16. snēhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહાધ્યાયાદનન્તરં સ્નેહાધ્યાયારમ્ભઃ| યતઃ શોધનં સ્નેહસ્વેદાવન્તરેણ ન સમ્ભવતિ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૮|૫૯) - "સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય ઇત્યાદિ|

Adhikarana snehavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

તસ્માત્સ્નેહસ્વેદાધ્યાયયોરારમ્ભો યુક્ત ઇત્યાહ - - - - અથાતઃ સ્નેહવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-સ્નેહસ્ય-સર્પિરાદેર્વિધિઃ સ્નેહવિધિઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| શેષં પૂર્વવદ્યોજ્યમ્|

Adhikarana snehanavirUkShaNayoH svarUpam (1) · Śloka 1

ગુરુશીતસરસ્નિગ્ધમન્દસૂક્ષ્મમૃદુદ્રવમ્| ઔષધં સ્નેહનં પ્રાયો, વિપરીતં વિરૂક્ષણમ્||૧||

સ૦-ગુર્વાદિગુણયુક્તં યદ્દ્રવ્યં તત્ સ્નેહનં ભવતિ| વિપરીતમતો યલ્લઘૂષ્ણસ્થિરરૂક્ષતીક્ષ્ણસ્થૂલકઠિનસાન્દ્રગુણોપેતં તદ્વિરૂક્ષણમ્| પ્રાયોગ્રહણં વિરૂક્ષણે સ્નેહને ચ યોજ્યમ્| તથા ચ,- લઘ્હ્વપિ સાર્ષપં તૈલં છાગં ચ દુગ્ધં તથા વિષ્કિરપ્રતુદમૃગાખ્યં વર્ગત્રયં સ્નેહનં ભવતિ| તથા, ઉષ્ણમપિ મત્સ્યમહિષમાંસં સ્નેહનં ભવતિ| એવં રૂક્ષણેઽપિ વેદ્યમ્| તથા ચ,- યવો ગુરુશીતસરાદિગુણયુક્તોઽપિ વિરૂક્ષણઃ, તથા રાજમાષોઽપિ| સ્નેહને પ્રકૃતેઽપિ વિરૂક્ષણોપન્યાસોઽન્વયવ્યતિરેકેણ સુતરાં સ્નેહસ્ય સમ્યક્પ્રતિપાદનાર્થઃ|

Adhikarana sneheShu sarpirAdInAM pravaratvam, sneheShvuttamaM sarpiH (2-3) · Śloka 3

સર્પિર્મજ્જા વસા તૈલં સ્નેહેષુ પ્રવરં મતમ્| તત્રાપિ ચોત્તમં સર્પિઃ સંસ્કારસ્યાનુવર્તનાત્||૨|| માધુર્યાદવિદાહિત્ત્વાજ્જન્માદ્યેવ ચ શીલનાત્| |૩|

સ૦-સ્નેહેષુ-ક્ષીરાનૂપામિષાદિષુ મધ્યે, સર્પિરાદયશ્ચત્વારઃ સ્નેહાઃ પ્રકર્ષેણ વરાઃ| તત્રાપિ ચ-તેષ્વપિ ચતુર્ષુ મધ્યે, સર્પિરુત્તમમ્, સંસ્કારસ્યાનુવર્તનાત્| નનુ, યદિ સંસ્કારમનુવર્તતે સર્પિસ્તદાનીં મરિચચિત્રકાદિદ્રવ્યાભિસંસ્કૃતસ્ય ઘૃતસ્ય શૈત્યાદિગુણવિપર્યાસઃ પ્રાપ્તઃ| ન ચેદં દૃષ્ટમ્| યદસ્ય શૈત્યાદયો ગુણા વિનશ્યન્ત્યૌષ્ણ્યાદયશ્ચોત્પદ્યન્તે ઇતિ| અત્રોચ્યતે| અનુશબ્દોઽત્ર સહાર્થે, અનેકાર્થત્વાન્નિપાતાનામ્| તેનાયમર્થઃ,-સર્પિષો ગુણાઃ સંસ્કારગુણૈઃ સહ વર્તન્તે, ન તુ તૈલાદીનામ્| તૈલવસામજ્જાનો હિ સંસ્કારવશાત્ સ્વગુણાંસ્ત્યજન્તિ| અત્ર ચોદાહરણં યથા,-ચન્દનાદ્યં તૈલમિતિ| અતો દ્રવ્યગુણાન્તરૈરનભિભૂતગુણત્વાત્સર્પિષ ઇતરેષાં ચ તૈલાદીનાં દ્રવ્યૈરભિભૂતગુણત્વાદુત્તમત્વમ્| અત એવ ચ વાતપિત્તજ્વરાદિષુ વિકારેષુ ઘૃતસાધ્યેષુ ભેષજં તૈલં નેષ્ટમ્, અનિષ્ટસમ્પાદનાત્| તૈલસાધ્યેષુ તુ વિકારેષુ તદુપશાન્ત્યર્થ તથાવિધદ્રવ્યસંસ્કૃતં ઘૃતમપીષ્ટમ્| તદ્ધિ ન તથાઽનિષ્ટહેતુઃ| તસ્માત્ સર્વસ્નેહેભ્યઃ સર્પિરેવોત્તમમ્, સંસ્કારસ્યાનુવર્તનાદિતિ ન્યાયાત્ ન્યાય્યમેવ| માધુર્યાદિહેતોશ્ચ|

Adhikarana sarpirAdInAM snehaprayoge doShavisheSheNa tAratamyam (3) · Śloka 3

| પિત્તઘ્નાસ્તે યથાપૂર્વમિતરઘ્ના યથોત્તરમ્||૩||

સ૦-યો યઃ પૂર્વો-યથાપૂર્વમ્, યો ય ઉત્તરો-યથોત્તરમ્| "યથાસાદૃશ્યે" ઇત્યવ્યયીભાવઃ| ઉત્તરમપેક્ષ્ય પૂર્વઃ પૂર્વં ચાપેક્ષ્યોત્તરઃ| તેન ચતુર્ણાં સ્નેહાનાં યથાનિર્દિષ્ટાનાં સર્પિરાદીનાં ત્રય એવ સ્નેહા વસામજ્જસર્પિઃસંજ્ઞકા યથાપૂર્વત્વેન સમ્બધ્યન્તે, ન તુ તૈલાખ્યઃ સ્નેહઃ, તસ્ય પૂર્વત્વાભાવાત્| ન હ્યન્યોઽસ્માત્ કશ્ચિદુત્તરોઽસ્તિ, યદપેક્ષ્યૈષઃ પૂર્વત્વમાત્મન આસાદયેત્| તસ્માન્નાસ્તિ પૂર્વત્વસમ્બન્ધસ્તૈલસ્ય| [તથા, ચતુર્ણાં સ્નેહાનાં ત્રય એવ સ્નેહા મજ્જવસાતૈલાખ્યા યથોત્તરત્વેનાભિસમ્બધ્યન્તે, ન સર્પિઃસંજ્ઞકઃ સ્નેહઃ, ઉત્તરત્વાભાવાત્| ન હ્યન્યઃ કશ્ચિદસ્ય પૂર્વો વિદ્યતે, યદપેક્ષયૈવોત્તરત્વમાત્મન આસાદયતીત્યુક્તમ્| ] તદેવં યથાપૂર્વં પિત્તઘ્નત્વં વસામજ્જસર્પિષાં સામાન્યેનોક્તમ્| વિશેષેણ ચ-, વસા પિત્તઘ્ની, મજ્જા પિત્તઘ્નતરઃ, સર્પિઃ પિત્તઘ્નતમમિત્યર્થઃ| ઇતરઘ્ના ઇત્યાદિ| ઇતરૌ-વાતકફૌ પિત્તાપેક્ષયા, તૌ ઘ્હ્નન્તિ-પરાકુર્વન્તીતીતરઘ્હ્નાઃ| યથોત્તરં ત્રયઃ સ્નેહા મજ્જવસાતૈલાખ્યા વાતશ્લેષ્મઘ્નાઃ| તેન મજ્જા વાતશ્લેષ્મઘ્નો વસા વાતશ્લેષ્મઘ્નતરા તૈલં વાતશ્લેષ્મઘ્નતમમિત્યવગન્તવ્યમ્| અન્યે ત્વેવં વ્યાચક્ષતે-શ્લેષ્મણિ સ્નેહનિષેધાદિતરઘ્ના ઇતિ સામાન્યોક્તાવપિ વાતઘ્ના ઇતિ ગમ્યતે| અથવા દ્રવ્યાન્તરસંસ્કૃતસર્પિરાદ્યપેક્ષયા કફસ્યાપીતરશબ્દેન ગ્રહણમિતિ|

Adhikarana sarpirAdInAM gurutve tAratamyam (4) · Śloka 4

ઘૃતાત્તૈલં ગુરુ વસા તૈલાન્મજ્જા તતોઽપિ ચ| |૪|

સ૦-ઘૃતાદ્ગુરુણઃ સકાશાત્તૈલં ગુરુ-ગુરુતરમિત્યર્થઃ| વસા તુ તૈલાદ્ગુરુતમા| તતોઽપ્યતિશયેન મજ્જા ગુરુતમઃ|

Adhikarana yamakastrivRuto mahAn iti saMj~jAtrayam (4) · Śloka 4

ઇદાનીં યમકઃ સ્નેહસ્ત્રિવૃતઃ સ્નેહો મહાસ્નેહ ઇતિ ચ તત્ર તત્રોચ્યન્તે, ન ચ તે જ્ઞાયન્ત ઇત્યાહ - - - - | દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિસ્તૈર્યમકસ્ત્રિવૃતો મહાન્||૪||

સ૦-દ્વાભ્યાં સ્નેહાભ્યાં-સર્પિર્વસાભ્યાં સર્પિસ્તૈલાભ્યાં સર્પિર્મજ્જભ્યામિત્યાદિ, દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં યમકો નામ્ના સ્નેહઃ| એવં ત્રિભિઃ સ્નેહૈસ્ત્રિવૃતઃ, ચતુર્ભિર્મહાસ્નેહઃ, 'ઉચ્યતે' ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana snehyAH (5-6) · Śloka 6

સમ્પ્રતિ સ્નેહ્યાન્નિરૂપયતિ - - - - સ્વેદસંશોધ્યમદ્યસ્ત્રીવ્યાયામાસક્તચિન્તકાઃ| વૃદ્ધબાલાબલકૃશા રૂક્ષાઃ ક્ષીણાસ્રરેતસઃ||૫|| વાતાર્તસ્યન્દતિમિરદારુણપ્રતિબોધિનઃ| સ્નેહ્યાઃ|૬|

સ૦-સ્વેદ્યાદયઃ સ્નેહ્યાઃ-સ્નેહાર્હાઃ| ન હ્યસ્નેહિતઃ સ્વેદ્ય ઇત્યર્થઃ| એવં યોઽપિ શોધ્યઃ સોઽપિ પૂર્વં સ્નેહ્યઃ| સ્વેદ્યાઃ-સ્વેદાર્હાઃ| અર્હાર્થે કૃત્યપ્રત્યયોઽત્ર ણ્યઃ| એવં સંશોધ્યાઃ-શોધનાર્હાઃ, મદ્યાસક્તાઃ સ્ત્ર્યાસક્તા વ્યાયામસક્તાશ્ચ, તથા ચિન્તકાઃ, તથા વૃદ્ધા બાલા અબલાઃ-અલ્પબલાઃ કૃશા રૂક્ષાઃ ક્ષીણરુધિરાઃ ક્ષીણશુક્રાશ્ચ, વાતાર્તાઃ-વાતપીડિતાઃ, સ્યન્દાદિષુ પ્રત્યેકસ્મિન્ યોજ્યઃ, સ્યન્દિનઃ-અક્ષિરોગયુક્તાઃ, તિમિરિણશ્ચ, દારુણપ્રતિબોધિનઃ-કૃચ્છ્રોન્મીલિનઃ, એતે સ્નેહાર્હાઃ|

Adhikarana snehanAyogyAH (6-8) · Śloka 8

| ન ત્વતિમન્દાગ્નિતીક્ષ્ણાગ્નિસ્થૂલદુર્બલાઃ||૬|| ઊરુસ્તમ્ભાતિસારાઽઽમગલરોગગરોદરૈઃ| મૂર્ચ્છાચ્છર્દ્યરુચિશ્લેષ્મતૃષ્ણામદ્યૈશ્ચ પીડિતાઃ||૭|| અપપ્રસૂતા યુક્તે ચ નસ્યે બસ્તૌ વિરેચને| |૮|

સ૦-અતિમન્દાગ્ન્યાદયો ન સ્નેહ્યાઃ| અતિશબ્દો યાવદ્દુર્બલેષુ પ્રત્યેકં યોજ્યઃ| તેનાતિદુર્બલા ન સ્નેહ્યા ઇત્યર્થઃ| અત એવાલ્પબલાઃ સ્નેહ્યાઃ, ન ત્વતિદુર્બલાઃ, ઇતિ ન પૂર્વાપરવિરોધઃ| અતિતીક્ષ્ણાગ્નેઃ સ્નેહનાદત્યગ્નિવૃદ્ધિઃ| અતિસ્થૂલસ્ય ચાગ્નિમેદસોર્વૃદ્ધિઃ| અતિદુર્બલસ્ય ચ જરણાશક્તેઃ સ્નેહસ્ય વ્યાપત્| ઊરુસ્તમ્ભાદિભિર્યાવન્મદ્યૈશ્ચ પીડિતા ન સ્નેહ્યાઃ| અપપ્રસૂતા-સ્રુતગર્ભા, ન સ્નેહ્યેતિ લિઙ્ગવચનવિપરિણામઃ| પ્રયુક્તે ચ નસ્યાદિકર્મણિ સર્વ એવ ન સ્નેહ્યાઃ|

Adhikarana ghRutasya viShayaH (8) · Śloka 8

સામ્પ્રતં ચતુર્ણાં સ્નેહાનાં મધ્યે યો યેભ્યો હિતઃ, તં દર્શયન્નાહ - - - - | તત્ર ધીસ્મૃતિમેધાદિકાઙ્ક્ષિણાં શસ્યતે ઘૃતમ્||૮||

સ૦-તત્ર-તેષુ સ્નેહેષુ મધ્યે, ધીસ્મૃત્યાદ્યભિલાષિણાં ઘૃતં શસ્યતે, યાવદગ્નિકાઙ્ક્ષિણામ્| અન્યે તુ "મેધાદિકાઙ્ક્ષિણાં" ઇતિ પઠન્તિ| આદિશબ્દેન સ્વરાયુર્વર્ણાદિપરિગ્રહઃ|

Adhikarana tailasya viShayaH (9) · Śloka 9

ગ્રન્થિનાડીકૃમિશ્લેષ્મમેદોમારુતરોગિષુ| તૈલં લાઘવદાર્ઢ્યાર્થિક્રૂરકોષ્ઠેષુ દેહિષુ||૯||

સ૦-તૈલં ગ્રન્થ્યાદિરોગિષુ શસ્યતે| લાઘવદાર્ઢ્યાર્થિષુ ક્રૂરકોષ્ઠેષુ પ્રાણિષુ ચ શસ્યતે|

Adhikarana vasAmajjorviShayaH (10-11) · Śloka 11

વાતાતપાધ્વભારસ્ત્રીવ્યાયામક્ષીણધાતુષુ| રૂક્ષક્લેશક્ષમાત્યગ્નિવાતાવૃતપથેષુ ચ||૧૦|| શેષૌ| |૧૧|

સ૦-વાતાદીનાં ક્ષીણધાતુના પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| વાતક્ષીણધાતુષુ એવમાતપક્ષીણધાતુષ્વિત્યાદિ, શેષૌ-ઘૃતતૈલાભ્યામુક્તાભ્યામન્યૌ વસામજ્જાનૌ, શસ્યેતે| તથા રૂક્ષાદિષ્વપિ, એવં ક્લેશસહેષુ| અત્યગ્નિષુ-મહાગ્નિષુ બલવદગ્નિષ્વિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, અન્યથાઽત્યગ્નિષુ સ્નેહનિષેધાત્ પૂર્વાપરવિરોધઃ સ્યાત્| અથવા, અત્યગ્નિષ્વપિ વસામજ્જાનાવનુજજ્ઞે, અપવાદવાક્યત્વાદસ્યેતિ વ્યાખ્યેયમ્| વાતેનાવૃતાઃ પન્થાનઃ-છિદ્રાખ્યાઃ, યેષાં તેષુ ચ શસ્યેતે શેષૌ|

Adhikarana vasAyAH viShayAntaram (11) · Śloka 11

વસાયાસ્ત્વન્યદપિ વિશેષાન્તરમાહ - - - - વસા તુ સન્ધ્યસ્થિમર્મકોષ્ઠરુજાસુ ચ| તથા દગ્ધાહતભ્રષ્ટયોનિકર્ણશિરોરુજિ||૧૧||

સ૦-તુર્વિશેષે| ચઃ સમુચ્ચયે| રુજાશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| સન્ધિરુજાસ્વસ્થિરુજાસ્વિત્યાદિ| તથા દગ્ધરુજ્યાહતરુજિ ચ, તથા ભ્રષ્ટયોનિરુજીત્યેવં સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ|

Adhikarana kAlavisheShe snehavisheShopayogaH (12-13) · Śloka 13

| ઇદાનીં કસ્મિન્કાલે કસ્ય સ્નેહસ્યોપયોગઃ શસ્ત ઇતિ દર્શયન્નાહ - ] - - - - તૈલં પ્રાવૃષિ, વર્ષાન્તે સર્પિરન્યૌ તુ માધવે| નનુ, વર્ષાસુ તૈલં વર્ષાન્તે સર્પિર્વસામજ્જાનૌ માધવ ઇતિ યોઽયં નિયમઃ, સ કિઞ્ચિદપેક્ષ્ય વર્તતે આહોસ્વિદનપેક્ષ્ય ? ઇત્યસ્મિન્ પર્યનુયોગ ઇદમાહ - - - - ઋતૌ સાધારણે સ્નેહઃ શસ્તોઽહ્નિ વિમલે રવૌ||૧૨|| તૈલં ત્વરાયાં શીતેઽપિ| |૧૩|

સ૦-તૈલં પ્રાવૃષિ શસ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| એવમુત્તરત્રાપિ યોજનીયમ્| સ્વસ્થસ્ય સ્નેહનાર્થં સર્વસ્યૈવ સ્નેહસ્ય પ્રસઙ્ગે નિયમોઽયં ક્રિયતે-, તૈલં પ્રાવૃષ્યેવ, વર્ષાન્તે એવ સર્પિઃ, અન્યૌ વસામજ્જાનૌ, માધવ એવેતિ| સ૦-સાધારણે ઋતૌ-શ્રાવણાદૌ, સંશોધનાત્ પૂર્વં સ્નેહનાર્થં સ્નેહઃ-સર્પિરાદિશ્ચતુષ્પ્રકારોઽપિ શસ્તઃ| તથા, અહ્નિ-વાસરે, ન નિશિ| તથા, વિમલે રવૌ-જલદનીહારાદિનાઽનાચ્છાદિતે ખરાંશૌ| સ્નેહ ઇતિ સામાન્યશબ્દપ્રયોગાત્ સર્વઃ સ્નેહઃ સર્પિરાદિશ્ચતુષ્પ્રકારો ગૃહ્યતે| સ૦-ત્વરાયાં સત્યાં-વ્યાધિક્રિયાં પ્રતિ પ્રાપ્તે કાલે સ્નેહયોગ્યતાયાં સત્યામ્, શીતે-હેમન્તશિશિરાખ્યે કાલે, તૈલં સંશોધનાત્પૂર્વં સ્નેહનાર્થં શસ્તમ્, નાન્યઃ સ્નેહઃ| અપિશબ્દાન્ન કેવલં વર્ષાસુ, અવર્ષાસુ ચ શસ્તમિત્યર્થઃ|

Adhikarana gharme~api ca nishi ghRutopayogaH (13) · Śloka 13

સર્વસ્ય સ્નેહસ્યાન્હ્યુપયોગાદ્રાત્રાવપ્રયોગઃ પ્રાપ્ત ઇત્યાહ - - - - ઘર્મેઽપિ ચ ઘૃતં નિશિ| |૧૩|

સ૦-ન કેવલં શરદિ ઘૃતં પ્રયુઞ્જીત યાવદ્ઘર્મેઽપિ ઘૃતં નિશ્યુપયુઞ્જીત|

Adhikarana pittAdiShu divAsnehanasyApavAdaH (13) · Śloka 13

| નિશ્યેવ પિત્તે પવને સંસર્ગે પિત્તવત્યપિ||૧૩||

સ૦-ન ચ ઘર્મ એવ નિશ્યુપયુઞ્જીત, યાવત્પિત્તે કુપિતે તજ્જે વા વિકારે, તથા પવને કુપિતે તજ્જે વા વિકારે સ્નેહસાધ્યે, ઘર્મે ઘૃતં નિશ્યુપયુઞ્જીત, ન દિવા ન ચ તૈલં વસામજ્જાનૌ વા| તથા, પિત્તવતિ-પિત્તાધિકે સંસર્ગે વાતપિત્તાખ્યે શ્લેષ્મપિત્તાખ્યે કુપિતે તજ્જે વા વિકારે સ્નેહસાધ્યે, ઘર્મે ઘૃતમેવ નિશ્યુપયુઞ્જીત| પિત્તે પવન ઇત્યેતત્ દોષવિકારોભયોપલક્ષણાર્થં વેદ્યમ્| પિત્તવતીતિ ભૂમ્નિ મતુપ્|

Adhikarana divArAtriniyamasya tyAge doShaH (14) · Śloka 14

નિશ્યન્યથા વાતકફાદ્રોગાઃ સ્યુઃ પિત્તતો દિવા| |૧૪|

સ૦-અન્યથા-ઉક્તપ્રકારાદપરેણ પ્રકારેણ| યથા,- શીતકાલે નિશિ ઘૃતોપયોગાત્ વાતકફાદ્ધેતો રોગા ભવેયુઃ| તથા, દિવા ઘર્મે કાલે તૈલોપયોગાત્ પિત્તતઃ-પિત્તાત્, રોગાઃ સ્યુઃ| વસામજ્જોસ્ત્વનિશ્ચિતસ્વરુપત્વાત્ ન તૂષ્ણકાલે નાપિ શીતકાલે ત્વરાયાં સત્યામુપયોગસ્તન્ત્રકારેણ દર્શિતઃ| તથા ચોક્તમ્-"યથાસત્વં તુ શૈત્યોષ્ણે વસામજ્જ્ઞોસ્તુ નિર્દિશેત્|" ઇતિ|

Adhikarana snehopayogaprakAraH (14-15) · Śloka 15

કથં સ્નેહ ઉપયોજ્ય ઇત્યાહ - - - - | યુક્ત્યાઽવચારયેત્સ્નેહં ભક્ષ્યાદ્યન્નેન બસ્તિભિઃ||૧૪|| નસ્યાભ્યઞ્જનગણ્ડૂષમૂર્દ્ધકર્ણાક્ષિતર્પણૈઃ| |૧૫|

સ૦-યુક્તિઃ-યોગ ઉપાયલક્ષણઃ| યુક્ત્યા-માત્રાકાલક્રિયાભૂમિદેહદોષસ્વભાવયા, સ્નેહં-સર્પિરાદિકમ્, અવચારયેત્-ઉપયુઞ્જીત| કેન સહ ? ઇત્યાહ-ભક્ષ્યાદ્યન્નેન| આદિશબ્દેન ભોજ્યલેહ્યપેયસ્ય ત્રિવિધસ્યાપ્યન્નસ્ય ગ્રહણમ્| તથા, બસ્તિભિર્નસ્યેનાભ્યઞ્જનેન ગણ્ડૂષેણ ચ સ્નેહમવચારયેત્| મૂર્દ્ધાદીનાં તર્પણશબ્દેન પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| તેન, મૂર્દ્ધતર્પણેન-શિરોબસ્ત્યાખ્યેન| તથા, કર્ણતર્પણેન-કર્ણપૂરણાખ્યેન| તથા, અક્ષિતર્પણેન-તર્પણપુટપાકવિધ્યુક્તેન| ભક્ષ્યં-શશાઙ્કકિરણાદિ, તેન ભક્ષ્યેણ સહ| આદિગ્રહણાદોદનાદયો મુન્યુક્તા ગૃહ્યન્તે| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૧૩|૨૩) - "ઓદનશ્ચ વિલેપી ચ રસો માંસં પયો દધિ| યવાગૂઃ સૂપશાકે ચ યૂષઃ કામ્બલિકઃ ખલઃ|| સક્તવસ્તિલપિષ્ટં ચ મદ્યં લેહાસ્તથૈવ ચ| ભક્ષ્યમભ્યઞ્જનં બસ્તિસ્તથૈવોત્તરબસ્તયઃ||" ઇતિ| બસ્તિભિરિતિ બહુવચનનિર્દેશો બસ્તિત્રયગ્રહણાર્થઃ| તેન નિરૂહોઽન્વાસનં બસ્તિરુત્તર ઇતિ|

Adhikarana snehasya catuH ShaShThirvicAraNAH (15-16) · Śloka 16

| રસભેદૈકકત્વાભ્યાં ચતુઃષષ્ટિર્વિચારણાઃ||૧૫|| સ્નેહસ્યાન્યાભિભૂતત્વાદલ્પત્વાચ્ચ ક્રમાત્સ્મૃતાઃ| |૧૬|

સ૦-રસભેદશ્ચૈકકત્વં ચ, તાભ્યાં રસભેદૈકકત્વાભ્યાં સ્નેહસ્યાવચાર્યમાણસ્ય ચતુઃષષ્ટિર્વિચારણા ભવન્તિ| રસભેદેન-"ષટ્ પઞ્ચકાઃ ષટ્ ચ પૃથક્" (હૃ. સૂ. અ. ૧૦|૪૩) ઇત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટેન ત્રિષષ્ટિસઙ્ખ્યાવચ્છિન્નેન સહોપયુક્તસ્ય સ્નેહસ્ય, તથૈકકત્વેન-અસહાયેન કેવલેન સ્નેહેન સતાઽસ્ય સ્નેહસ્ય ચતુઃષષ્ટિર્વિચારણાઃ-સ્નેહપ્રયોગકલ્પનાઃ| યા એતા ભક્ષ્યાદ્યન્નેન, તથા રસભેદેન મૂર્ધકરણાક્ષિતર્પણેન ચ| યા એતાઃ ક્રમાત્-યથાક્રમં નિર્દિષ્ટાઃ, તાઃ કલ્પનાઃ સ્નેહસ્યાન્યાભિભૂતત્વાત્ અન્યેન ભક્ષ્યાદિના બહુના, તથા રસભેદેન સહોપયુક્તસ્યાભિભૂતત્વાત્, તથાઽલ્પત્વાત્-અલ્પોપયોગિત્વાત્, મૂર્દ્ધાક્ષિતર્પણાદૌ હિ પાન ઇવ પ્રભૂતસ્યાવચારયિતુમશક્યત્વાચ્ચ વિચારણાઃ સ્મૃતાઃ| આયુર્વેદકર્તૃભિરિતિ શેષઃ|

Adhikarana acchapeyaH snehaH (16) · Śloka 16

| યથોક્તહેત્વભાવાચ્ચ નાચ્છપેયો વિચારણા||૧૬||

સ૦-સ્નેહસ્યાચ્છસ્ય વિચારણાસંજ્ઞાત્વે ન યથાનિર્દિષ્ટો હેતુઃ| તસ્ય યથોક્તસ્ય હેતોરભાવાત્-અવિદ્યમાનત્વાત્, યોઽચ્છપેયસ્નેહઃ-કેવલ એવ, ન સંયુક્તઃ, નાસૌ વિચારણા, કેવલોપયોગિત્વાદ્બહૂપયોગિત્વાચ્ચેત્યર્થઃ| નનુ, ઇહ કેવલઃ સ્નેહો ન વિચારણેત્યુચ્યતે| પ્રાક્કેવલસ્યૈવ સ્નેહસ્ય બસ્ત્યાદ્યુપયોગે વિચારણેત્યભ્યધાયિ| તદેતત્પૂર્વાપરવ્યાહતમિવ મન્યામહે| નૈતદસ્તિ| અચ્છપેય ઇત્યસ્ય હ્યયમર્થઃ,-અચ્છઃ કેવલો યઃ સ્નેહઃ પીયતે સા વિચારણા ન ભવતિ| મૂર્દ્ધાદિતર્પણાદિના તુ કેવલસ્ય સ્નેહસ્ય ય ઉપયોગઃ સા વિચારણેતિ|

Adhikarana tasya shreShThatvam (17) · Śloka 17

સ્નેહસ્ય કલ્પઃ સ શ્રેષ્ઠઃ સ્નેહકર્માશુસાધનાત્| |૧૭|

સ૦-સઃ-અચ્છપેયાખ્યઃ, કલ્પઃ-પ્રયોગઃ, સ્નેહસ્ય શ્રેષ્ઠઃ-પ્રશસ્યતમઃ| કુતઃ ? ઇત્યાહ-સ્નેહકર્માશુસાધનાત્,-સ્નેહકર્મણાં-તર્પણમાર્દવાદીનાં શીઘ્રં સમ્પાદનાત્|

Adhikarana acchapeyasya mAtrAtrayam, acchapeyasya caturthI mAtrA (17-18) · Śloka 18

અધુના સ્નેહસ્ય ત્રિવિધમાત્રાલક્ષણમધિકૃત્યાહ - - - - | દ્વાભ્યાં ચતુર્ભિરષ્ટાભિર્યામૈર્જીર્યન્તિ યાઃ ક્રમાત્||૧૭|| હ્રસ્વમધ્યોત્તમા માત્રાસ્તાસ્તાભ્યશ્ચ હ્રસીયસીમ્| કલ્પયેદ્વીક્ષ્ય દોષાદીન્ પ્રાગેવ તુ હ્રસીયસીમ્||૧૮||

સ૦-દ્વાભ્યાં યામાભ્યાં-પ્રહારાભ્યાં, યા સ્નેહસ્ય માત્રા પ્રયુક્તા જાઠરાનલવશાજ્જરાં યાતિ સા તસ્ય હ્રસ્વા માત્રા, ચતુર્ભિર્યામૈર્યા જીર્યતિ સા તસ્ય મધ્યમા માત્રા, અષ્ટાભિર્યામૈર્યા જીર્યતિ સોત્તમા માત્રા, ક્રમાત્-યથાક્રમં, તા હ્રસ્વમધ્યમોત્તમા માત્રાઃ| તાભ્યશ્ચ-તિસૃભ્યો માત્રાભ્યો, હ્રસીયસીં-અતિશયેન હ્રસ્વાં માત્રાં કલ્પયેત્| વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| હ્રસ્વમધ્યોત્તમા ઇતિ નિર્દેશે "ઙ્યાપોઃ" ઇત્યાદિના હ્રસ્વઃ| હ્રસ્વા માત્રા યામદ્વયજરણલક્ષણા ઉક્તા, તતોઽપ્યર્વાક્કાલેન યા જરાં યાતિ સા હ્રસીયસીતિ| દોષાદીન્-દોષભેષજદેશકાલબલશરીરાહારસત્ત્વસાત્મ્યપ્રકૃતીઃ વીક્ષ્ય-આકલય્ય, પ્રાક્-પૂર્વમેવ, અજ્ઞાતકોષ્ઠે પુરુષ ઉત્તમમાત્રાવિષયે પૂર્વં હ્રસીયસીં કલ્પયેત્| તતો હ્રસ્વાં તતો મધ્યમાં તત ઉત્તમાં ચ પ્રકલપ્યેત્| એવં મધ્યમમાત્રાવિષયે હ્રસીયસીં, હ્રસ્વમાત્રાવિષયેઽપિ હ્રસીયસીં પ્રાક્કલ્પયેત્| અન્યથા પ્રત્યવાયભયં સ્યાત્| એવકારોઽવધારણે| તુશબ્દો યથોત્તરમિતિ ક્રમનિર્દેશાર્થઃ| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૫) - "અજ્ઞાતકોષ્ઠે હિ બહુઃ કુર્યાજ્જીવિતસંશયમ્|" ઇતિ| ઇયં હ્રસ્વા ઇયં હ્રસ્વા ઇયમનયોરતિશયેન હ્રસ્વા ઇતિ હ્રસીયસીં| હ્રસીયસીત્યત્ર ઈયસુનિ "સ્થૂલદૂર" ઇત્યાદિના વલોપઃ| અન્યૈસ્તુ પલદ્વયપલચતુષ્ટયપલષટ્કસઙ્ખ્યાવચ્છિન્ના માત્રા ઉક્તાઃ| ન ચૈતદ્યુજ્યતે| યતો જઠરાનલશક્તિમનપેક્ષ્ય સ્નેહમાત્રાઃ પ્રયુજ્યમાના અનર્થાયૈવ| અતોઽસ્માભિઃ પલદ્વયાદિસઙ્ખ્યાવચ્છિન્ના નોક્તાઃ| મુનેરપિ નૈતન્મતમ્| તદ્ગ્રન્થો હિ (ચ. સૂ. અ. ૧૩|૨૯) - "અહોરાત્રમહઃ કૃત્સ્નમર્ધાહં ચ પ્રતીક્ષતે| પ્રધાના મધ્યમા હ્રસ્વા સ્નેહમાત્રા જરાં પ્રતિ||" ઇતિ|

Adhikarana shodhanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

અધુના શોધનશમનબૃંહણભેદાત્ત્રિવિધસ્ય સ્નેહસ્ય કાલમાત્રાલક્ષણમધિકૃત્યાહ - - - - હ્યસ્તને જીર્ણ એવાન્ને સ્નેહોઽચ્છઃ શુદ્ધયે બહુઃ| |૧૯|

સ૦-હ્યસ્તનેઽન્ને-આહારે, જીર્ણ એવ-જીર્ણમાત્ર એવ ન ત્વન્નાભિલાષે સતિ, શુદ્ધયે-શોધનાર્થં, બહુઃ-ઉત્તમયા માત્રયા, સ્નેહોઽચ્છઃ-કેવલઃ, પેયત્વેન શસ્યતે| સઞ્જાતબુભુક્ષેણ તુ પીતો જાઠરાનલસ્ય દીપ્તત્વાચ્છોધનકાર્યમકુર્વાણસ્તદ્યોગ્યતાં ચાનુત્પાદયન્નાશ્વેવ જરામુપૈતિ| વમનમપિ બુભુક્ષિતસ્ય ન સમ્પદ્યતે, કફાપચિતેઃ પૂર્વોક્તાચ્ચ હેતોઃ| તસ્માદ્યુક્તમુક્તં 'હ્યસ્તને જીર્ણ એવાન્ને' ઇતિ|

Adhikarana shamanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

| શમનઃ ક્ષુદ્વતોઽનન્નો મધ્યમાત્રશ્ચ શસ્યતે||૧૯||

સ૦-શમનો-યો રોગસ્ય શમનાયોપયુજ્યતે સ્નેહઃ, સ ક્ષુદ્વતો-જાતબુભુક્ષસ્ય શસ્યતે, જાતાયાં બુભુક્ષાયાં ન જીર્ણમાત્ર એવાન્ને શોધન ઇવ| શમનો હિ સ્નેહો યત્રતત્રસ્થં દોષં કુપિતં સર્વશરીરવ્યાપિત્વાચ્છમનરૂપત્વાત્ [ ચ ] શમયતિ| યદિ પુનર્જીર્ણમાત્ર એવાન્ને સ્નેહોઽયમબુભુક્ષિતસ્યૈવોપયુજ્યતે, તદાનીં સ્રોતસાં કફાદ્યુપલેપાનિવર્તનાત્ તત્સમ્પૃક્તઃ સ સ્નેહો ન સર્વશરીરં વ્યાપ્નુતે, અવ્યાપ્નુવંશ્ચ દોષં ન શમયેત્| તસ્માત્ ક્ષુદ્વત એવાયં શસ્યતે| સ ચ મધ્યમમાત્રયા, અનન્નઃ-કેવલ એવ ભક્ષ્યાદિનાઽઽહારેણ રહિતઃ, અચ્છ એવ પેય ઇત્યર્થઃ| અત્ર ચોત્તમયા માત્રયા સ્નેહપાનદિનાનન્તરં પથ્યં કાર્યમ્| પુનઃ સ્નેહપ્રયોગઃ| પુનરન્યસ્મિન્નહનિ પથ્યં કાર્યમ્| મધ્યમમાત્રયા સ્નેહપાને તુ લઘુભોજિનો યામમાત્રેઽન્નાકાઙ્ક્ષા ભવતિ| તદા ચ સ્નેહોપયોગે રાત્ર્યારમ્ભે રાત્રિયામાર્દ્ધે ગતે વા રસકૌદનપ્રાયં ભોજનં ભોજ્યં માત્રયૈવ| ગ્રન્થકારો હિ શમને સ્વલ્પભોજનમેવાનુજજ્ઞે| વક્ષ્યતિ હિ (શ્લો. ૨૯) - "ઉપચારસ્તુ શમને કાર્યઃ સ્નેહે વિરિક્તવત્|" ઇતિ| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (ચિ. અ. ૩૧|૩૪) - "પરિષિચ્યાદ્ભિરુષ્ણાભિર્જીર્ણસ્નેહં તતો નરમ્| યવાગૂં પાયયેદુષ્ણાં સુક્લિન્નામલ્પતણ્ડુલામ્|| પેયો યૂષો રસો વા સ્યાદકૃતઃ સૌરભાયુતઃ| કૃતૌ વાઽલ્પાલ્પસર્પિષ્કૌ વિલેપી વા વિધીયતે||" ઇતિ|

Adhikarana bRuMhaNasya kAlo mAtrA ca (20) · Śloka 20

બૃંહણો રસમદ્યાદ્યૈઃ સભક્તોઽલ્પઃ| |૨૦|

સ૦-બૃંહણઃ સ્નેહો રસમદ્યાદ્યૈઃ સહ શસ્યતે| " રસ ઇત્યવિશેષોક્તૌ જ્ઞેયો માંસભવો રસઃ|" ઇતિ તન્ત્રાન્તરોક્ત્યા રસશબ્દેન માંસરસોઽત્ર બોદ્ધવ્યઃ| આદ્યશબ્દેન ક્ષીરખણ્ડાદેર્દ્રવરૂપસ્ય ગ્રહણમ્| તથા, સહ ભક્તેન-ઓદનાદિના વર્તતે ઇતિ સભક્તશ્ચ શસ્યતે| એષ ચ સ્નેહોઽલ્પો-હ્રસીયસીતોઽપિ માત્રાતોઽલ્પઃ|

Adhikarana bRuMhaNasya viShayaH (20-21) · Śloka 21

હિતઃ સ ચ| બાલવૃદ્ધપિપાસાર્તસ્નેહદ્વિણ્મદ્યશીલિષુ||૨૦|| સ્ત્રીસ્નેહનિત્યમન્દાગ્નિસુખિતક્લેશભીરુષુ| મૃદુકોષ્ઠાલ્પદોષેષુ કાલે ચોષ્ણે કૃશેષુ ચ||૨૧||

સ૦-સ ચ-સ્નેહો, બાલાદિષુ હિતઃ| બાલાદીનામિતરેતરદ્વન્દ્વઃ| પિપાસાર્તાઃ-તૃટ્પીડિતાઃ| સ્નેહાદ્વિષો-યે સ્વભાવેનૈવ સ્નેહં દ્વિષન્તિ| સ્ત્રીસ્નેહયોર્નિત્યશબ્દેન સમ્બન્ધઃ, સ્ત્રીનિત્યેષુ સ્નેહનિત્યેષુ ચેત્યર્થઃ| કાલે ચોષ્ણે-ગ્રીષ્માદૌ, કૃશેષુ ચ નરેષુ હિતઃ|

Adhikarana bRuMhaNasyaiva prAgbhaktAdibhedena viShayaH (22) · Śloka 22

સ ચોપયુક્તઃ કિં કરોતિ ? ઇત્યાહ - - - - પ્રાઙ્મધ્યોત્તરભક્તોઽસાવધોમધ્યોર્ધ્વ-દેહજાન્| વ્યાધીઞ્જયેદ્બલં કુર્યાદઙ્ગાનાં ચ યથાક્રમમ્||૨૨||

સ૦-પ્રાક્ ચ મધ્યં ચોત્તરં ચ પ્રાઙ્મધ્યોત્તરમ્| પ્રાઙ્મધ્યોત્તરં ભક્તં યસ્મિન્સ્નેહે સ એવમ્| તેનાયમર્થઃ,-ભક્તસ્યાદાવુપયુક્તોઽસૌ સ્નેહોઽધોદેહજાન્ વ્યાધીન્ જયેત્, મધ્ય ઉપયુક્તો મધ્યદેહજાન્, ભક્તસ્યોપર્યુપયુક્ત ઊર્ધ્વદેહજાનિતિ યથાક્રમમ્| તથા, અઙ્ગાનાં-શરીરાવયવાનામધોમધ્યોર્ધ્વસંજ્ઞકાનાં, બલં કુર્યાત્| ઇદં ચોક્તમ્-"મારુતેઽભ્યધિકે સર્પિઃ સદા સલવણં હિતમ્| કેવલં ત્વધિકે પિત્તે, કફે સત્ર્યૂષણં તથા||" ઇતિ|

Adhikarana acchapeyasyAnupAnam, tuvarabhallAtakasnehayoruShNodakaniShedhaH (23-24) · Śloka 24

વાર્યુષ્ણમચ્છેઽનુ પિબેત્ સ્નેહે તત્સુખપક્તયે| આસ્યોપલેપશુદ્ધ્યૈ ચ, તૌવરારુષ્કરે ન તુ||૨૩|| જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કાયાં પુનરુષ્ણોદકં પિબેત્| તેનોદ્ગારવિશુદ્ધિઃ સ્યાત્તતશ્ચ લઘુતા રુચિઃ||૨૪||

સ૦-અચ્છે-અચ્છપેયે, સ્નેહે-ઉત્તમમધ્યમહ્રસ્વમાત્રોપયોજિતે, અનુ-પશ્ચાત્, ઉષ્ણં વારિ પિબેત્| કિમર્થમ્ ? તત્સુખપક્તયે-તસ્ય-સ્નેહસ્ય, સુખપક્તિઃ-સુખેન પાકઃ, તદર્થમ્| તથા, આસ્યોપલેપશુદ્ધ્યૈ ચ સ્નેહલિપ્તસ્ય મુખસ્ય શુદ્ધિનિમિત્તં ચ| તૌવરારુષ્કરે ન તુ-તુવરતૈલે ભલ્લાતકતૈલે ચાચ્છપેયેઽપ્યુષ્ણોદકં ન પિબેત્, તયોરત્યુષ્ણવીર્યત્વાદિતિ ભાવઃ| તુવરસ્યાયં વિકારઃ સ્નેહસ્તૌવરઃ| તસ્ય વિકાર ઇત્યણ્| એવમારુષ્કરે ચ| ચિરપીતે ચ સ્નેહે જીર્ણાજીર્ણં પ્રતિ સંશયે સતિ ભૂયોઽપ્યુષ્ણં જલં પિબેત્| અનુપાનાપેક્ષં પુનર્ગ્રહણમ્, ન વીપ્સાર્થમ્| તેન-ઉષ્ણોદકપાનેન, ઉદ્ગારસ્ય વિશુદ્ધિર્ભવેત્| તતશ્ચ-જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કાતઃ, અધિકમઙ્ગલાઘવં રુચિશ્ચ સ્નેહપાયિનઃ સ્યાત્| સઙ્ગ્રહેઽન્યદપ્યુક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૫)| યથા-"તતો ગુરુપ્રાવરણો નિવાતે શયને સ્થિતઃ| જરણાન્તં પ્રતીક્ષેત તૃષ્યન્નુષ્ણાલ્પવારિપઃ|| શિરોરુગ્ભ્રમનિષ્ઠીવમૂર્ચ્છાસાદારુચિક્લમૈઃ| જાનીયાદ્ભેષજં જીર્યજ્જીર્ણં તચ્છાન્તિલાઘવાત્|| અનુલોમાનિલસ્વાસ્થ્યક્ષુત્તૃષ્ણોદ્ગારશુદ્ધિભિઃ|" ઇતિ|

Adhikarana snehaprayoge bhojananiyamaH (25) · Śloka 25

માત્રામાહ - - - - ભોજ્યોઽન્નં માત્રયા પાસ્યન્ શ્વઃ પિબન્ પીતવાનપિ| દ્રવોષ્ણમનભિષ્યન્દિ નાતિસ્નિગ્ધમસઙ્કરમ્||૨૫||

સ૦-ભોજ્યો-ભોજયિતવ્યો નરઃ| કિં તત્ ? અન્નમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? દ્રવોષ્ણમ્| અત્ર ચોભયથા સમાસઃ,-દ્રવેણમુદ્ગયૂષાદિના સહોષ્ણમન્નં દ્રવોષ્ણમ્, તથા કેવલં દ્રવં ચ તદુષ્ણં ચ દ્રવોષ્ણં વિલેપ્યાદિકં કેવલમેવ, ઇતિ| તથા, અનભિષ્યન્દિ-ન કફકૃત્| તથા, નાતિસ્નિગ્ધં-ઈષત્સ્નિગ્ધમિત્યર્થઃ| તથા, અસઙ્કરં-અસઙ્કીર્ણમ્, અપથ્યેનામિશ્રિતમિત્યર્થઃ| કઃ પુરુષઃ કિં કુર્વન્નીદૃશમન્નં માત્રયા ભોજ્યઃ ? ઇત્યાહ-શ્વઃ સ્નેહં પાસ્યન્-પાતુમિચ્છન્| તથા, તસ્મિન્નેવ દિને સ્નેહં પિબન્| તથા, પીતવાનપિ યઃ સ્નેહમ્| અપિઃ સમુચ્ચયે| નનુ, "માત્રાશી સર્વકાલં સ્યાત્" (હૃ. સૂ. અ. ૮|૧) ઇતિ પ્રાગુક્તમેવ| તત્કિમિહ પુનર્માત્રાગ્રહણેન ? બ્રૂમઃ| માત્રાશબ્દસ્તત્ર પ્રમાણાર્થઃ, ઇહ ત્વલ્પાર્થઃ| તેનાયમર્થઃ,-યાવદન્નમસ્ય સમ્યગ્યથાકાલં પરિણમતિ તાવતોઽપ્યન્નાદનેન સ્વલ્પં ભોજ્યમિતિ|

Adhikarana snehaprayoge vihAraniyamaH (26-28) · Śloka 28

ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાદ્બ્રહ્મચારી ક્ષપાશયઃ| ન વેગરોધી વ્યાયામક્રોધશોકહિમાતપાન્||૨૬|| પ્રવાતયાનયાનાધ્વભાષ્યાત્યાસન સંસ્થિતીઃ| નીચાત્યુચ્ચોપધાનાહઃ સ્વપ્નધૂમરજાંસિ ચ||૨૭|| યાન્યહાનિ પિબેત્તાનિ તાવન્ત્યન્યાન્યપિ ત્યજેત્| સર્વકર્મસ્વયં પ્રાયો વ્યાધિક્ષીણેષુ ચ ક્રમઃ||૨૮||

સ૦-તથા, અસૌ સ્નેહસ્ય પાતા ઉષ્ણોદકોપચાર્યાદિગુણયુક્તઃ સ્યાત્| ઉષ્ણોદકમુપચરિતું સેવિતું-શીલમસ્ય સ એવમ્| તથા, બ્રહ્મચારી-લલનાસઙ્ગરહિતઃ| ક્ષપાશય ઇતિ "અધિકરણે શેતેઃ" ઇત્યચ્| ક્ષપાશય ઇત્યનેન દિવાસ્વપ્નસ્ય રાત્રિજાગરણસ્ય ચ નિષેધઃ| સ્નેહં પિબતિ યાવન્ત્યહાનિ, તાન્યપરં તાવત્સઙ્ખ્યાનિ સ્નેહપાનરહિતાન્યપ્યહાનિ યાવત્ વ્યાયામાદીંસ્ત્યજેત્| સ૦-સર્વકર્મસુ-વમનવિરેચનાદિષુ, અયં-"ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" ઇત્યાદિકઃ, ક્રમો-વિધિરિત્યર્થઃ| યાપનાદિષ્વહઃસ્વપ્નાજીર્ણવર્જ્યો નાયં વિધિરિતિ પ્રદર્શનાર્થં પ્રાયોગ્રહણમ્| વ્યાધિક્ષીણેષુ ચ પ્રાયોઽયમેવ વિધિઃ| અત્રપ્યતીસારાદિષ્વહઃસ્વપ્નાદીનામનુજ્ઞાનાત્ પ્રાયોગ્રહણમ્|

Adhikarana shamanasnehe viriktavadupacAraH (29) · Śloka 29

ઉપચારસ્તુ શમને કાર્યઃ સ્નેહે વિરિક્તવત્| |૨૯|

સ૦-તુર્વ્યતિરેકે| શમને સ્નેહે તૂપયુક્તે ઉપચારોઽભોજનાદિવિધિઃ, વિરિક્તવત્ કાર્યઃ,-યથા વિરિક્તસ્ય પેયાદિકઃ ક્રમસ્તથા તસ્યાપીત્યર્થઃ|

Adhikarana acchapAnasya pAnAvadhiH, avadhyatikrame doShaH (29-30) · Śloka 30

| ત્ર્યહમચ્છં મૃદૌ કોષ્ઠે ક્રૂરે સપ્તદિનં પિબેત્||૨૯|| સમ્યક્સ્નિગ્ધોઽથવા યાવદતઃ સાત્મ્યી ભવેત્પરમ્| |૩૦|

સ૦-મૃદૌ કોષ્ઠે સતિ પુરુષસ્ત્રિદિનમચ્છં સ્નેહં પિબેત્| ક્રૂરકોષ્ઠે સપ્તાહં પિબેત્| મધ્યકોષ્ઠસ્ત્વત એવ લક્ષણાદધિગમ્યતે| યથા,-ચત્વાર્યહાનિ પઞ્ચ વા સ્નેહં પિબેદિતિ| યદિ ચ [ મૃદુકોષ્ઠે ] ત્રયેણ સમ્યક્સ્નિગ્ધલક્ષણં ન સ્યાત્ તદા ચતુષ્પઞ્ચરાત્રમપિ સ્નેહં પિબેત્| મધ્યકોષ્ઠસ્તુ ષડ્રાત્રમપિ પિબેદિત્યાહ-સમ્યક્સ્નિગ્ધોઽથવા યાવદિત્યાદિ| અથવા નૈષ નિયમઃ, સમ્યક્સ્નિગ્ધલક્ષણોત્પત્તિરેવ નિયમઃ| અતઃ સપ્તાહાદપ્યૂર્ધ્વમચ્છઃ સ્નેહઃ પેયો યાવત્સ્નિગ્ધલક્ષણં સ્યાત્| અતઃપરં સ્નેહઃ સાત્મ્યી ભવેત્| સાત્મ્યીભૂતે ચ સ્નેહે યો દોષઃ સ સઙ્ગ્રહે કથિતઃ| યથા (સૂ. અ. ૨૫) - "સાત્મ્યીભૂતો હિ કુરુતે ન મલાનામુદીરણમ્| અતિયોગેન વા વ્યાધીન્ યથાઽમ્બ્વોઘોઽતિયોજનાત્||" ઇતિ| યદિ તુ સપ્તાહેનાપિ સ્નિગ્ધલક્ષણં નોત્પદ્યતે તદા દિનમેકં વિશ્રમ્ય પુનઃ સ્નેહો યોજ્ય ઇતિ સદ્વૈદ્યાઃ|

Adhikarana samyaksnigdhalakShaNam, asnigdhalakShaNam, atisnigdhalakShaNam (30-31) · Śloka 31

| વાતાનુલોમ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધમસંહતમ્||૩૦|| સ્નેહોદ્વેગઃ ક્લમઃ સમ્યક્સ્નિગ્ધે, રૂક્ષે વિપર્યયઃ| અતિસ્નિગ્ધે તુ પાણ્ડુત્વં ઘ્રાણવક્ત્રગુદસ્રવાઃ||૩૧||

સ૦-સમ્યક્સ્નિગ્ધે પુરુષે વાતાનુલોમ્યાદિ ક્લમાન્તં લક્ષણં ભવતિ| વર્ચઃ-શકૃત્, સ્નિગ્ધં તથાઽસંહતં-શિથિલમ્| રૂક્ષે-અસ્નિગ્ધે, વિપર્યયો-વૈપરીત્યમ્| અતિસ્નિગ્ધે તુ-સ્નેહસ્યાતિયોજનાત્, પાણ્ડુત્વાદયો ભવન્તિ| સ્રવશબ્દસ્ય ઘ્રાણાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ|

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (32-33) · Śloka 33

અમાત્રયાઽહિતો કાલે મિથ્યાહારવિહારતઃ| સ્નેહઃ કરોતિ શોફાર્શસ્તન્દ્રાસ્તમ્ભવિસંજ્ઞતાઃ||૩૨|| કણ્ડૂકુષ્ઠજ્વરોત્ક્લેશશૂલાનાહભ્રમાદિકાન્| |૩૩|

સ૦-અમાત્રઃ પીતઃ સ્નેહઃ-સર્પિરાદિઃ, શોફાદીન્ કરોતિ| આદિશબ્દેન બલક્ષયજાડ્યવાગ્ગ્રહાદયઃ સઙ્ગ્રહોક્તા ગૃહ્યન્તે| અહિતો-યો યસ્ય પ્રતિષિદ્ધઃ સ્નેહઃ| તથા, અકાલે-ગ્રીષ્માદૌ પૂર્વં પ્રતિષિદ્ધે| તથા, મિથ્યાહારતો-"દ્રવોષ્ણં " ઇત્યાદિવિપર્યયેણ| તથા, મિથ્યાવિહારતઃ-"ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" ઇત્યાદિવિપર્યયેણ|

Adhikarana atisnigdhamithyAsnigdhayoshcikitsitam (33-35) · Śloka 35

| ક્ષુત્તૃષ્ણોલ્લેખનસ્વેદરૂક્ષપાનાન્નભેષજમ્||૩૩|| તક્રારિષ્ટખલોદ્દાલયવશ્યામાકકોદ્રવમ્| પિપ્પલીત્રિફલાક્ષૌદ્રપથ્યાગોમૂત્રગુગ્ગુલુ||૩૪|| યથાસ્વં પ્રતિરોગં ચ સ્નેહવ્યાપદિ સાધનમ્| |૩૫|

સ૦-સ્નેહવ્યાપદિ-સ્નેહવિધિવિભ્રંશે સતિ, ક્ષુત્તૃષ્ણાદિ સાધનં-ચિકિત્સા| ક્ષુત્તૃષ્ણાનિગ્રહૌ ક્ષુત્તૃષ્ણાશબ્દેનાત્રોક્તૌ| ઉલ્લેખનં-વમનમ્| રૂક્ષશબ્દસ્ય પાનાદિભિસ્ત્રિભિર્યોગઃ| તક્રાણિ ચારિષ્ટાશ્ચેત્યેવં સમાસઃ| ખલો-વ્યઞ્જનવિશેષઃ પ્રાગુક્તઃ| ઉદ્દાલઃ-શાલિવિશેષઃ| યથાસ્વં-દોષાનુગુણ્યેન, પ્રતિરોગં-યદ્યસ્મિન્ રોગે સ્વે સ્વેઽધ્યાય ઉક્તં તત્, તદપિ સાધનમ્|

Adhikarana virUkShaNasya samyagyogAtiyogalakShaNam (35) · Śloka 35

સ્નેહવ્યાપત્સાધનસ્ય વિરૂક્ષણસ્વભાવત્વાત્ પ્રસઙ્ગેન વિરૂક્ષણસ્ય સમ્યક્કૃતાતિકૃતલક્ષણમાહ - - - - | વિરૂક્ષણે લઙ્ઘનવત્કૃતાતિકૃતલક્ષણમ્||૩૫||

સ૦-વિરૂક્ષણે સમ્યગુત્પન્ને તથાઽત્યર્થોત્પન્ને ચ લઙ્ઘનવત્ કૃતાતિકૃતલક્ષણં જ્ઞેયમ્| કૃતં ચાતિકૃતં ચ કૃતાતિકૃતે, તયોર્લક્ષણં કૃતાતિકૃતલક્ષણમ્| કૃતશબ્દેન સમ્યક્કૃતમુચ્યતે| વિરૂક્ષણાયોગલક્ષણં તુ સ્નેહાતિયોગલક્ષણેનૈવોક્તમ્| તત્ર સમ્યક્કૃતસ્ય લઙ્ઘનસ્ય યલ્લક્ષણં વિમલેન્દ્રિયતાદિ તદેવ સમ્યગ્વિરૂક્ષણે કૃતે લક્ષણં બોધ્યમ્| તથા, અતિકૃતે વિરૂક્ષણેઽતિલઙ્ઘિતસ્ય લક્ષણં કાર્શ્યાદિકં વેદ્યમ્|

Adhikarana snigdhasya svedaH kAryaH, snigdhasya tryahAdvirecanam, snigdhasya dvyahAdvamanam (36-37) · Śloka 37

સ્નિગ્ધદ્રવોષ્ણધન્વોત્થરસભુક્ સ્વેદમાચરેત્| સ્નિગ્ધસ્ત્ર્યહં સ્થિતઃ કુર્યાદ્વિરેકં, વમનં પુનઃ||૩૬|| એકાહં દિનમન્યચ્ચ કફમુત્ક્લેશ્ય તત્કરૈઃ| |૩૭|

સ૦-સ્નિગ્ધશ્ચાસૌ દ્રવોષ્ણધન્વોત્થરસશ્ચ, તં ભુઙ્ક્તે યઃ સ સ્નિગ્ધદ્રવોષ્ણધન્વોત્થરસભુક્| ધન્વોત્થરસો-જાઙ્ગલદેશમાંસસમુદ્ભૂતો રસઃ, તં ભુઞ્જાનઃ સ્વેદમાચરેત્| માંસરસસ્ય સ્વભાવત એવ સ્નિગ્ધદ્રવત્વાત્ સ્નિગ્ધદ્રવગ્રહણમધિકયોગાયેતિ વેદ્યમ્| ઉષ્ણં-ઉભયથા વીર્યતોઽગ્નિસંયોગાચ્ચ| એવમ્ભૂતઃ પુરુષઃ પૂર્વં સ્નિગ્ધોઽનન્તરં સ્નિગ્ધદ્રવોષ્ણધન્વોત્થરસભુક્ સ્વેદમાચરન્ દિનત્રયં સ્થિતઃ સન્ વિરેકં કુર્યાત્| વમનં પુનરિતિ| યદા તુ સ્નેહાદનન્તરં વમનમેવોપયુઙ્ક્તે તદૈકાહમનેનૈવ પ્રકારેણ સ્નિગ્ધદ્રવોષ્ણધન્વોત્થરસભુક્ સ્વેદમાચરન્ સ્થિતોઽન્યચ્ચ દિનં-દ્વિતીયમહઃ, કફમુત્ક્લેશ્ય-સ્થાનાત્ પ્રચ્યાવ્ય, સ્થિતો વમનં કુર્યાત્| કૈરુત્ક્લેશ્ય ? તત્કરૈઃ,-કફકરણહેતુભિર્માષક્ષીરમત્સ્યગુડાદિભિઃ| તત્કરૈરિતિ કૃઞો હેત્વાદિના હેતૌ ટઃ|

Adhikarana mAMsalAdInAM rUkShaNapUrvakaM snehanam (37-38) · Śloka 38

| માંસલા મેદુરા ભૂરિશ્લેષ્માણો વિષમાગ્નયઃ||૩૭|| સ્નેહોચિતાશ્ચ યે સ્નેહ્યાસ્તાન્ પૂર્વં રૂક્ષયેત્તતઃ| સંસ્નેહ્ય શોધયેદેવં સ્નેહવ્યાપન્ન જાયતે||૩૮||

સ૦-માંસલત્વાદિયુક્તાઃ પુરુષા યે શોધ્યત્વેન સ્નેહયિતુમભીષ્ટાઃ, તાન્ પૂર્વં-પ્રથમં, રૂક્ષયેત્| તતો-રૂક્ષયિત્વાઽનન્તરં, સંસ્નેહ્ય શોધયેત્| કિમેવં સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-એવં સ્નેહવ્યાપન્ન જાયતે| માંસલાઃ-ઉપચિતમાંસાઃ| મેદુરાઃ-મેદસ્વિનઃ|

Adhikarana malapreraNam (39) · Śloka 39

અલં મલાનીરયિતું સ્નેહશ્ચાસાત્મ્યતાં ગતઃ| |૩૯|

સ૦-ન કેવલં સ્નેહવ્યાપદેવં ન સ્યાત્| યાવત્ સ્નેહોઽસાત્મ્યતાં ગતઃ સન્ મલાન્-વાતાદીન્ પુરીષાદીંશ્ચ, ઈરયિતું-પ્રેરયિતું, અલં-પર્યાપ્તઃ|

Adhikarana bAlavRuddhAdiShu sadyaH snehanam (39-40) · Śloka 40

| બાલવૃદ્ધાદિષુ સ્નેહપરિહારાસહિષ્ણુષુ||૩૯|| યોગાનિમાનનુદ્વેગાન્ સદ્યઃસ્નેહાન્ પ્રયોજયેત્| |૪૦|

સ-બાલાદિષુ તથા યઃ સ્નેહવિષયે પરિહારઃ-શીતોદકાદિઃ, તમસહિષ્ણુષુ-અક્ષમેષુ, સદ્યઃસ્નેહાખ્યાનનુદ્વેગાન્-અનુદ્વેજકાન્, એતા(ઇમા) ન્-વક્ષ્યમાણાન્, યોગાન્ પ્રયોજયેત્|

Adhikarana sadyaH snehanA aShTau yogAH (40-42) · Śloka 42

કાંસ્તાન્ ? ઇત્યાહ - - - - | પ્રાજ્યમાંસરસાસ્તેષુ, પેયા વા સ્નેહભર્જિતા||૪૦|| તિલચૂર્ણશ્ચ સસ્નેહફાણિતઃ, કૃશરા તથા| ક્ષીરપેયા ઘૃતાઢ્યોષ્ણા, દધ્નો વા સગુડઃ સરઃ||૪૧|| પેયા ચ પઞ્ચપ્રસૃતા સ્નેહૈસ્તણ્ડુલપઞ્ચમૈઃ| સપ્તૈતે સ્નેહનાઃ સદ્યઃ, સ્નેહાશ્ચ લવણોલ્બણાઃ||૪૨||

સ૦-તેષુ-બાલાદિષુ, પ્રાજ્યમાંસરસાઃ-પ્રભૂતમાંસાનિ નિષ્ક્વાથ્ય તદ્રસાઃ| તથા, સ્નેહભર્જિતા પેયા| તથા, તિલચૂર્ણઃ-પલલાખ્યઃ, સસ્નેહફાણિતઃ-[ સ્નેહેન- ] સર્પિરાદિના યુક્તઃ, ફાણિતેન-ક્ષૌદ્રગુડવિકારવિશેષેણ ચ યુક્તઃ| તથા, કૃશરા તથેતિ સ્નેહફાણિતયુક્તેત્યર્થઃ| તથા, ક્ષીરપેયા-ક્ષૈરેયી સર્પિષ્મત્યુષ્ણા ચ| [ તથા, ] દધિસરો વા સગુડઃ| [ તથા, ] પેયા ચ પઞ્ચપ્રસૃતા, 'દ્વે પલે-પ્રસૃતં વિદુઃ' પઞ્ચ પ્રસૃતાનિ યસ્યાં સા પઞ્ચપ્રસૃતા| કેષાં પુનસ્તાનિ પઞ્ચ પ્રસૃતાનિ ? ઇતિ વ્યાચષ્ટે-સ્નેહૈસ્તણ્ડુલપઞ્ચમૈરિતિ| સર્પિસ્તૈલં વસા મજ્જેતિ ચતુર્ણાં સ્નેહાનાં ચત્વારિ પ્રસૃતાનિ તણ્ડુલાશ્ચ પ્રસૃતમેકમિત્યર્થઃ| એતે સપ્ત પૂર્વોક્તાઃ સદ્યઃ-શીઘ્રં સ્નેહનાઃ,- ત્રિચતુરૈરહોભિર્વિનાઽપિ સ્નેહનાઃ, નિષ્પરિહારાશ્ચ| ન કેવલમેત એવ સદ્યઃસ્નેહના ઇત્યાહ-સ્નેહાશ્ચ લવણોલ્બણા ઇતિ| સ્નેહાઃ-સર્પિરાદયોઽપક્વા એવ| કિં વિશિષ્ટાઃ ? લવણોલ્બણાઃ-લવણાઢ્યાઃ, સદ્યઃસ્નેહના ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana lavaNasaMyogAt kathaM sadyaH snehanatvam (43) · Śloka 43

કસ્માલ્લવણસંયોગાત્ સ્નેહા અપક્વા અપિ સદ્યઃસ્નેહનાઃ ? ઇત્યાહ - - - - તદ્ધ્યભિષ્યન્દ્યરૂક્ષં ચ સૂક્ષ્મમુષ્ણં વ્યવાયિ ચ| |૪૩|

સ૦-યસ્માલ્લવણમભિષ્યન્દિ-સ્રોતસાં સ્રાવકં, અરૂક્ષત્વાદિગુણયુક્તં ચ| સૂક્ષ્મં-સૂક્ષ્મસ્રોતોગામિ| 'વ્યવાયિ-દેહમખિલં વ્યાપ્ય પાકાય કલ્પતે'|

Adhikarana kuShThAdiShu snehArthaM guDAdiniShedhaH (43-44) · Śloka 44

| ગુડાનૂપામિષક્ષીરતિલમાષસુરાદધિ||૪૩|| કુષ્ઠશોફપ્રમેહેષુ સ્નેહાર્થં ન પ્રકલ્પયેત્| |૪૪|

સ૦-કુષ્ઠાદિષુ સ્નેહયોગ્યત્વે સતિ ગુડાદિ સ્નેહનાર્થં ન પ્રકલ્પયેત્-ન યોજયેત્|

Adhikarana teShAM snehanaprakAraH (44-45) · Śloka 45

તર્હિ તે કથં સ્નેહ્યાઃ ? ઇત્યાહ - - - - | ત્રિફલાપિપ્પલીપથ્યાગુગ્ગુલ્વાદિવિપાચિતાન્||૪૪|| સ્નેહાન્ યથાસ્વમેતેષાં યોજયેદવિકારિણઃ| |૪૫|

સ૦-એતેષાં-કુષ્ઠાદીનામ્, ત્રિફલાદિભિર્વિપાચિતાન્-સાધિતાન્, અવિકારિણઃ-અવિકારકાન્, સ્નેહાન્ યોજયેત્| યથાસ્વં-યથાયોગ્યમ્| કુષ્ઠાદીનાં સમ્બન્ધી યો વિકારસ્તદ્વતામ્, તેન કુષ્ઠિનાં શોફિનાં મેહિનામિત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે|

Adhikarana AmayakShINAnAM snehanaprakAraH (45) · Śloka 45

| ક્ષીણાનાં ત્વામયૈરગ્નિદેહસન્ધુક્ષણક્ષમાન્||૪૫||

સ૦-આમયૈઃ-વ્યાધિભિઃ, ક્ષીણાનાં પુનઃ પુંસામગ્નિદેહસન્ધુક્ષણક્ષમાન્ સ્નેહાન્ યોજયેત્| અગ્નિશ્ચ દેહશ્ચાગ્નિદેહૌ, સન્ધુક્ષણાશ્ચ ક્ષમાશ્ચ સન્ધુક્ષણક્ષમાઃ, તાન્| યથાસઙ્ખ્યેનાત્ર સમ્બન્ધઃ| અગ્નેઃ સન્ધુક્ષણાઃ-ઉદ્દીપકાઃ, દેહસ્ય ક્ષમાઃ-પુષ્ટ્યાવહાઃ| અત્ર ચાયં ભાવઃ,-કિલ વ્યાધિભિઃ ક્ષીણાનાં વહ્નિરપિ ક્ષીણો ભવતિ| અતસ્તેષાં ન કેવલં યે પુષ્ટ્યાવહાઃ [ તે ઉપયોજ્યાઃ| કુતઃ ? તે ] વહ્નિમાન્દ્યમાવહન્તિ| અથવા વહ્નિસન્ધુક્ષણા ન પુષ્ટ્યાવહાઃ| ન તે સ્નેહા ઉપયોક્તું યુક્તાઃ| કિં તર્હિ ? ઉભયકારિણ એવ યોક્તું યુક્તા ઇતિ|

Adhikarana snehashIlanasya phalam (16) · Śloka 16

દીપ્તાન્તરાગ્નિઃ પરિશુદ્ધકોષ્ઠઃ પ્રત્યગ્રધાતુર્બલવર્ણયુક્તઃ| દૃઢેન્દ્રિયો મન્દજરઃ શતાયુઃ સ્નેહોપસેવી પુરુષઃ પ્રદિષ્ટઃ||૪૬|| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને સ્નેહવિધિર્નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||

સ૦-યઃ પુમાનાભીક્ષ્ણ્યેન સ્નેહમુપસેવતે, સ દીપ્તાન્તરાગ્નિત્વાદિગુણયુક્તો ભવતીતિ પ્રદિષ્ટઃ| સદ્વૈદ્યૈરિતિ શેષઃ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને સ્નેહવિધ્યધ્યાયઃ ષોડશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૬||