധിഃ||൨൨||

Adhikarana sirotthApanavidhiH (23) · Śloka 23

തതോ മധ്യമയാऽങ്ഗുല്യാ വൈദ്യോऽങ്ഗുഷ്ഠവിമുക്തയാ| താഡയേത്|൨൩|

Adhikarana sirAlakShIkaraNavidhiH sirAmokShaNavidhiH (23-25) · Śloka 25

| ഉത്ഥിതാം ജ്ഞാത്വാ സ്പര്ശാദ്വാऽങ്ഗുഷ്ഠപീഡനൈഃ||൨൩|| കുഠാര്യാ ലക്ഷയേന്മധ്യേ വാമഹസ്തഗൃഹീതയാ| ഫലോദ്ദേശേ സുനിഷ്കമ്പം സിരാം, തദ്വച്ച മോക്ഷയേത്||൨൪|| താഡയന് പീഡയംശ്ചൈനാം| |൨൫|

Adhikarana upanAsikAyA vyadhanam (25) · Śloka 25

വിധ്യേദ്വ്രീഹിമുഖേന തു| അങ്ഗുഷ്ഠേനോന്നമയ്യാഗ്രേ നാസികാമുപനാസികാമ്||൨൫||

Adhikarana jihvAdhaH sirAvyadham (26) · Śloka 26

അഭ്യുന്നതവിദഷ്ടാഗ്രജിഹ്വസ്യാധസ്തദാശ്രയാമ്| |൨൬|

Adhikarana grIvAsirANAM yantraNam (26) · Śloka 26

| യന്ത്രയേത്സ്തനയോരൂര്ധ്വം ഗ്രീവാശ്രിതസിരാവ്യധേ||൨൬||

Adhikarana bhujasirANaM yantraNam (27) · Śloka 27

പഷാണഗര്ഭഹസ്തസ്യ ജാനുസ്ഥേ പ്രസൃതേ ഭുജേ| കുക്ഷേരാരഭ്യ മൃദിതേ വിധ്യേദ്ബദ്ധോര്ധ്വപട്ടകേ||൨൭||

Adhikarana hastasirANAM yantraNam (28-29) · Śloka 29

വിധ്യേദ്ധസ്തശിരാം ബാഹാവനാകുഞ്ചിതകൂര്പരേ| ബദ്ധ്വാ സുഖോപവിഷ്ടസ്യ മുഷ്ടിമങ്ഗുഷ്ഠഗാര്ഭിണമ്||൨൮|| ഊര്ധ്വം വേധ്യപ്രദേശാച്ച പട്ടികാം ചതുരങ്ഗുലേ| |൨൯|

Adhikarana pArshvasirANAM yantraNam (29) · Śloka 29

| വിധ്യേദാലമ്ബമാനസ്യ ബാഹുഭ്യാം പാര്ശ്വയോഃ സിരാമ്||൨൯||

Adhikarana meDhrasirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

പ്രഹൃഷ്ടേ മേഹനേ| |൩൦|

Adhikarana ja~gghAsirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

ജങ്ഘാസിരാം ജാനുന്യകുഞ്ചിതേ| |൩൦|

Adhikarana pAdasirANAM yantraNam (30-32) · Śloka 32

| പാദേ തു സുസ്ഥിതേऽധസ്താജ്ജാനുസന്ധേര്നിപീഡിതേ||൩൦|| ഗാഢം കരാഭ്യാമാഗുല്ഫം ചരണേ തസ്യ ചോപരി| ദ്വിതീയേ കുഞ്ചിതേ കിഞ്ചിദാരൂഢേ ഹസ്തവത്തതഃ||൩൧|| ബദ്ധ്വാ വിധ്യേത്സിരാമ്| |൩൨|

Adhikarana anuktasirANAM yantraNam (32) · Śloka 32

ഇത്ഥമനുക്തേഷ്വപി കല്പയേത്| തേഷു തേഷു പ്രദേശേഷു തത്തദ്യന്ത്രമുപായവിത്||൩൨||

Adhikarana vrIhimukhasya nikhananam kuThArikAyA nikhananam (33) · Śloka 33

മാംസലേ നിക്ഷിപേദ്ദേശേ വ്രീഹ്യാസ്യം വ്രീഹിമാത്രകമ്| യവാര്ധമസ്ഥ്നാമുപരി സിരാം വിധ്യന് കുഠാരികാമ്||൩൩||

Adhikarana samyagviddhAlakShaNam (34) · Śloka 34

സമ്യഗ്വിദ്ധാ സ്രവേദ്ധാരാം യന്ത്രേ മുക്തേ തു ന സ്രവേത്| |൩൪|

Adhikarana durviddhAlakShaNam atividdhAlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| അല്പകാലം വഹത്യല്പം, ദുര്വിദ്ധാ തൈലചൂര്ണനൈഃ||൩൪|| സശബ്ദമതിവിദ്ധാ തു സ്രവേദ്ദുഃഖേന ധാര്യതേ| |൩൫|

Adhikarana raktAvarodhakAraNAni (35-36) · Śloka 36

| ഭീമൂര്ച്ഛായന്ത്രശൈഥില്യകുണ്ഠശസ്ത്രാതിതൃപ്തയഃ||൩൫|| ക്ഷാമത്വവേഗിതാസ്വേദാ രക്തസ്യാസ്രുതിഹേതവഃ| |൩൬|

Adhikarana samyaksrAvArthamauShadham (36-37) · Śloka 37

| അസമ്യഗസ്ത്രേ സ്രവതി വേല്ലവ്യോഷനിഷാനതൈഃ||൩൬|| സാഗാരധൂമലവണതൈലൈര്ദിഹ്യാച്ഛിരാമുഖമ്| |൩൭|

Adhikarana samyaksrAvanirvAhArthamauShadham (37) · Śloka 37

| സമ്യക്പ്രവൃത്തേ കോഷ്ണേന തൈലേന ലവണേന ച||൩൭||

Adhikarana duShThAsramevAgre sirAH sravanti (38) · Śloka 38

അഗ്രേ സ്രവതി ദുഷ്ടാസ്രം കുസുമ്ഭാദിവ പീതികാ| |൩൮|

Adhikarana svayaM sthitaM raktaM nAharet (38) · Śloka 38

| സമ്യക്സ്രുത്വാ സ്വയം തിഷ്ഠേച്ഛുദ്ധം തദിതി നാഹരേത്||൩൮||

Adhikarana mUrcchAyAM pratIkAraH (39) · Śloka 39

യന്ത്രം വിമുച്യ മൂര്ച്ഛായാം വീജിതേ വ്യജനൈഃ പുനഃ| സ്രാവയേന്മൂര്ച്ഛതി പുനസ്ത്വപരേദ്യുസ്ത്ര്യഹേऽപി വാ||൩൯||

Adhikarana vAtaduShTaraktasya lakShaNam (40) · Śloka 40

വാതാച്ഛ്യാവാരുണം രൂക്ഷം വേഗസ്രാവ്യച്ഛഫേനിലമ്| |൪൦|

Adhikarana pittaduShTarakasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| പിത്താത് പീതാസിതം വിസ്രമസ്കന്ദ്യൌഷ്ണ്യാത്സചന്ദ്രികമ്||൪൦||

Adhikarana kaphaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

കഫാത് സ്നിഗ്ധമസൃക്പാണ്ഡു തന്തുമത്പിച്ഛിലം ഘനമ്| |൪൧|

Adhikarana dvandvaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| സംസൃഷ്ടലിങ്ഗം സംസര്ഗാത്|൪൧|

Adhikarana tridoShaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| ത്രിദോഷം മലിനാവിലമ്||൪൧||

Adhikarana srAvapramANam (42) · Śloka 42

അശുദ്ധൌ ബലിനോऽപ്യസ്രം ന പ്രസ്ഥാത്സ്രാവയേത്പരമ്| അതിസ്രുതൌ ഹി മൃത്യുഃ സ്യാദ്ദാരുണാ വാ ചലാമയാഃ||൪൨||

Adhikarana atisrAve bheShajam (43) · Śloka 43

തത്രാഭ്യങ്ഗരസക്ഷീരരക്തപാനാനി ഭേഷജമ്| |൪൩|

Adhikarana srutaraktasyAnantaraM kRutyam (43-44) · Śloka 44

| സ്രുതേ രക്തേ ശനൈര്യന്ത്രമപനീയ ഹിമാമ്ബുനാ||൪൩|| പ്രക്ഷാല്യ തൈലപ്ലോതാക്തം ബന്ധനീയം സിരാമുഖമ്| |൪൪|

Adhikarana asamyakshuddhaupunaH srAvakAlaH (44-45) · Śloka 45

| അശുദ്ധം സ്രാവയേദ്ഭൂയഃ സായമഹ്ന്യപരേऽപി വാ||൪൪|| സ്നേഹോപസ്കൃതദേഹസ്യ പക്ഷാദ്വാ ഭൃശദൂഷിതമ്| |൪൫|

Adhikarana ki~jcidduShTaraktasheShe~api na srutiH (45-46) · Śloka 46

| കിഞ്ചിദ്ധി ശേഷേ ദുഷ്ടാസ്രേ നൈവ രോഗോऽതിവര്തതേ||൪൫|| സശേഷമപ്യതോ ധാര്യം ന ചാതിസ്രുതിമാചരേത്| |൪൬|

Adhikarana duShTaraktasheShasya shRu~ggAdibhirharaNam (46) · Śloka 46

| ഹരേച്ഛൃങ്ഗാദിഭിഃ ശേഷമ്|൪൬|

Adhikarana athavA tasya shItopacArAdibhiH prasAdanam (46-47) · Śloka 47

| പ്രസാദമഥവാ നയേത്||൪൬|| ശീതോപചാരപിത്താസ്രക്രിയാശുദ്ധിവിശോഷണൈഃ| ദുഷ്ടം രക്തമനുദ്രിക്തമേവമേവ പ്രസാദയേത്||൪൭||

Adhikarana atisrAve stambhanam (48) · Śloka 48

രക്തേ ത്വതിഷ്ഠതി ക്ഷിപ്രം സ്തമ്ഭനീമാചരേത്ക്രിയാമ്| |൪൮|

Adhikarana stambhana visheShaH (48-50) · Śloka 50

| രോധ്രപ്രിയങ്ഗുപത്തങ്ഗമാഷയഷ്ട്യാഹ്വഗൈരികൈഃ||൪൮|| മൃത്കപാലാഞ്ജനക്ഷൌ മമഷീക്ഷീരിത്വഗങ്കുരൈഃ| വിചൂര്ണയേദ്വ്രണമുഖം പദ്മകാദിഹിമം പിബേത്||൪൯|| താമേവ വാ സിരാം വിധ്യേദ്വ്യധാത്തസ്മാദനന്തരമ്| സിരാമുഖം വാ ത്വരിതം ദഹേത്തപ്തശലാകയാ||൫൦||

Adhikarana srutaraktasya pathyaniyamakAlAvadhiH (51) · Śloka 51

ഉന്മാര്ഗഗാ യന്ത്രനിപീഡനേന സ്വസ്ഥാനമായാന്തി പുനര്ന യാവത്| ദോഷാഃ പ്രദുഷ്ടാ രുധിരം പ്രപന്നാ സ്താവദ്ധിതാഹാരവിഹാരഭാക് സ്യാത്||൫൧||

Adhikarana pathyam ukte pathye yuktiH (52) · Śloka 52

നാത്യുഷ്ണശീതം ലഘു ദീപനീയം രക്തേऽപനീതേ ഹിതമന്നപാനമ്| തദാ ശരീരം ഹ്യനവസ്ഥിതാസൃ ഗഗ്നിര്വിശേഷാദിതി രക്ഷിതവ്യഃ||൫൨||

Adhikarana vishuddharaktasya lakShaNam (27) · Śloka 27

പ്രസന്നവര്ണേന്ദ്രിയമിന്ദ്രിയാര്ഥാ- നിച്ഛന്തമവ്യാഹതപക്തൃവേഗമ്| സുഖാന്വിതം പുഷ്ടിബലോപപന്നം വിശുദ്ധരക്തം പുരുഷം വദന്തി||൫൩|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശിരാവ്യധവിധിര്നാമ സപ്തവിംശോऽധ്യായഃ||൨൭||