27. sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అనంతరాతీతేఽధ్యాయే శృంగాదీన్ లోహితావసేచనోపాయానుక్త్వా 'ప్రచ్ఛానేనైకదేశస్థం' ఇత్యాదివాక్యేన తేషాం విషయో దర్శితః| సిరావ్యధస్య తు బహువక్తవ్యత్వాత్ పృథగధ్యాయౌ యుక్త ఇత్యాహ-

Adhikarana sirAvyadhavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతః సిరావ్యధవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|

స0-సరత్యాభీ రక్తమితి సిరాః, తాసాం వ్యధః, తస్య విధిః, తమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana shuddharaktasya lakShaNam shuddharaktasyArogyahetutvam (1-2) · Śloka 2

మధురం లవణం కించిదశీతోష్ణమసంహతం| పద్మేంద్రగోపహేమావిశశలోహితలోహితం||1|| లోహితం ప్రభవః శుద్ధం, తనోస్తేనైవ చ స్థితిః| |2|

స0-లోహితం మధురగుణం(రసం) , తథా, ఈషల్లవణం, కించిచ్ఛబ్ద ఈషదర్థే, తథాఽశీతోష్ణం-నఞీషదర్థే, ఈషచ్ఛీతమీషదుష్ణం, తథాఽసంహతం-ద్రవం, శుద్ధం స్యాత్| సంప్రతి వర్ణతః శుద్ధలోహితలక్షణమాహ-పద్మేత్యాది| ఇంద్రగోపః-మృగనక్షత్రోత్పన్నః కీటకవిశేషః| హేమ-కనకం| అవిః-మేషః| అవిశశయోర్లోహితశబ్దేన రక్తవాచినా సంబంధః| పద్మాదీనాం ద్వంద్వః| పద్మేంద్రగోపహేమావిశశలోహితమివ లోహితం-రక్తవర్ణం, యద్రక్తం తచ్ఛుద్ధం స్యాత్| తచ్చ తనోః-శరీరస్య, ప్రభవః-ఉత్పత్తిహేతుః| తేనైవరక్తేన, తనోః స్థితిః-ప్రబంధావిచ్ఛేదలక్షణా| అనేకదృష్టాంతోపాదానం చ శుద్ధరక్తస్యానేకవర్ణదర్శనాత్|

Adhikarana raktasya duShTikAraNam (2) · Śloka 2

| తత్పిత్తశ్లేష్మలైః ప్రాయో దూష్యతే|2|

స0-తచ్చ-రక్తం, బాహుల్యేన పిత్తశ్లేష్మలైర్దూష్యతే| పిత్తలైః-క్షారోష్ణతీక్ష్ణాదిభిః| శ్లేష్మలైః-మాషతిలాదిభిః| తథా పురాకృతాద్దైవాదపి, శరత్కాలస్వభావాత్ కదాచిద్వాతలైరపి దూష్యత ఇతి ప్రాయోగ్రహణం|

Adhikarana duShTaraktasya kAryam duShTaraktakAryasya sAmAnyalakShaNam (2-5) · Śloka 5

| కురుతే తతః||2|| విసర్పవిద్రధిప్లీహగుల్మాగ్నిసదనజ్వరాన్| ముఖనేత్రశిరోరోగమదతృడ్లవణాస్యతాః||3|| కుష్ఠవాతాస్రపిత్తాస్రకట్వమ్లోద్గిరణభ్రమాన్| శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైరూపక్రాంతాశ్చ యే గదాః||4|| సమ్యక్సాధ్యా న సిధ్యంతి తే చ రక్తప్రకోపజాః| |5|

స0-తతో-దూషణాత్కారణాత్, విసర్పాదీన్ భ్రమాంతాన్ కురుతే| తథా, శీతోష్ణాదిభిః సమ్యక్చికిత్సితాః సాధ్యా అపి రోగా యే న సిధ్యంతి, తే చ రక్తప్రకోపజాః| న కేవలం విసర్పాదయః, ఇతి చార్థః| ఆదిశబ్దేన స్తంభస్వేదనాదిపరిగ్రహః|

Adhikarana duShTaraktakAryasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

| తేషు స్రావయితుం రక్తముద్రిక్తం వ్యధయేత్సిరాం||5||

స0-తథా, తేషు-విసర్పాదిషు రోగేషు, ఉల్బణం రక్తం స్రావయితం సిరాం వ్యధయేత్| అదంతత్వాదత్ర వృద్ధేరభావః|

Adhikarana unaShoDashAbdAdInAM sirAvyAdhaniShedhaH (6-9) · Śloka 9

న తూనషోడశాతీతసప్తత్యబ్దస్రుతాసృజాం| అస్నిగ్ధాస్వేదితాత్యర్థస్వేదితానిలరోగిణాం||6|| గర్భిణీసూతికాజీర్ణపిత్తాస్రశ్వాసకాసినాం| అతీసారోదరచ్ఛర్దిపాండుసర్వాంగశోఫినాం||7|| స్నేహపీతే ప్రయుక్తేషు తథా పంచసు కర్మసు| నాయంత్రితాం సిరాం విధ్యేన్న తిర్యంగాప్యనుత్థితాం||8|| నాతిశీతోష్ణవాతాభ్రేష్వన్యత్రాత్యయికాద్గదాత్| |9|

స0-ఊనషోడశవర్షాదీనాం తు సిరాం న వ్యధయేత్| స్నేహపీతే-పీతస్నేహ ఇత్యర్థః, ఆహితాగ్న్యాదిత్వాత్ పరనిపాతః| తథా, పంచసు-వమనాదిషు, కర్మసు విహితేషు సత్సు, సిరాం న వ్యధయేత్| తథా, అయంత్రితాం-అబద్ధాం, సిరాం న వ్యధయేత్| తథా, న తిర్యక్, న చానుత్థితాం, నాతిశీతే, నాత్యుష్ణే, నాతివాతే, న చ మేఘోదయే, సిరాం వ్యధయేత్| ఆత్యయికాత్-రోహిణీవిషాదికాత్, అన్యత్ర న వ్యధయేత్| ఆత్యయికే తు రోగే శీతోష్ణవృష్టీనాం యథాయథం ప్రతీకారం విధాయ సిరాం మోక్షయేదేవ|

Adhikarana shiroroge netraroge ca vedhyAH sirAH (9-10) · Śloka 10

| శిరోనేత్రవికారేషు లలాట్యాం మోక్షయేత్సిరాం||9|| ఆపాంగ్యాముపనాస్యాం వా| |10|

స0-శిరోనయనవికారేషు లలాట్యాం సిరాం మోక్షయేత్| లలాటే భవా-లలాట్యా, శరీరావయవాద్యత్, ఏవమగ్రేఽపి| అపాంగే భవాం అపాంగ్యాం, నాసికాసమీపే భవాం-ఉపనాస్యాం, వా|

Adhikarana karNarogeShu sirAH (10) · Śloka 10

కర్ణరోగేషు కర్ణజాం| |10|

స0-కర్ణామయేషు కర్ణజాం-కర్ణసమీపభవాం, సిరాం విధ్యేత్|

Adhikarana nAsAroge sirAH (10) · Śloka 10

| నాసారోగేషు నాసాగ్రే స్థితాం|10|

స0-నాసామయేషు నాసాగ్రే స్థితాం విధ్యేత్|

Adhikarana pInase sirAH (10-11) · Śloka 11

| నాసాలలాటయోః||10|| పీనసే| |11|

స0-పీనసే-ప్రతిశ్యాయే, నాసాలలాటమధ్యస్థాం సిరాం విధ్యేత్|

Adhikarana mukharogeShu sirAH (11) · Śloka 11

ముఖరోగేషు జిహ్వౌష్ఠహనుతాలుగాః| |11|

స0-ముఖరోగేషు జిహ్వాదిగాః సిరా విధ్యేత్|

Adhikarana jatrUrdhvagranthiShu sirAH (11) · Śloka 11

| జత్రూర్ధ్వగ్రంథిషు గ్రీవాకర్ణశంఖశిరఃశ్రితాః||11||

స0-జత్రూర్ధ్వం-వక్షోంసయోః సంధ్యూర్ధ్వం, యే గ్రంథయస్తేషు గ్రీవాద్యాశ్రితాః సిరా విధ్యేత్|

Adhikarana unmAde sirAH (12) · Śloka 12

ఉరోపాంగలలాటస్థా ఉన్మాదే| |12|

స0-ఉన్మాదే ఉరఃస్థా అపాంగస్థా లలాటాశ్రితాశ్చ విధ్యేత్|

Adhikarana apasmAre sirAH shirorogAdiShu sAmAnyataH sirAH (12) · Śloka 12

ఽపస్మృతౌ పునః| హనుసంధౌ సమస్తే వా శిరాం భ్రూమధ్యగామినీం||12||

స0-అపస్మారే తు హనుసంధౌ స్థితాం సిరాం విధ్యేత్| సమస్తే-సర్వస్మిన్, వా హనౌ సిరాం విధ్యేత్| భ్రూమధ్యగామినీం- భ్రూమధ్యస్థాం, సిరాం వాఽపరస్మృతౌ విధ్యేదితి వాశబ్దోఽత్రానువర్త్య యోజ్యః|

Adhikarana vidradhipArshcashUlayoH sirAH (13) · Śloka 13

విద్రధౌ పార్శ్వశూలే చ పార్శ్వకక్షాస్తనాంతరే| |13|

స0-విద్రధౌ పార్శ్వశూలే చ పార్శ్వస్థాః కక్షాస్థాః స్తనాంతరస్థాశ్చ సిరా విధ్యేత్|

Adhikarana tRutIyakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| తృతీయకేంఽసయోర్మధ్యే|13|

స0-తృతీయకే జ్వరేంఽసయోర్మధ్యే-స్కంధసంధౌ స్థితాం సిరాం, విధ్యేత్|

Adhikarana caturthakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| స్కంధస్యాధశ్చతుర్థకే||13||

స0-చతుర్థకే జ్వరే స్కంధస్యాధోగతాం-అన్యతరపార్శ్వాశ్రయాం, సిరాం విధ్యేత్|

Adhikarana sashUlaprAvAhikAyAM sirAH (14) · Śloka 14

ప్రవాహికాయాం శూలిన్యాం శ్రోణితో ద్వ్యంగులే స్థితాం| |14|

స0-ప్రవాహికాయాం శూలయుక్తాయాం శ్రోణితః-కఠ్యాః, ద్వ్యంగులే స్థితాం సిరాం విధ్యేత్|

Adhikarana shukrarogemeDhraroge ca sirAH (14) · Śloka 14

| శుక్రమేఢ్రామయే మేఢ్రే|14|

స0-శుక్రరోగే మేఢ్రరోగే చ మేడ్రస్థితాం సిరాం విధ్యేత్|

Adhikarana galagaNDayoH sirAH (14) · Śloka 14

| ఊరుగాం గలగండయోః||14||

స0-గలగండయోశ్చోభయోరూరుస్థాం సిరాం విధ్యేత్|

Adhikarana gRudhrasyAM sirAH (15) · Śloka 15

గృధ్రస్యాం జానునోఽధస్తాదూర్ధ్వం వా చతురంగులే| |15|

స0-గృధ్రస్యాం జానునోఽధస్తాచ్చతురంగుల ఊర్ధ్వం వా జానునశ్చతురంగులే స్థితాం సిరాం విధ్యేత్|

Adhikarana apacyAM sirAH (15) · Śloka 15

| ఇంద్రబస్తేరధోఽపచ్యాం ద్వ్యంగులే|15|

స0-అపచీసంజ్ఞే రోగే ఇంద్రబస్తేరధో ద్వ్యంగులే సిరాం విధ్యేత్| ఇంద్రబస్తిః-జంఘాంతరే వక్ష్యమాణః (హృ. శా. అ. 4|5)

Adhikarana sakthishUle kroShTukashIrShake ca sirAH (15-16) · Śloka 16

| చతురంగులే||15|| ఊర్ధ్వం గుల్ఫస్య సక్థ్యర్తౌ, తథా క్రోష్టుకశీర్షకే| |16|

స0-సక్థిపీడాయాం గుల్ఫస్యోర్ధ్వం చతురంగులే సిరాం విధ్యేత్| క్రోష్టుకశీర్షాఖ్యే వాతరోగవిశేషే గుల్ఫస్యోర్ధ్వం చతురంగులే విధ్యేత్|

Adhikarana pAdadAhAdiShu ShaTsu sirAH (16-17) · Śloka 17

| పాదదాహే ఖుడే హర్షే విపాద్యాం వాతకంటకే||16|| చిప్పే చ ద్వ్యంగులే విధ్యేదుపరి క్షిప్రమర్మణః| |17|

స0-పాదదాహాదిషు క్షిప్రమమర్ణ ఉపరి ద్వ్యంగులే విధ్యేత్| ఖుడం-వాతరక్తం|

Adhikarana vishvAcyAM sirAH (17) · Śloka 17

| గృధ్రస్యామివ విశ్వాచ్యాం|17|

స0-విశ్వాచ్యాం గృధ్రసీప్రోక్తాం సిరాం విధ్యేత్| "గృధ్రస్యాం జానునోఽధస్తాత్ " ఇతి|

Adhikarana yathoktasirANAmadarshane tadAsannAH sirAH (17-18) · Śloka 18

| యథోక్తానామదర్శనే||17|| మర్మహీనే యథాసన్నే దేశేఽన్యాం వ్యధయేత్ సిరాం| |18|

స0-యథోక్తానాం సిరాణామదర్శనే సతి మర్మవర్జితే యథాసన్నే స్థానే వ్యాధివశాదపరాం వ్యధయేత్|

Adhikarana sirAvyadhavidhiH kaNThordhasirANAM yantraNam (18-22) · Śloka 22

| అథ స్నిగ్ధతనుః సజ్జసర్వోపకరణో బలీ||18|| కృతస్వస్త్యయనః స్నిగ్ధరసాన్నప్రతిభోజితః| అగ్నితాపాతపస్విన్నో జానూచ్చాసనసంస్థితః||19|| మృదుపట్టాత్తకేశాంతో జానుస్థాపితకూర్పరః| ముష్టిభ్యాం వస్త్రగర్భాభ్యాం మన్యే గాఢం నిపీడయేత్||20|| దంతప్రపీడనోత్కాసగండాధ్మానాని చాచరేత్| పృష్ఠతో యంత్రయేచ్చైనం వస్త్రమావేష్టయన్నరః||21|| కంధరాయాం పరిక్షిప్య న్యస్యాంతర్వామతర్జనీం| ఏషోఽంతర్ముఖవర్జ్యానాం సిరాణాం యంత్రణే విధిః||22||

స0-అథేత్యానంతర్యే| స్నిగ్ధా తనుర్యస్య స స్నిగ్ధతనుః| తథా, సజ్జాని-ప్రగుణాని, { సర్వాణి } ఉపకరణాని-వస్త్రషండపటోదకస్నేహగైరికాదీని, యస్య స సజ్జసర్వోపకరణః| తథా, బలీపుష్టః| తథా, కృతం స్వస్త్యయనం-బలిమంగలహోమాదికం, యస్య స కృతస్వస్త్యయనః| తథా, స్నిగ్ధరసయుక్తేనాన్నేన ప్రతిభోజితః| తథా, అగ్నితాపశ్చాతపశ్చ, తాభ్యాం స్విన్నః| తథా, జానుతుల్యే ఉచ్చాసనే, సంస్థితః-సముపవిష్టః| తథా, మృదునా-సూక్ష్మేణ, వస్త్రపట్టేనాత్తో-గృహీతో బద్ధః కేశాంతో యస్య స ఏవం| తథా, జానునోః స్థాపితౌ కూర్పరౌ యేన స ఏవం| తథా, ముష్టిభ్యాం వస్త్రగర్భాభ్యాం మన్యేఽతిశయేన పీడయేత్| తథా, దంతప్రపీడనాదీన్యాచరేత్| ఏనం చాతురం పృష్ఠదేశే వసనమావేష్టయన్నరో యంత్రయేత్| కథం ? గ్రీవాయాం వస్త్రం పరిక్షిప్య, తథాఽంతః-మధ్యే, వామతర్జనీం న్యస్య| సిరాణాం యంత్రణ ఏష విధిః-ఏతద్విధానం| కింభూతానాం ? అంతర్ముఖవర్జ్యానాం|

Adhikarana sirotthApanavidhiH (23) · Śloka 23

తతో మధ్యమయాఽంగుల్యా వైద్యోఽంగుష్ఠవిముక్తయా| తాడయేత్|23|

స0-తతో-యంత్రణాదనంతరం, వైద్యోఽంగుష్ఠవిముక్తయా వామపాణిజయా మధ్యమయాఽంగుల్యా తాడయేత్|

Adhikarana sirAlakShIkaraNavidhiH sirAmokShaNavidhiH (23-25) · Śloka 25

| ఉత్థితాం జ్ఞాత్వా స్పర్శాద్వాఽంగుష్ఠపీడనైః||23|| కుఠార్యా లక్షయేన్మధ్యే వామహస్తగృహీతయా| ఫలోద్దేశే సునిష్కంపం సిరాం, తద్వచ్చ మోక్షయేత్||24|| తాడయన్ పీడయంశ్చైనాం| |25|

స0-స్పర్శేన తథాఽంగుష్ఠపీడనైర్వోత్థితాం జ్ఞాత్వా, ఊర్ధ్వదండసిరాయా మధ్యే న్యస్య ఫలోద్దేశే సునిష్కంపం వామహస్తగృహీతయా కుఠార్యా సిరాం లక్షయేత్| తద్వచ్చ మోక్షయేత్| యథైవ లక్షయేత్తథైవేత్యర్థః| వ్రీహిముఖేన పునస్తాడయన్-వ్యథయన్, తథాఽంగుష్ఠాదినా పీడయన్, ఏనాం-కుఠారికావిషయజాం సిరాం, విధ్యేత్| నను, కుఠారికావిషయే కథం వ్రీహివక్త్రస్య ప్రయోగః ? యతః 'అపవాదవిషయం పరిహృత్యోత్సర్గః ప్రవర్తతే ఇతి న్యాయాత్ వ్రీహివక్త్రస్యైవ సామాన్యేన ప్రయోగోఽనుజ్ఞాతః| తథా చాహ (హృ. సూ. అ. 26|11)- "వ్రీహివక్త్రం ప్రయోజ్యం చ తత్సిరోదరయోర్వ్యధే|" ఇతి| కుఠార్యాః పునర్విశేషోఽభిహితః (హృ. సూ. అ. 26|12)-"తయోర్ధ్వదండయావిధ్యేదుపర్యస్థ్నాం స్థితాం శిరాం|" ఇతి| తస్మాదయుక్తమేతత్| అత్రోచ్యతే జ్ఞాపకం| కుఠారికావిషయే వ్రీహివక్త్రస్య ప్రయోగో న్యాయ్య ఏవ| యదయమాచార్యో వక్ష్యతి (శ్లో.33)-"మాంసలే నిక్షిపేద్దేశే వ్రీహాస్యం వ్రీహిమాత్రకం|" ఇతి| అనేన హి వచనేన గ్రంథకార ఇదం ప్రత్యపాదయత్,- బహుమాంసే శరీరావయవే వ్రీహిముఖం వ్రీహిమాత్రం నిక్షేప్యం, అన్యత్ర త్వాశయానురోధేన వ్రీహివక్త్రస్య ప్రయోగః కార్య ఇతి| అనేనైవాభిప్రాయేణ శాస్త్రకృతా "ప్రమాణపరిమాణాభ్యాం సంఖ్యాయాశ్చాపి సంశయే మాత్రచ్ వక్తవ్యః ఇత్యనేన మాత్రచ్ కృతః| అన్యథా తు స్పష్టం కృత్వా "వ్రీహిప్రమాణం వ్రీహ్యాస్యం మాంసలే నిక్షిపేద్వ్యధే|" ఇతి పాఠం కుర్యాత్| తస్మాద్యుక్తో వ్రీహిముఖస్య కుఠారికావిషయే ప్రయోగ ఇతి|

Adhikarana upanAsikAyA vyadhanam (25) · Śloka 25

విధ్యేద్వ్రీహిముఖేన తు| అంగుష్ఠేనోన్నమయ్యాగ్రే నాసికాముపనాసికాం||25||

స0-అగ్రే-అగ్రదేశే, నాసికామంగుష్ఠేనోన్నమయ్య, ఉపనాసికాం- నాసికాసన్నదేశస్థాం సిరాం, విధ్యేత్|

Adhikarana jihvAdhaH sirAvyadham (26) · Śloka 26

అభ్యున్నతవిదష్టాగ్రజిహ్వస్యాధస్తదాశ్రయాం| |26|

స0-ఆభిముఖ్యేనోన్నతా-ఉపరి తాలుదేశే నీతా, తథా విశేషేణ దంతైర్దష్టా-విదష్టా, అగ్రే జిహ్వా-అగ్రజిహ్వా, యేనాసావభ్యున్నతవిదష్టాగ్రజిహ్వః, తస్యాధః-ప్రకృతత్వాజ్జిహ్వాయా ఏవాధస్తాత్, తదాశ్రయాం-జిహ్వాధఃస్థాం సిరాం విధ్యేత్| తదిత్యనేన జిహ్వాధః పరామృశ్యతే| జిహ్వాధ ఆశ్రయో యస్యాః సిRరాయాః, తాం|

Adhikarana grIvAsirANAM yantraNam (26) · Śloka 26

| యంత్రయేత్స్తనయోరూర్ధ్వం గ్రీవాశ్రితసిరావ్యధే||26||

స0-గ్రీవాశ్రితానాం సిరాణాం వ్యధో-గ్రీవాశ్రితసిరావ్యధః, తస్మిన్ స్తనయోరూర్ధ్వం యంత్రయేత్-వాససా వేష్టయేత్|

Adhikarana bhujasirANaM yantraNam (27) · Śloka 27

పషాణగర్భహస్తస్య జానుస్థే ప్రసృతే భుజే| కుక్షేరారభ్య మృదితే విధ్యేద్బద్ధోర్ధ్వపట్టకే||27||

స0-పాషాణగర్భౌ హస్తౌ యస్య, తస్య నరస్య భుజే జానుస్థే-జానుపృష్ఠస్థితే, ప్రసృతే-ప్రసారితే| 'భుజే ఇత్యేకవచనమతంత్రం, ద్వావపి హి భుజౌ గృహ్యేతే| కుక్షేరారభ్య యావద్గ్రీవం తావన్మృదితే- మలితే| కస్మిన్ ? గ్రీవాశ్రితసిరావ్యర్ధార్హేఽంగే| తథా బద్ధ ఊర్ధ్వం పట్టకో యస్మింస్తస్మిన్ విధ్యేత్| ప్రకృతత్వాత్ సిరాం|

Adhikarana hastasirANAM yantraNam (28-29) · Śloka 29

విధ్యేద్ధస్తశిరాం బాహావనాకుంచితకూర్పరే| బద్ధ్వా సుఖోపవిష్టస్య ముష్టిమంగుష్ఠగార్భిణం||28|| ఊర్ధ్వం వేధ్యప్రదేశాచ్చ పట్టికాం చతురంగులే| |29|

స0-హస్తసిరాం విధ్యేత్| కథం ? బాహావనాకుంచితకూర్పరే,-అనాకుంచితః-ప్రసారితః, కూర్పరో యస్య బాహోస్తస్మిన్| తథా, సుఖోపవిష్టస్య-సుఖాసీనస్య| తథా, ముష్టిం బద్ధ్వా| కింభూతం ? అంగుష్ఠేన గర్భిణం-అంగుష్ఠగర్భిణం| గూఢాంగుష్ఠం ముష్టిం బద్ధ్వేత్యర్థః| తథా, వేధ్యస్థానాదుపరి చతురంగులపరిమాణే స్థానే పట్టికాం బద్ధ్వా విధ్యేత్|

Adhikarana pArshvasirANAM yantraNam (29) · Śloka 29

| విధ్యేదాలంబమానస్య బాహుభ్యాం పార్శ్వయోః సిరాం||29||

స0-బాహుభ్యామాలంబమానస్య-అవలంబ్యం వస్తు భుజాభ్యామాసజతః పార్శ్వయోః సిరాం విధ్యేత్|

Adhikarana meDhrasirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

ప్రహృష్టే మేహనే| |30|

స0-ప్రహృష్టే-స్తబ్ధే, మేఢ్రే తదాశ్రితాం సిరాం విధ్యేత్|

Adhikarana ja~gghAsirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

జంఘాసిరాం జానున్యకుంచితే| |30|

స0-జానున్యకుంచితే స్పష్టే స్థితే సతి, జంఘాయాం సిరాం విధ్యేత్|

Adhikarana pAdasirANAM yantraNam (30-32) · Śloka 32

| పాదే తు సుస్థితేఽధస్తాజ్జానుసంధేర్నిపీడితే||30|| గాఢం కరాభ్యామాగుల్ఫం చరణే తస్య చోపరి| ద్వితీయే కుంచితే కించిదారూఢే హస్తవత్తతః||31|| బద్ధ్వా విధ్యేత్సిరాం| |32|

స0-సుఖం కృత్వా భూమ్యాదిదేశే స్థితే పాదే సతి పాదసిరాం విధ్యేత్| తథా జానుసంధేరధస్తాదాగుల్ఫం-గుల్ఫం యావత్, కరాభ్యాం గాఢం కృత్వా పీడితే సతి, తస్య చరణస్యోపరి-ఉపరిష్టాత్ ద్వితీయే చరణ ఈషత్సంకుచితే, తథా ఆరూఢే-తత్కలితే సతి, తతో హస్తవత్-వేధ్యస్థానాదుపరి చతురంగులే పట్టికాం, బద్ధ్వా సిరాం విధ్యేత్|

Adhikarana anuktasirANAM yantraNam (32) · Śloka 32

ఇత్థమనుక్తేష్వపి కల్పయేత్| తేషు తేషు ప్రదేశేషు తత్తద్యంత్రముపాయవిత్||32||

స0-ఇత్థం-అనేన ప్రకారేణ యంత్రలక్షణోద్దేశేన, అనుక్తమపి యంత్రం తత్తద్దేశమాహాత్మ్యాత్ క్రియాసౌకర్యార్థం తేషు తేషు శరీరావయవేషు స్వబుద్ధ్యా తత్తద్యంత్రం యథాయోగం కల్పయేత్, ఉపాయజ్ఞో వైద్యః|

Adhikarana vrIhimukhasya nikhananam kuThArikAyA nikhananam (33) · Śloka 33

మాంసలే నిక్షిపేద్దేశే వ్రీహ్యాస్యం వ్రీహిమాత్రకం| యవార్ధమస్థ్నాముపరి సిరాం విధ్యన్ కుఠారికాం||33||

స0-మాంసలే శరీరావయవే వ్రీహిముఖం శస్త్రం వ్రీహిప్రమాణం నిక్షిపేత్| అస్థ్నాముపరి కుఠారికాం యవార్ధమాత్రాం నిక్షిపేత్| కిం కుర్వన్ ? సిరాం విధ్యన్|

Adhikarana samyagviddhAlakShaNam (34) · Śloka 34

సమ్యగ్విద్ధా స్రవేద్ధారాం యంత్రే ముక్తే తు న స్రవేత్| |34|

స0-సమ్యగ్విద్ధే సతి(ద్వా సతీ) ధారాం స్రవేత్| యంత్రే చ ముక్తే సతి న స్రవేత్|

Adhikarana durviddhAlakShaNam atividdhAlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| అల్పకాలం వహత్యల్పం, దుర్విద్ధా తైలచూర్ణనైః||34|| సశబ్దమతివిద్ధా తు స్రవేద్దుఃఖేన ధార్యతే| |35|

స0-అల్పం విద్ధా సతీ సిరా స్తోకం కాలం వహతి| దుర్విద్ధా-అసమ్యగ్విద్ధా సతీ, సిరా తైలయుక్తైశ్చూర్ణనైః స్రవేత్| అతివిద్ధా తు సిరా సశబ్దం స్రవేత్| దుఃఖేన-కృచ్ఛ్రేణ ధార్యతే|

Adhikarana raktAvarodhakAraNAni (35-36) · Śloka 36

| భీమూర్చ్ఛాయంత్రశైథిల్యకుంఠశస్త్రాతితృప్తయః||35|| క్షామత్వవేగితాస్వేదా రక్తస్యాస్రుతిహేతవః| |36|

స0-భీమూర్ఛాదయో రక్తస్యాస్రవణహేతవః| భీః-భయం| మూర్చ్ఛా-మోహస్తమసీవ ప్రవేశః| యంత్రశైథిల్యం-అగాఢం కృత్వా యంత్రపీడనం| తథా, కుంఠం-భగ్నం శస్త్రం| తథా, అతితృప్తిః-అతిసౌహిత్యం| క్షామత్వం-నిర్బలతా| వేగితా-సంజాతవేగత్వం| అస్వేదః-స్వేదాయోగః| యతశ్చైతే రుధిరస్యాస్రుతిహేతవస్తతో రక్తస్రుతావేతే పరిహార్యాః|

Adhikarana samyaksrAvArthamauShadham (36-37) · Śloka 37

| అసమ్యగస్త్రే స్రవతి వేల్లవ్యోషనిషానతైః||36|| సాగారధూమలవణతైలైర్దిహ్యాచ్ఛిరాముఖం| |37|

స0-అసమ్యగస్త్రే స్రవతి వేల్లాదిభిః సిరావదనం దిహ్యాత్ ప్రలేపయేత్|

Adhikarana samyaksrAvanirvAhArthamauShadham (37) · Śloka 37

| సమ్యక్ప్రవృత్తే కోష్ణేన తైలేన లవణేన చ||37||

స0-సమ్యక్ప్రవృత్తే రక్తే సిరాముఖం కోష్ణాభ్యాం తైలలవణాభ్యాం దిహ్యాత్|

Adhikarana duShThAsramevAgre sirAH sravanti (38) · Śloka 38

అగ్రే స్రవతి దుష్టాస్రం కుసుంభాదివ పీతికా| |38|

స0-యథా రాగపీతికామిశ్రీభూతాత్ కుసుంభాదగ్రే-పూర్వం, పీతికా స్రవతి, ఏవం దుష్టాదుష్టరక్తాదేకలోలీభూతాత్ పూర్వం దుష్టమస్రం స్రవతి|

Adhikarana svayaM sthitaM raktaM nAharet (38) · Śloka 38

| సమ్యక్స్రుత్వా స్వయం తిష్ఠేచ్ఛుద్ధం తదితి నాహరేత్||38||

స0-యథావత్ప్రస్రుత్య స్వయం-యత్నేన వినా, యత్ తిష్ఠేత్-న స్రవేత్, శుద్ధం తదితి నాహరేత్-న స్రావయేత్, జీవితహేతుత్వాత్|

Adhikarana mUrcchAyAM pratIkAraH (39) · Śloka 39

యంత్రం విముచ్య మూర్చ్ఛాయాం వీజితే వ్యజనైః పునః| స్రావయేన్మూర్చ్ఛతి పునస్త్వపరేద్యుస్త్ర్యహేఽపి వా||39||

స0-మూర్చ్ఛాయాం సత్యాం యంత్రం విముచ్య వ్యజనైర్వీజితే-సమాశ్వస్తేనరే సతి, పునరస్రం స్రావయేత్| పునర్మూర్చ్ఛతి త్వాతురేఽశుద్ధమపి రక్తం తస్మిన్నహని న స్రావయేత్| కదా తర్హి స్రావయేత్ ? ఇత్యాహ-అపరేద్యుః,-అన్యస్మిన్ దినే, త్ర్యహేఽపి వా-తృతీయే వాఽహ్ని, స్రావయేత్|

Adhikarana vAtaduShTaraktasya lakShaNam (40) · Śloka 40

వాతాచ్ఛ్యావారుణం రూక్షం వేగస్రావ్యచ్ఛఫేనిలం| |40|

స0-వాతాత్ శ్యావాదిలక్షణం రక్తం స్యాత్|

Adhikarana pittaduShTarakasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| పిత్తాత్ పీతాసితం విస్రమస్కంద్యౌష్ణ్యాత్సచంద్రికం||40||

స0-పిత్తాత్ పీతాదిలక్షణమస్రం స్యాత్| అస్కంది-అస్త్యానం, ఉష్ణత్వాత్| సచంద్రికం చ|

Adhikarana kaphaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

కఫాత్ స్నిగ్ధమసృక్పాండు తంతుమత్పిచ్ఛ్హిలం ఘనం| |41|

స0-కఫాత్ స్నిగ్ధాదిలక్షణమసృక్ స్యాత్|

Adhikarana dvandvaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| సంసృష్టలింగం సంసర్గాత్|41|

స0-సంసర్గాద్దోషాణాం సంసృష్టలింగం రక్తం స్యాత్|

Adhikarana tridoShaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| త్రిదోషం మలినావిలం||41||

స0-త్రిదోషరక్తం మలినం-కలుషం, ఆవిలం-ఘనం చ| ఏతచ్చ దోషత్రయసంసర్గలక్షణాదధికం లక్షణం మంతవ్యం| న చైతావదేవ త్రిదోషలక్షణం మంతవ్యం|

Adhikarana srAvapramANam (42) · Śloka 42

అశుద్ధౌ బలినోఽప్యస్రం న ప్రస్థాత్స్రావయేత్పరం| అతిస్రుతౌ హి మృత్యుః స్యాద్దారుణా వా చలామయాః||42||

స0-అశుద్ధమస్రం బలినోఽపి-కిం పునరబలినః, ప్రస్థాత్ పరం-అధికం, న స్రావయేత్| { కస్మాత్ ? ఇత్యాహ- } అతిస్రావే హి రక్తస్య, మృత్యుర్భవేత్| అథవా వాతరోగాశ్చ కృచ్ఛ్రాః స్యుః|

Adhikarana atisrAve bheShajam (43) · Śloka 43

తత్రాభ్యంగరసక్షీరరక్తపానాని భేషజం| |43|

స0-తత్ర-రక్తాతిస్రుతౌ, అభ్యంగాదీని భేషజం|

Adhikarana srutaraktasyAnantaraM kRutyam (43-44) · Śloka 44

| స్రుతే రక్తే శనైర్యంత్రమపనీయ హిమాంబునా||43|| ప్రక్షాల్య తైలప్లోతాక్తం బంధనీయం సిరాముఖం| |44|

స0-స్రుతే రక్తే సతి యంత్రం శనైర్విముర్చ్య-మందం మందమపనీయ, సిరాముఖం శీతోదకేన ప్రక్షాల్య, తైలప్లోతేనాక్తం సద్బంధనీయం|

Adhikarana asamyakshuddhaupunaH srAvakAlaH (44-45) · Śloka 45

| అశుద్ధం స్రావయేద్భూయః సాయమహ్న్యపరేఽపి వా||44|| స్నేహోపస్కృతదేహస్య పక్షాద్వా భృశదూషితం| |45|

స0-అశుద్ధం-వాతాదిదుష్టరుధిరలక్షణేన దుష్టం జ్ఞాత్వా, భూయః-పునః, స్రావయేత్| కదా ? సాయం-అపరాహ్నే, తస్మిన్నేవ దినే| అథవా, అపరేఽహ్ని-ద్వితీయే దినే| అథవా స్నేహేనోపస్కృతోభావితో, దేహో యస్య తథావిధస్య భృశదూషితం-అతిశయేన దుష్టం రక్తం, పక్షాదూర్ధ్వం పునః స్రావయేత్| ఏవమశుద్ధం రక్తం యథాయోగం సాయమహ్న్యపరే పక్షాదూర్ధ్వం వా ప్రస్థపరిమాణమేవ స్రావయేన్న తతోఽధికమితి రక్తస్రుతౌ క్రమః| ప్రస్థపరిమాణం చ తంత్రాంతరే గదితం "వమనే చ విరేకే చ రక్తాతీసారయోరపి| సార్ద్ధత్రయోదశపలం ప్రస్థమాహుర్మనీషిణః||" ఇతి|

Adhikarana ki~jcidduShTaraktasheShe~api na srutiH (45-46) · Śloka 46

| కించిద్ధి శేషే దుష్టాస్రే నైవ రోగోఽతివర్తతే||45|| సశేషమప్యతో ధార్యం న చాతిస్రుతిమాచరేత్| |46|

స0-యస్మాత్ కించిచ్ఛేషే దుష్టరక్తే నైవ రోగో-దుష్టరక్తోద్భవో వ్యాధిః, అతివర్తతే-క్రియాపథమతిక్రమ్య మార్గాంతరమసౌ నాసాదయతి| అతో దుష్టమపి రక్తం సశేషం ధార్యం| నాస్య దుష్టరక్తస్యాతిస్రుతిమాచరేత్, ప్రాణాయతనత్వాత్| సుశ్రుతోఽప్యధ్యగీష్ట (?) "సశేషం దుష్టరుధిరమపి కుర్యాద్విచక్షణః| న చాతిప్రస్రుతం కుర్యాచ్ఛేషం సంశమనైర్జయేత్||" ఇతి|

Adhikarana duShTaraktasheShasya shRu~ggAdibhirharaNam (46) · Śloka 46

| హరేచ్ఛృంగాదిభిః శేషం|46|

స0-స్రుతశేషం దుష్టరక్తం శృంగతుంబఘటికాదిభిర్హరేత్, న తు సిరయా|

Adhikarana athavA tasya shItopacArAdibhiH prasAdanam (46-47) · Śloka 47

| ప్రసాదమథవా నయేత్||46|| శీతోపచారపిత్తాస్రక్రియాశుద్ధివిశోషణైః| దుష్టం రక్తమనుద్రిక్తమేవమేవ ప్రసాదయేత్||47||

స0-అథవా శీతోపచారేణ, పిత్తాస్రక్రియయా, శుద్ధ్యా-వమనవిరేచనాదిరూపయా, విశోషణేన-లంఘనరూపేణ, తద్దుష్టం రక్తం ప్రసాదయేత్-కలుషతాం పరిత్యజ్య తస్య ప్రసన్నత్వముపపాదయేత్| న తు కేవలం స్రుతశేషం రుధిరం శీతోపచారేణ (చారాదినా) ప్రసాదయేత్| యావదనుద్రిక్త-అప్రవృద్ధం దుష్టం రుధిరం, ఏవమేవ-అనేనైవ శీతోపచారాదినా, ప్రసాదం నయేత్| న తు తన్నిర్హరణే సిరావ్యధాదినా యతనీయం, అనుద్రిక్తరక్తనిర్హరణస్య సాపాయత్వాత్|

Adhikarana atisrAve stambhanam (48) · Śloka 48

రక్తే త్వతిష్ఠతి క్షిప్రం స్తంభనీమాచరేత్క్రియాం| |48|

స0-రక్తే త్వతిష్ఠతి-స్థితిమలభమానే, త్వరితమేవ స్తంభనీం క్రియాం-వక్ష్యమాణాం, కుర్యాత్, రక్తస్య ప్రాణాయతనత్వాత్|

Adhikarana stambhana visheShaH (48-50) · Śloka 50

| రోధ్రప్రియంగుపత్తంగమాషయష్ట్యాహ్వగైరికైః||48|| మృత్కపాలాంజనక్షౌ మమషీక్షీరిత్వగంకురైః| విచూర్ణయేద్వ్రణముఖం పద్మకాదిహిమం పిబేత్||49|| తామేవ వా సిరాం విధ్యేద్వ్యధాత్తస్మాదనంతరం| సిరాముఖం వా త్వరితం దహేత్తప్తశలాకయా||50||

స0-రోధ్రాదిభిః సిరావ్రణముఖం విచూర్ణయేత్| పద్మకాదిహిమం-శీతకషాయం, పిబేత్| తామేవ-ప్రాగ్విద్ధాం, సిరాం తస్మాత్ప్రాగ్వ్యధాదనంతరం, అవ్యవహితం విధ్యేత్| అథవా సిరాద్వారం క్షిప్రం కృత్వాఽగ్నినోపతప్తయా శలాకయా దహేత్|

Adhikarana srutaraktasya pathyaniyamakAlAvadhiH (51) · Śloka 51

ఉన్మార్గగా యంత్రనిపీడనేన స్వస్థానమాయాంతి పునర్న యావత్| దోషాః ప్రదుష్టా రుధిరం ప్రపన్నా స్తావద్ధితాహారవిహారభాక్ స్యాత్||51||

స0-యంత్రనిపీడనేనోన్మార్గగాః-స్వమార్గముల్లంఘ్య మార్గాంతరసమాశ్రయణేనోత్పథం ప్రతిపన్నాః| కింభూతా దోషాః? ప్రదృష్టాః, తథావిధం రక్తం ప్రాప్తా |తే పునర్యావత్స్వాశ్రయం న ప్రతిపద్యంతే తావద్ధితాహారవిహారభాక్ స్యాత్-హితావాహారవిహారౌ భజేత్| "భజో ణ్విః ఇతి ణ్విః| ఇంద్రవజ్రావృత్తం|

Adhikarana pathyam ukte pathye yuktiH (52) · Śloka 52

నాత్యుష్ణశీతం లఘు దీపనీయం రక్తేఽపనీతే హితమన్నపానం| తదా శరీరం హ్యనవస్థితాసృ గగ్నిర్విశేషాదితి రక్షితవ్యః||52||

స0-రక్తే స్రావితేఽన్నపానం నాత్యుష్ణశీతం హితం| అత్యుష్ణం హ్యన్నపానం రక్తం ప్రదూషయేత్| అతిశీతం త్వగ్నిం సాదయేత్| తథా, లఘు-స్వభావతో మాత్రాసంస్కారాదినా వా, తథా దీపనీయం| కుత ఏవమన్నపానం హితం ? ఇత్యాహ-యస్మాత్తస్మిన్ కాలే శరీరమనవస్థితం-చలితవృత్తి, రక్తం యస్య శరీరస్య తదేవంభూతం భవతి| తచ్చాసృక్ శరీరస్యాధారో, రక్తస్య చ పిత్తం, పిత్తం చ వహ్నిః| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. శా. అ. 3|90)- "పిత్తం వహ్నిః" ఇతి| తస్మాద్విశేషాత్-మహతా యత్నేన, వహ్నిర్నాత్యుష్ణశీతాదినాఽఽహారవిహారేణ రక్షితవ్యః|

Adhikarana vishuddharaktasya lakShaNam (27) · Śloka 27

ప్రసన్నవర్ణేంద్రియమింద్రియార్థా- నిచ్ఛ్హంతమవ్యాహతపక్తృవేగం| సుఖాన్వితం పుష్టిబలోపపన్నం విశుద్ధరక్తం పురుషం వదంతి||53|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే శిరావ్యధవిధిర్నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః||27||

స0-వర్ణశ్చేంద్రియాణి చ వర్ణేంద్రియాణి, ప్రసన్నాని వర్ణేంద్రియాణి యస్య తం ప్రసన్నవర్ణేంద్రియం| తథా, ఇంద్రియార్థాన్ శబ్దాదీన్ స్వభావాభిప్రేతాన్, ఇచ్ఛంతం-అభిలషంతం| తథా, పక్తుర్వేగః-సామర్థ్యం, అవ్యాహతః-అనభిభూతః, పక్తృవేగో యస్య తమవ్యాహతపక్తృవేగం| తథా, సుఖాన్వితం-ఆరోగ్యయుక్తం ప్రకృతిమాపన్నం| తథా పుష్టిబలాభ్యాం యుక్తం| ఏవంవిధం విశుద్ధరక్తం పురుషం వదంతి, ఇతి శరీరస్య లక్షణముక్తం| "మధురం లవణం" ఇత్యాదినా తు రక్తస్యైవ విశుద్ధలక్షణమభిహితమితి| ఉపజాతిర్వృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే శిరావ్యధవిధిర్నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 27||