16. snēhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana snehavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

તસ્માત્સ્નેહસ્વેદાધ્યાયયોરારમ્ભો યુક્ત ઇત્યાહ - - - - અથાતઃ સ્નેહવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana snehanavirUkShaNayoH svarUpam (1) · Śloka 1

ગુરુશીતસરસ્નિગ્ધમન્દસૂક્ષ્મમૃદુદ્રવમ્| ઔષધં સ્નેહનં પ્રાયો, વિપરીતં વિરૂક્ષણમ્||૧||

Adhikarana sneheShu sarpirAdInAM pravaratvam, sneheShvuttamaM sarpiH (2-3) · Śloka 3

સર્પિર્મજ્જા વસા તૈલં સ્નેહેષુ પ્રવરં મતમ્| તત્રાપિ ચોત્તમં સર્પિઃ સંસ્કારસ્યાનુવર્તનાત્||૨|| માધુર્યાદવિદાહિત્ત્વાજ્જન્માદ્યેવ ચ શીલનાત્| |૩|

Adhikarana sarpirAdInAM snehaprayoge doShavisheSheNa tAratamyam (3) · Śloka 3

| પિત્તઘ્નાસ્તે યથાપૂર્વમિતરઘ્ના યથોત્તરમ્||૩||

Adhikarana sarpirAdInAM gurutve tAratamyam (4) · Śloka 4

ઘૃતાત્તૈલં ગુરુ વસા તૈલાન્મજ્જા તતોઽપિ ચ| |૪|

Adhikarana yamakastrivRuto mahAn iti saMj~jAtrayam (4) · Śloka 4

ઇદાનીં યમકઃ સ્નેહસ્ત્રિવૃતઃ સ્નેહો મહાસ્નેહ ઇતિ ચ તત્ર તત્રોચ્યન્તે, ન ચ તે જ્ઞાયન્ત ઇત્યાહ - - - - | દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિસ્તૈર્યમકસ્ત્રિવૃતો મહાન્||૪||

Adhikarana snehyAH (5-6) · Śloka 6

સમ્પ્રતિ સ્નેહ્યાન્નિરૂપયતિ - - - - સ્વેદસંશોધ્યમદ્યસ્ત્રીવ્યાયામાસક્તચિન્તકાઃ| વૃદ્ધબાલાબલકૃશા રૂક્ષાઃ ક્ષીણાસ્રરેતસઃ||૫|| વાતાર્તસ્યન્દતિમિરદારુણપ્રતિબોધિનઃ| સ્નેહ્યાઃ|૬|

Adhikarana snehanAyogyAH (6-8) · Śloka 8

| ન ત્વતિમન્દાગ્નિતીક્ષ્ણાગ્નિસ્થૂલદુર્બલાઃ||૬|| ઊરુસ્તમ્ભાતિસારાઽઽમગલરોગગરોદરૈઃ| મૂર્ચ્છાચ્છર્દ્યરુચિશ્લેષ્મતૃષ્ણામદ્યૈશ્ચ પીડિતાઃ||૭|| અપપ્રસૂતા યુક્તે ચ નસ્યે બસ્તૌ વિરેચને| |૮|

Adhikarana ghRutasya viShayaH (8) · Śloka 8

સામ્પ્રતં ચતુર્ણાં સ્નેહાનાં મધ્યે યો યેભ્યો હિતઃ, તં દર્શયન્નાહ - - - - | તત્ર ધીસ્મૃતિમેધાદિકાઙ્ક્ષિણાં શસ્યતે ઘૃતમ્||૮||

Adhikarana tailasya viShayaH (9) · Śloka 9

ગ્રન્થિનાડીકૃમિશ્લેષ્મમેદોમારુતરોગિષુ| તૈલં લાઘવદાર્ઢ્યાર્થિક્રૂરકોષ્ઠેષુ દેહિષુ||૯||

Adhikarana vasAmajjorviShayaH (10-11) · Śloka 11

વાતાતપાધ્વભારસ્ત્રીવ્યાયામક્ષીણધાતુષુ| રૂક્ષક્લેશક્ષમાત્યગ્નિવાતાવૃતપથેષુ ચ||૧૦|| શેષૌ| |૧૧|

Adhikarana vasAyAH viShayAntaram (11) · Śloka 11

વસાયાસ્ત્વન્યદપિ વિશેષાન્તરમાહ - - - - વસા તુ સન્ધ્યસ્થિમર્મકોષ્ઠરુજાસુ ચ| તથા દગ્ધાહતભ્રષ્ટયોનિકર્ણશિરોરુજિ||૧૧||

Adhikarana kAlavisheShe snehavisheShopayogaH (12-13) · Śloka 13

| ઇદાનીં કસ્મિન્કાલે કસ્ય સ્નેહસ્યોપયોગઃ શસ્ત ઇતિ દર્શયન્નાહ - ] - - - - તૈલં પ્રાવૃષિ, વર્ષાન્તે સર્પિરન્યૌ તુ માધવે| નનુ, વર્ષાસુ તૈલં વર્ષાન્તે સર્પિર્વસામજ્જાનૌ માધવ ઇતિ યોઽયં નિયમઃ, સ કિઞ્ચિદપેક્ષ્ય વર્તતે આહોસ્વિદનપેક્ષ્ય ? ઇત્યસ્મિન્ પર્યનુયોગ ઇદમાહ - - - - ઋતૌ સાધારણે સ્નેહઃ શસ્તોઽહ્નિ વિમલે રવૌ||૧૨|| તૈલં ત્વરાયાં શીતેઽપિ| |૧૩|

Adhikarana gharme~api ca nishi ghRutopayogaH (13) · Śloka 13

સર્વસ્ય સ્નેહસ્યાન્હ્યુપયોગાદ્રાત્રાવપ્રયોગઃ પ્રાપ્ત ઇત્યાહ - - - - ઘર્મેઽપિ ચ ઘૃતં નિશિ| |૧૩|

Adhikarana pittAdiShu divAsnehanasyApavAdaH (13) · Śloka 13

| નિશ્યેવ પિત્તે પવને સંસર્ગે પિત્તવત્યપિ||૧૩||

Adhikarana divArAtriniyamasya tyAge doShaH (14) · Śloka 14

નિશ્યન્યથા વાતકફાદ્રોગાઃ સ્યુઃ પિત્તતો દિવા| |૧૪|

Adhikarana snehopayogaprakAraH (14-15) · Śloka 15

કથં સ્નેહ ઉપયોજ્ય ઇત્યાહ - - - - | યુક્ત્યાઽવચારયેત્સ્નેહં ભક્ષ્યાદ્યન્નેન બસ્તિભિઃ||૧૪|| નસ્યાભ્યઞ્જનગણ્ડૂષમૂર્દ્ધકર્ણાક્ષિતર્પણૈઃ| |૧૫|

Adhikarana snehasya catuH ShaShThirvicAraNAH (15-16) · Śloka 16

| રસભેદૈકકત્વાભ્યાં ચતુઃષષ્ટિર્વિચારણાઃ||૧૫|| સ્નેહસ્યાન્યાભિભૂતત્વાદલ્પત્વાચ્ચ ક્રમાત્સ્મૃતાઃ| |૧૬|

Adhikarana acchapeyaH snehaH (16) · Śloka 16

| યથોક્તહેત્વભાવાચ્ચ નાચ્છપેયો વિચારણા||૧૬||

Adhikarana tasya shreShThatvam (17) · Śloka 17

સ્નેહસ્ય કલ્પઃ સ શ્રેષ્ઠઃ સ્નેહકર્માશુસાધનાત્| |૧૭|

Adhikarana acchapeyasya mAtrAtrayam, acchapeyasya caturthI mAtrA (17-18) · Śloka 18

અધુના સ્નેહસ્ય ત્રિવિધમાત્રાલક્ષણમધિકૃત્યાહ - - - - | દ્વાભ્યાં ચતુર્ભિરષ્ટાભિર્યામૈર્જીર્યન્તિ યાઃ ક્રમાત્||૧૭|| હ્રસ્વમધ્યોત્તમા માત્રાસ્તાસ્તાભ્યશ્ચ હ્રસીયસીમ્| કલ્પયેદ્વીક્ષ્ય દોષાદીન્ પ્રાગેવ તુ હ્રસીયસીમ્||૧૮||

Adhikarana shodhanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

અધુના શોધનશમનબૃંહણભેદાત્ત્રિવિધસ્ય સ્નેહસ્ય કાલમાત્રાલક્ષણમધિકૃત્યાહ - - - - હ્યસ્તને જીર્ણ એવાન્ને સ્નેહોઽચ્છઃ શુદ્ધયે બહુઃ| |૧૯|

Adhikarana shamanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

| શમનઃ ક્ષુદ્વતોઽનન્નો મધ્યમાત્રશ્ચ શસ્યતે||૧૯||

Adhikarana bRuMhaNasya kAlo mAtrA ca (20) · Śloka 20

બૃંહણો રસમદ્યાદ્યૈઃ સભક્તોઽલ્પઃ| |૨૦|

Adhikarana bRuMhaNasya viShayaH (20-21) · Śloka 21

હિતઃ સ ચ| બાલવૃદ્ધપિપાસાર્તસ્નેહદ્વિણ્મદ્યશીલિષુ||૨૦|| સ્ત્રીસ્નેહનિત્યમન્દાગ્નિસુખિતક્લેશભીરુષુ| મૃદુકોષ્ઠાલ્પદોષેષુ કાલે ચોષ્ણે કૃશેષુ ચ||૨૧||

Adhikarana bRuMhaNasyaiva prAgbhaktAdibhedena viShayaH (22) · Śloka 22

સ ચોપયુક્તઃ કિં કરોતિ ? ઇત્યાહ - - - - પ્રાઙ્મધ્યોત્તરભક્તોઽસાવધોમધ્યોર્ધ્વ-દેહજાન્| વ્યાધીઞ્જયેદ્બલં કુર્યાદઙ્ગાનાં ચ યથાક્રમમ્||૨૨||

Adhikarana acchapeyasyAnupAnam, tuvarabhallAtakasnehayoruShNodakaniShedhaH (23-24) · Śloka 24

વાર્યુષ્ણમચ્છેઽનુ પિબેત્ સ્નેહે તત્સુખપક્તયે| આસ્યોપલેપશુદ્ધ્યૈ ચ, તૌવરારુષ્કરે ન તુ||૨૩|| જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કાયાં પુનરુષ્ણોદકં પિબેત્| તેનોદ્ગારવિશુદ્ધિઃ સ્યાત્તતશ્ચ લઘુતા રુચિઃ||૨૪||

Adhikarana snehaprayoge bhojananiyamaH (25) · Śloka 25

માત્રામાહ - - - - ભોજ્યોઽન્નં માત્રયા પાસ્યન્ શ્વઃ પિબન્ પીતવાનપિ| દ્રવોષ્ણમનભિષ્યન્દિ નાતિસ્નિગ્ધમસઙ્કરમ્||૨૫||

Adhikarana snehaprayoge vihAraniyamaH (26-28) · Śloka 28

ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાદ્બ્રહ્મચારી ક્ષપાશયઃ| ન વેગરોધી વ્યાયામક્રોધશોકહિમાતપાન્||૨૬|| પ્રવાતયાનયાનાધ્વભાષ્યાત્યાસન સંસ્થિતીઃ| નીચાત્યુચ્ચોપધાનાહઃ સ્વપ્નધૂમરજાંસિ ચ||૨૭|| યાન્યહાનિ પિબેત્તાનિ તાવન્ત્યન્યાન્યપિ ત્યજેત્| સર્વકર્મસ્વયં પ્રાયો વ્યાધિક્ષીણેષુ ચ ક્રમઃ||૨૮||

Adhikarana shamanasnehe viriktavadupacAraH (29) · Śloka 29

ઉપચારસ્તુ શમને કાર્યઃ સ્નેહે વિરિક્તવત્| |૨૯|

Adhikarana acchapAnasya pAnAvadhiH, avadhyatikrame doShaH (29-30) · Śloka 30

| ત્ર્યહમચ્છં મૃદૌ કોષ્ઠે ક્રૂરે સપ્તદિનં પિબેત્||૨૯|| સમ્યક્સ્નિગ્ધોઽથવા યાવદતઃ સાત્મ્યી ભવેત્પરમ્| |૩૦|

Adhikarana samyaksnigdhalakShaNam, asnigdhalakShaNam, atisnigdhalakShaNam (30-31) · Śloka 31

| વાતાનુલોમ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધમસંહતમ્||૩૦|| સ્નેહોદ્વેગઃ ક્લમઃ સમ્યક્સ્નિગ્ધે, રૂક્ષે વિપર્યયઃ| અતિસ્નિગ્ધે તુ પાણ્ડુત્વં ઘ્રાણવક્ત્રગુદસ્રવાઃ||૩૧||

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (32-33) · Śloka 33

અમાત્રયાઽહિતો કાલે મિથ્યાહારવિહારતઃ| સ્નેહઃ કરોતિ શોફાર્શસ્તન્દ્રાસ્તમ્ભવિસંજ્ઞતાઃ||૩૨|| કણ્ડૂકુષ્ઠજ્વરોત્ક્લેશશૂલાનાહભ્રમાદિકાન્| |૩૩|

Adhikarana atisnigdhamithyAsnigdhayoshcikitsitam (33-35) · Śloka 35

| ક્ષુત્તૃષ્ણોલ્લેખનસ્વેદરૂક્ષપાનાન્નભેષજમ્||૩૩|| તક્રારિષ્ટખલોદ્દાલયવશ્યામાકકોદ્રવમ્| પિપ્પલીત્રિફલાક્ષૌદ્રપથ્યાગોમૂત્રગુગ્ગુલુ||૩૪|| યથાસ્વં પ્રતિરોગં ચ સ્નેહવ્યાપદિ સાધનમ્| |૩૫|

Adhikarana virUkShaNasya samyagyogAtiyogalakShaNam (35) · Śloka 35

સ્નેહવ્યાપત્સાધનસ્ય વિરૂક્ષણસ્વભાવત્વાત્ પ્રસઙ્ગેન વિરૂક્ષણસ્ય સમ્યક્કૃતાતિકૃતલક્ષણમાહ - - - - | વિરૂક્ષણે લઙ્ઘનવત્કૃતાતિકૃતલક્ષણમ્||૩૫||

Adhikarana snigdhasya svedaH kAryaH, snigdhasya tryahAdvirecanam, snigdhasya dvyahAdvamanam (36-37) · Śloka 37

સ્નિગ્ધદ્રવોષ્ણધન્વોત્થરસભુક્ સ્વેદમાચરેત્| સ્નિગ્ધસ્ત્ર્યહં સ્થિતઃ કુર્યાદ્વિરેકં, વમનં પુનઃ||૩૬|| એકાહં દિનમન્યચ્ચ કફમુત્ક્લેશ્ય તત્કરૈઃ| |૩૭|

Adhikarana mAMsalAdInAM rUkShaNapUrvakaM snehanam (37-38) · Śloka 38

| માંસલા મેદુરા ભૂરિશ્લેષ્માણો વિષમાગ્નયઃ||૩૭|| સ્નેહોચિતાશ્ચ યે સ્નેહ્યાસ્તાન્ પૂર્વં રૂક્ષયેત્તતઃ| સંસ્નેહ્ય શોધયેદેવં સ્નેહવ્યાપન્ન જાયતે||૩૮||

Adhikarana malapreraNam (39) · Śloka 39

અલં મલાનીરયિતું સ્નેહશ્ચાસાત્મ્યતાં ગતઃ| |૩૯|

Adhikarana bAlavRuddhAdiShu sadyaH snehanam (39-40) · Śloka 40

| બાલવૃદ્ધાદિષુ સ્નેહપરિહારાસહિષ્ણુષુ||૩૯|| યોગાનિમાનનુદ્વેગાન્ સદ્યઃસ્નેહાન્ પ્રયોજયેત્| |૪૦|

Adhikarana sadyaH snehanA aShTau yogAH (40-42) · Śloka 42

કાંસ્તાન્ ? ઇત્યાહ - - - - | પ્રાજ્યમાંસરસાસ્તેષુ, પેયા વા સ્નેહભર્જિતા||૪૦|| તિલચૂર્ણશ્ચ સસ્નેહફાણિતઃ, કૃશરા તથા| ક્ષીરપેયા ઘૃતાઢ્યોષ્ણા, દધ્નો વા સગુડઃ સરઃ||૪૧|| પેયા ચ પઞ્ચપ્રસૃતા સ્નેહૈસ્તણ્ડુલપઞ્ચમૈઃ| સપ્તૈતે સ્નેહનાઃ સદ્યઃ, સ્નેહાશ્ચ લવણોલ્બણાઃ||૪૨||

Adhikarana lavaNasaMyogAt kathaM sadyaH snehanatvam (43) · Śloka 43

કસ્માલ્લવણસંયોગાત્ સ્નેહા અપક્વા અપિ સદ્યઃસ્નેહનાઃ ? ઇત્યાહ - - - - તદ્ધ્યભિષ્યન્દ્યરૂક્ષં ચ સૂક્ષ્મમુષ્ણં વ્યવાયિ ચ| |૪૩|

Adhikarana kuShThAdiShu snehArthaM guDAdiniShedhaH (43-44) · Śloka 44

| ગુડાનૂપામિષક્ષીરતિલમાષસુરાદધિ||૪૩|| કુષ્ઠશોફપ્રમેહેષુ સ્નેહાર્થં ન પ્રકલ્પયેત્| |૪૪|

Adhikarana teShAM snehanaprakAraH (44-45) · Śloka 45

તર્હિ તે કથં સ્નેહ્યાઃ ? ઇત્યાહ - - - - | ત્રિફલાપિપ્પલીપથ્યાગુગ્ગુલ્વાદિવિપાચિતાન્||૪૪|| સ્નેહાન્ યથાસ્વમેતેષાં યોજયેદવિકારિણઃ| |૪૫|

Adhikarana AmayakShINAnAM snehanaprakAraH (45) · Śloka 45

| ક્ષીણાનાં ત્વામયૈરગ્નિદેહસન્ધુક્ષણક્ષમાન્||૪૫||

Adhikarana snehashIlanasya phalam (16) · Śloka 16

દીપ્તાન્તરાગ્નિઃ પરિશુદ્ધકોષ્ઠઃ પ્રત્યગ્રધાતુર્બલવર્ણયુક્તઃ| દૃઢેન્દ્રિયો મન્દજરઃ શતાયુઃ સ્નેહોપસેવી પુરુષઃ પ્રદિષ્ટઃ||૪૬|| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને સ્નેહવિધિર્નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||