27. sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana sirAvyadhavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతః సిరావ్యధవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|

Adhikarana shuddharaktasya lakShaNam shuddharaktasyArogyahetutvam (1-2) · Śloka 2

మధురం లవణం కించిదశీతోష్ణమసంహతం| పద్మేంద్రగోపహేమావిశశలోహితలోహితం||1|| లోహితం ప్రభవః శుద్ధం, తనోస్తేనైవ చ స్థితిః| |2|

Adhikarana raktasya duShTikAraNam (2) · Śloka 2

| తత్పిత్తశ్లేష్మలైః ప్రాయో దూష్యతే|2|

Adhikarana duShTaraktasya kAryam duShTaraktakAryasya sAmAnyalakShaNam (2-5) · Śloka 5

| కురుతే తతః||2|| విసర్పవిద్రధిప్లీహగుల్మాగ్నిసదనజ్వరాన్| ముఖనేత్రశిరోరోగమదతృడ్లవణాస్యతాః||3|| కుష్ఠవాతాస్రపిత్తాస్రకట్వమ్లోద్గిరణభ్రమాన్| శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైరూపక్రాంతాశ్చ యే గదాః||4|| సమ్యక్సాధ్యా న సిధ్యంతి తే చ రక్తప్రకోపజాః| |5|

Adhikarana duShTaraktakAryasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

| తేషు స్రావయితుం రక్తముద్రిక్తం వ్యధయేత్సిరాం||5||

Adhikarana unaShoDashAbdAdInAM sirAvyAdhaniShedhaH (6-9) · Śloka 9

న తూనషోడశాతీతసప్తత్యబ్దస్రుతాసృజాం| అస్నిగ్ధాస్వేదితాత్యర్థస్వేదితానిలరోగిణాం||6|| గర్భిణీసూతికాజీర్ణపిత్తాస్రశ్వాసకాసినాం| అతీసారోదరచ్ఛర్దిపాండుసర్వాంగశోఫినాం||7|| స్నేహపీతే ప్రయుక్తేషు తథా పంచసు కర్మసు| నాయంత్రితాం సిరాం విధ్యేన్న తిర్యంగాప్యనుత్థితాం||8|| నాతిశీతోష్ణవాతాభ్రేష్వన్యత్రాత్యయికాద్గదాత్| |9|

Adhikarana shiroroge netraroge ca vedhyAH sirAH (9-10) · Śloka 10

| శిరోనేత్రవికారేషు లలాట్యాం మోక్షయేత్సిరాం||9|| ఆపాంగ్యాముపనాస్యాం వా| |10|

Adhikarana karNarogeShu sirAH (10) · Śloka 10

కర్ణరోగేషు కర్ణజాం| |10|

Adhikarana nAsAroge sirAH (10) · Śloka 10

| నాసారోగేషు నాసాగ్రే స్థితాం|10|

Adhikarana pInase sirAH (10-11) · Śloka 11

| నాసాలలాటయోః||10|| పీనసే| |11|

Adhikarana mukharogeShu sirAH (11) · Śloka 11

ముఖరోగేషు జిహ్వౌష్ఠహనుతాలుగాః| |11|

Adhikarana jatrUrdhvagranthiShu sirAH (11) · Śloka 11

| జత్రూర్ధ్వగ్రంథిషు గ్రీవాకర్ణశంఖశిరఃశ్రితాః||11||

Adhikarana unmAde sirAH (12) · Śloka 12

ఉరోపాంగలలాటస్థా ఉన్మాదే| |12|

Adhikarana apasmAre sirAH shirorogAdiShu sAmAnyataH sirAH (12) · Śloka 12

ఽపస్మృతౌ పునః| హనుసంధౌ సమస్తే వా శిరాం భ్రూమధ్యగామినీం||12||

Adhikarana vidradhipArshcashUlayoH sirAH (13) · Śloka 13

విద్రధౌ పార్శ్వశూలే చ పార్శ్వకక్షాస్తనాంతరే| |13|

Adhikarana tRutIyakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| తృతీయకేంఽసయోర్మధ్యే|13|

Adhikarana caturthakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| స్కంధస్యాధశ్చతుర్థకే||13||

Adhikarana sashUlaprAvAhikAyAM sirAH (14) · Śloka 14

ప్రవాహికాయాం శూలిన్యాం శ్రోణితో ద్వ్యంగులే స్థితాం| |14|

Adhikarana shukrarogemeDhraroge ca sirAH (14) · Śloka 14

| శుక్రమేఢ్రామయే మేఢ్రే|14|

Adhikarana galagaNDayoH sirAH (14) · Śloka 14

| ఊరుగాం గలగండయోః||14||

Adhikarana gRudhrasyAM sirAH (15) · Śloka 15

గృధ్రస్యాం జానునోఽధస్తాదూర్ధ్వం వా చతురంగులే| |15|

Adhikarana apacyAM sirAH (15) · Śloka 15

| ఇంద్రబస్తేరధోఽపచ్యాం ద్వ్యంగులే|15|

Adhikarana sakthishUle kroShTukashIrShake ca sirAH (15-16) · Śloka 16

| చతురంగులే||15|| ఊర్ధ్వం గుల్ఫస్య సక్థ్యర్తౌ, తథా క్రోష్టుకశీర్షకే| |16|

Adhikarana pAdadAhAdiShu ShaTsu sirAH (16-17) · Śloka 17

| పాదదాహే ఖుడే హర్షే విపాద్యాం వాతకంటకే||16|| చిప్పే చ ద్వ్యంగులే విధ్యేదుపరి క్షిప్రమర్మణః| |17|

Adhikarana vishvAcyAM sirAH (17) · Śloka 17

| గృధ్రస్యామివ విశ్వాచ్యాం|17|

Adhikarana yathoktasirANAmadarshane tadAsannAH sirAH (17-18) · Śloka 18

| యథోక్తానామదర్శనే||17|| మర్మహీనే యథాసన్నే దేశేఽన్యాం వ్యధయేత్ సిరాం| |18|

Adhikarana sirAvyadhavidhiH kaNThordhasirANAM yantraNam (18-22) · Śloka 22

| అథ స్నిగ్ధతనుః సజ్జసర్వోపకరణో బలీ||18|| కృతస్వస్త్యయనః స్నిగ్ధరసాన్నప్రతిభోజితః| అగ్నితాపాతపస్విన్నో జానూచ్చాసనసంస్థితః||19|| మృదుపట్టాత్తకేశాంతో జానుస్థాపితకూర్పరః| ముష్టిభ్యాం వస్త్రగర్భాభ్యాం మన్యే గాఢం నిపీడయేత్||20|| దంతప్రపీడనోత్కాసగండాధ్మానాని చాచరేత్| పృష్ఠతో యంత్రయేచ్చైనం వస్త్రమావేష్టయన్నరః||21|| కంధరాయాం పరిక్షిప్య న్యస్యాంతర్వామతర్జనీం| ఏషోఽంతర్ముఖవర్జ్యానాం సిరాణాం యంత్రణే విధిః||22||

Adhikarana sirotthApanavidhiH (23) · Śloka 23

తతో మధ్యమయాఽంగుల్యా వైద్యోఽంగుష్ఠవిముక్తయా| తాడయేత్|23|

Adhikarana sirAlakShIkaraNavidhiH sirAmokShaNavidhiH (23-25) · Śloka 25

| ఉత్థితాం జ్ఞాత్వా స్పర్శాద్వాఽంగుష్ఠపీడనైః||23|| కుఠార్యా లక్షయేన్మధ్యే వామహస్తగృహీతయా| ఫలోద్దేశే సునిష్కంపం సిరాం, తద్వచ్చ మోక్షయేత్||24|| తాడయన్ పీడయంశ్చైనాం| |25|

Adhikarana upanAsikAyA vyadhanam (25) · Śloka 25

విధ్యేద్వ్రీహిముఖేన తు| అంగుష్ఠేనోన్నమయ్యాగ్రే నాసికాముపనాసికాం||25||

Adhikarana jihvAdhaH sirAvyadham (26) · Śloka 26

అభ్యున్నతవిదష్టాగ్రజిహ్వస్యాధస్తదాశ్రయాం| |26|

Adhikarana grIvAsirANAM yantraNam (26) · Śloka 26

| యంత్రయేత్స్తనయోరూర్ధ్వం గ్రీవాశ్రితసిరావ్యధే||26||

Adhikarana bhujasirANaM yantraNam (27) · Śloka 27

పషాణగర్భహస్తస్య జానుస్థే ప్రసృతే భుజే| కుక్షేరారభ్య మృదితే విధ్యేద్బద్ధోర్ధ్వపట్టకే||27||

Adhikarana hastasirANAM yantraNam (28-29) · Śloka 29

విధ్యేద్ధస్తశిరాం బాహావనాకుంచితకూర్పరే| బద్ధ్వా సుఖోపవిష్టస్య ముష్టిమంగుష్ఠగార్భిణం||28|| ఊర్ధ్వం వేధ్యప్రదేశాచ్చ పట్టికాం చతురంగులే| |29|

Adhikarana pArshvasirANAM yantraNam (29) · Śloka 29

| విధ్యేదాలంబమానస్య బాహుభ్యాం పార్శ్వయోః సిరాం||29||

Adhikarana meDhrasirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

ప్రహృష్టే మేహనే| |30|

Adhikarana ja~gghAsirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

జంఘాసిరాం జానున్యకుంచితే| |30|

Adhikarana pAdasirANAM yantraNam (30-32) · Śloka 32

| పాదే తు సుస్థితేఽధస్తాజ్జానుసంధేర్నిపీడితే||30|| గాఢం కరాభ్యామాగుల్ఫం చరణే తస్య చోపరి| ద్వితీయే కుంచితే కించిదారూఢే హస్తవత్తతః||31|| బద్ధ్వా విధ్యేత్సిరాం| |32|

Adhikarana anuktasirANAM yantraNam (32) · Śloka 32

ఇత్థమనుక్తేష్వపి కల్పయేత్| తేషు తేషు ప్రదేశేషు తత్తద్యంత్రముపాయవిత్||32||

Adhikarana vrIhimukhasya nikhananam kuThArikAyA nikhananam (33) · Śloka 33

మాంసలే నిక్షిపేద్దేశే వ్రీహ్యాస్యం వ్రీహిమాత్రకం| యవార్ధమస్థ్నాముపరి సిరాం విధ్యన్ కుఠారికాం||33||

Adhikarana samyagviddhAlakShaNam (34) · Śloka 34

సమ్యగ్విద్ధా స్రవేద్ధారాం యంత్రే ముక్తే తు న స్రవేత్| |34|

Adhikarana durviddhAlakShaNam atividdhAlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| అల్పకాలం వహత్యల్పం, దుర్విద్ధా తైలచూర్ణనైః||34|| సశబ్దమతివిద్ధా తు స్రవేద్దుఃఖేన ధార్యతే| |35|

Adhikarana raktAvarodhakAraNAni (35-36) · Śloka 36

| భీమూర్చ్ఛాయంత్రశైథిల్యకుంఠశస్త్రాతితృప్తయః||35|| క్షామత్వవేగితాస్వేదా రక్తస్యాస్రుతిహేతవః| |36|

Adhikarana samyaksrAvArthamauShadham (36-37) · Śloka 37

| అసమ్యగస్త్రే స్రవతి వేల్లవ్యోషనిషానతైః||36|| సాగారధూమలవణతైలైర్దిహ్యాచ్ఛిరాముఖం| |37|

Adhikarana samyaksrAvanirvAhArthamauShadham (37) · Śloka 37

| సమ్యక్ప్రవృత్తే కోష్ణేన తైలేన లవణేన చ||37||

Adhikarana duShThAsramevAgre sirAH sravanti (38) · Śloka 38

అగ్రే స్రవతి దుష్టాస్రం కుసుంభాదివ పీతికా| |38|

Adhikarana svayaM sthitaM raktaM nAharet (38) · Śloka 38

| సమ్యక్స్రుత్వా స్వయం తిష్ఠేచ్ఛుద్ధం తదితి నాహరేత్||38||

Adhikarana mUrcchAyAM pratIkAraH (39) · Śloka 39

యంత్రం విముచ్య మూర్చ్ఛాయాం వీజితే వ్యజనైః పునః| స్రావయేన్మూర్చ్ఛతి పునస్త్వపరేద్యుస్త్ర్యహేఽపి వా||39||

Adhikarana vAtaduShTaraktasya lakShaNam (40) · Śloka 40

వాతాచ్ఛ్యావారుణం రూక్షం వేగస్రావ్యచ్ఛఫేనిలం| |40|

Adhikarana pittaduShTarakasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| పిత్తాత్ పీతాసితం విస్రమస్కంద్యౌష్ణ్యాత్సచంద్రికం||40||

Adhikarana kaphaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

కఫాత్ స్నిగ్ధమసృక్పాండు తంతుమత్పిచ్ఛ్హిలం ఘనం| |41|

Adhikarana dvandvaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| సంసృష్టలింగం సంసర్గాత్|41|

Adhikarana tridoShaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| త్రిదోషం మలినావిలం||41||

Adhikarana srAvapramANam (42) · Śloka 42

అశుద్ధౌ బలినోఽప్యస్రం న ప్రస్థాత్స్రావయేత్పరం| అతిస్రుతౌ హి మృత్యుః స్యాద్దారుణా వా చలామయాః||42||

Adhikarana atisrAve bheShajam (43) · Śloka 43

తత్రాభ్యంగరసక్షీరరక్తపానాని భేషజం| |43|

Adhikarana srutaraktasyAnantaraM kRutyam (43-44) · Śloka 44

| స్రుతే రక్తే శనైర్యంత్రమపనీయ హిమాంబునా||43|| ప్రక్షాల్య తైలప్లోతాక్తం బంధనీయం సిరాముఖం| |44|

Adhikarana asamyakshuddhaupunaH srAvakAlaH (44-45) · Śloka 45

| అశుద్ధం స్రావయేద్భూయః సాయమహ్న్యపరేఽపి వా||44|| స్నేహోపస్కృతదేహస్య పక్షాద్వా భృశదూషితం| |45|

Adhikarana ki~jcidduShTaraktasheShe~api na srutiH (45-46) · Śloka 46

| కించిద్ధి శేషే దుష్టాస్రే నైవ రోగోఽతివర్తతే||45|| సశేషమప్యతో ధార్యం న చాతిస్రుతిమాచరేత్| |46|

Adhikarana duShTaraktasheShasya shRu~ggAdibhirharaNam (46) · Śloka 46

| హరేచ్ఛృంగాదిభిః శేషం|46|

Adhikarana athavA tasya shItopacArAdibhiH prasAdanam (46-47) · Śloka 47

| ప్రసాదమథవా నయేత్||46|| శీతోపచారపిత్తాస్రక్రియాశుద్ధివిశోషణైః| దుష్టం రక్తమనుద్రిక్తమేవమేవ ప్రసాదయేత్||47||

Adhikarana atisrAve stambhanam (48) · Śloka 48

రక్తే త్వతిష్ఠతి క్షిప్రం స్తంభనీమాచరేత్క్రియాం| |48|

Adhikarana stambhana visheShaH (48-50) · Śloka 50

| రోధ్రప్రియంగుపత్తంగమాషయష్ట్యాహ్వగైరికైః||48|| మృత్కపాలాంజనక్షౌ మమషీక్షీరిత్వగంకురైః| విచూర్ణయేద్వ్రణముఖం పద్మకాదిహిమం పిబేత్||49|| తామేవ వా సిరాం విధ్యేద్వ్యధాత్తస్మాదనంతరం| సిరాముఖం వా త్వరితం దహేత్తప్తశలాకయా||50||

Adhikarana srutaraktasya pathyaniyamakAlAvadhiH (51) · Śloka 51

ఉన్మార్గగా యంత్రనిపీడనేన స్వస్థానమాయాంతి పునర్న యావత్| దోషాః ప్రదుష్టా రుధిరం ప్రపన్నా స్తావద్ధితాహారవిహారభాక్ స్యాత్||51||

Adhikarana pathyam ukte pathye yuktiH (52) · Śloka 52

నాత్యుష్ణశీతం లఘు దీపనీయం రక్తేఽపనీతే హితమన్నపానం| తదా శరీరం హ్యనవస్థితాసృ గగ్నిర్విశేషాదితి రక్షితవ్యః||52||

Adhikarana vishuddharaktasya lakShaNam (27) · Śloka 27

ప్రసన్నవర్ణేంద్రియమింద్రియార్థా- నిచ్ఛ్హంతమవ్యాహతపక్తృవేగం| సుఖాన్వితం పుష్టిబలోపపన్నం విశుద్ధరక్తం పురుషం వదంతి||53|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే శిరావ్యధవిధిర్నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః||27||