16. snēhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

śōdhanādigaṇasaṅgrahādhyāyādanantaraṁ snēhādhyāyārambhaḥ| yataḥ śōdhanaṁ snēhasvēdāvantarēṇa na sambhavati| vakṣyati hi (hr̥. sū. a. 18|59) - "snēhasvēdāvanabhyasya ityādi|

Adhikarana snehavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

tasmātsnēhasvēdādhyāyayōrārambhō yukta ityāha - - - - athātaḥ snēhavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē||2||

sa0-snēhasya-sarpirādērvidhiḥ snēhavidhiḥ, taṁ vyākhyāsyāmaḥ| śēṣaṁ pūrvavadyōjyam|

Adhikarana snehanavirUkShaNayoH svarUpam (1) · Śloka 1

guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamr̥dudravam| auṣadhaṁ snēhanaṁ prāyō, viparītaṁ virūkṣaṇam||1||

sa0-gurvādiguṇayuktaṁ yaddravyaṁ tat snēhanaṁ bhavati| viparītamatō yallaghūṣṇasthirarūkṣatīkṣṇasthūlakaṭhinasāndraguṇōpētaṁ tadvirūkṣaṇam| prāyōgrahaṇaṁ virūkṣaṇē snēhanē ca yōjyam| tathā ca,- laghhvapi sārṣapaṁ tailaṁ chāgaṁ ca dugdhaṁ tathā viṣkirapratudamr̥gākhyaṁ vargatrayaṁ snēhanaṁ bhavati| tathā, uṣṇamapi matsyamahiṣamāṁsaṁ snēhanaṁ bhavati| ēvaṁ rūkṣaṇē'pi vēdyam| tathā ca,- yavō guruśītasarādiguṇayuktō'pi virūkṣaṇaḥ, tathā rājamāṣō'pi| snēhanē prakr̥tē'pi virūkṣaṇōpanyāsō'nvayavyatirēkēṇa sutarāṁ snēhasya samyakpratipādanārthaḥ|

Adhikarana sneheShu sarpirAdInAM pravaratvam, sneheShvuttamaM sarpiH (2-3) · Śloka 3

sarpirmajjā vasā tailaṁ snēhēṣu pravaraṁ matam| tatrāpi cōttamaṁ sarpiḥ saṁskārasyānuvartanāt||2|| mādhuryādavidāhittvājjanmādyēva ca śīlanāt| |3|

sa0-snēhēṣu-kṣīrānūpāmiṣādiṣu madhyē, sarpirādayaścatvāraḥ snēhāḥ prakarṣēṇa varāḥ| tatrāpi ca-tēṣvapi caturṣu madhyē, sarpiruttamam, saṁskārasyānuvartanāt| nanu, yadi saṁskāramanuvartatē sarpistadānīṁ maricacitrakādidravyābhisaṁskr̥tasya ghr̥tasya śaityādiguṇaviparyāsaḥ prāptaḥ| na cēdaṁ dr̥ṣṭam| yadasya śaityādayō guṇā vinaśyantyauṣṇyādayaścōtpadyantē iti| atrōcyatē| anuśabdō'tra sahārthē, anēkārthatvānnipātānām| tēnāyamarthaḥ,-sarpiṣō guṇāḥ saṁskāraguṇaiḥ saha vartantē, na tu tailādīnām| tailavasāmajjānō hi saṁskāravaśāt svaguṇāṁstyajanti| atra cōdāharaṇaṁ yathā,-candanādyaṁ tailamiti| atō dravyaguṇāntarairanabhibhūtaguṇatvātsarpiṣa itarēṣāṁ ca tailādīnāṁ dravyairabhibhūtaguṇatvāduttamatvam| ata ēva ca vātapittajvarādiṣu vikārēṣu ghr̥tasādhyēṣu bhēṣajaṁ tailaṁ nēṣṭam, aniṣṭasampādanāt| tailasādhyēṣu tu vikārēṣu tadupaśāntyartha tathāvidhadravyasaṁskr̥taṁ ghr̥tamapīṣṭam| taddhi na tathā'niṣṭahētuḥ| tasmāt sarvasnēhēbhyaḥ sarpirēvōttamam, saṁskārasyānuvartanāditi nyāyāt nyāyyamēva| mādhuryādihētōśca|

Adhikarana sarpirAdInAM snehaprayoge doShavisheSheNa tAratamyam (3) · Śloka 3

| pittaghnāstē yathāpūrvamitaraghnā yathōttaram||3||

sa0-yō yaḥ pūrvō-yathāpūrvam, yō ya uttarō-yathōttaram| "yathāsādr̥śyē" ityavyayībhāvaḥ| uttaramapēkṣya pūrvaḥ pūrvaṁ cāpēkṣyōttaraḥ| tēna caturṇāṁ snēhānāṁ yathānirdiṣṭānāṁ sarpirādīnāṁ traya ēva snēhā vasāmajjasarpiḥsaṁjñakā yathāpūrvatvēna sambadhyantē, na tu tailākhyaḥ snēhaḥ, tasya pūrvatvābhāvāt| na hyanyō'smāt kaściduttarō'sti, yadapēkṣyaiṣaḥ pūrvatvamātmana āsādayēt| tasmānnāsti pūrvatvasambandhastailasya| [tathā, caturṇāṁ snēhānāṁ traya ēva snēhā majjavasātailākhyā yathōttaratvēnābhisambadhyantē, na sarpiḥsaṁjñakaḥ snēhaḥ, uttaratvābhāvāt| na hyanyaḥ kaścidasya pūrvō vidyatē, yadapēkṣayaivōttaratvamātmana āsādayatītyuktam| ] tadēvaṁ yathāpūrvaṁ pittaghnatvaṁ vasāmajjasarpiṣāṁ sāmānyēnōktam| viśēṣēṇa ca-, vasā pittaghnī, majjā pittaghnataraḥ, sarpiḥ pittaghnatamamityarthaḥ| itaraghnā ityādi| itarau-vātakaphau pittāpēkṣayā, tau ghhnanti-parākurvantītītaraghhnāḥ| yathōttaraṁ trayaḥ snēhā majjavasātailākhyā vātaślēṣmaghnāḥ| tēna majjā vātaślēṣmaghnō vasā vātaślēṣmaghnatarā tailaṁ vātaślēṣmaghnatamamityavagantavyam| anyē tvēvaṁ vyācakṣatē-ślēṣmaṇi snēhaniṣēdhāditaraghnā iti sāmānyōktāvapi vātaghnā iti gamyatē| athavā dravyāntarasaṁskr̥tasarpirādyapēkṣayā kaphasyāpītaraśabdēna grahaṇamiti|

Adhikarana sarpirAdInAM gurutve tAratamyam (4) · Śloka 4

ghr̥tāttailaṁ guru vasā tailānmajjā tatō'pi ca| |4|

sa0-ghr̥tādguruṇaḥ sakāśāttailaṁ guru-gurutaramityarthaḥ| vasā tu tailādgurutamā| tatō'pyatiśayēna majjā gurutamaḥ|

Adhikarana yamakastrivRuto mahAn iti saMj~jAtrayam (4) · Śloka 4

idānīṁ yamakaḥ snēhastrivr̥taḥ snēhō mahāsnēha iti ca tatra tatrōcyantē, na ca tē jñāyanta ityāha - - - - | dvābhyāṁ tribhiścaturbhistairyamakastrivr̥tō mahān||4||

sa0-dvābhyāṁ snēhābhyāṁ-sarpirvasābhyāṁ sarpistailābhyāṁ sarpirmajjabhyāmityādi, dvābhyāṁ dvābhyāṁ yamakō nāmnā snēhaḥ| ēvaṁ tribhiḥ snēhaistrivr̥taḥ, caturbhirmahāsnēhaḥ, 'ucyatē' iti śēṣaḥ|

Adhikarana snehyAH (5-6) · Śloka 6

samprati snēhyānnirūpayati - - - - svēdasaṁśōdhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ| vr̥ddhabālābalakr̥śā rūkṣāḥ kṣīṇāsrarētasaḥ||5|| vātārtasyandatimiradāruṇapratibōdhinaḥ| snēhyāḥ|6|

sa0-svēdyādayaḥ snēhyāḥ-snēhārhāḥ| na hyasnēhitaḥ svēdya ityarthaḥ| ēvaṁ yō'pi śōdhyaḥ sō'pi pūrvaṁ snēhyaḥ| svēdyāḥ-svēdārhāḥ| arhārthē kr̥tyapratyayō'tra ṇyaḥ| ēvaṁ saṁśōdhyāḥ-śōdhanārhāḥ, madyāsaktāḥ stryāsaktā vyāyāmasaktāśca, tathā cintakāḥ, tathā vr̥ddhā bālā abalāḥ-alpabalāḥ kr̥śā rūkṣāḥ kṣīṇarudhirāḥ kṣīṇaśukrāśca, vātārtāḥ-vātapīḍitāḥ, syandādiṣu pratyēkasmin yōjyaḥ, syandinaḥ-akṣirōgayuktāḥ, timiriṇaśca, dāruṇapratibōdhinaḥ-kr̥cchrōnmīlinaḥ, ētē snēhārhāḥ|

Adhikarana snehanAyogyAH (6-8) · Śloka 8

| na tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ||6|| ūrustambhātisārā''magalarōgagarōdaraiḥ| mūrcchācchardyaruciślēṣmatr̥ṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ||7|| apaprasūtā yuktē ca nasyē bastau virēcanē| |8|

sa0-atimandāgnyādayō na snēhyāḥ| atiśabdō yāvaddurbalēṣu pratyēkaṁ yōjyaḥ| tēnātidurbalā na snēhyā ityarthaḥ| ata ēvālpabalāḥ snēhyāḥ, na tvatidurbalāḥ, iti na pūrvāparavirōdhaḥ| atitīkṣṇāgnēḥ snēhanādatyagnivr̥ddhiḥ| atisthūlasya cāgnimēdasōrvr̥ddhiḥ| atidurbalasya ca jaraṇāśaktēḥ snēhasya vyāpat| ūrustambhādibhiryāvanmadyaiśca pīḍitā na snēhyāḥ| apaprasūtā-srutagarbhā, na snēhyēti liṅgavacanavipariṇāmaḥ| prayuktē ca nasyādikarmaṇi sarva ēva na snēhyāḥ|

Adhikarana ghRutasya viShayaH (8) · Śloka 8

sāmprataṁ caturṇāṁ snēhānāṁ madhyē yō yēbhyō hitaḥ, taṁ darśayannāha - - - - | tatra dhīsmr̥timēdhādikāṅkṣiṇāṁ śasyatē ghr̥tam||8||

sa0-tatra-tēṣu snēhēṣu madhyē, dhīsmr̥tyādyabhilāṣiṇāṁ ghr̥taṁ śasyatē, yāvadagnikāṅkṣiṇām| anyē tu "mēdhādikāṅkṣiṇāṁ" iti paṭhanti| ādiśabdēna svarāyurvarṇādiparigrahaḥ|

Adhikarana tailasya viShayaH (9) · Śloka 9

granthināḍīkr̥miślēṣmamēdōmārutarōgiṣu| tailaṁ lāghavadārḍhyārthikrūrakōṣṭhēṣu dēhiṣu||9||

sa0-tailaṁ granthyādirōgiṣu śasyatē| lāghavadārḍhyārthiṣu krūrakōṣṭhēṣu prāṇiṣu ca śasyatē|

Adhikarana vasAmajjorviShayaH (10-11) · Śloka 11

vātātapādhvabhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu| rūkṣaklēśakṣamātyagnivātāvr̥tapathēṣu ca||10|| śēṣau| |11|

sa0-vātādīnāṁ kṣīṇadhātunā pratyēkaṁ sambandhaḥ| vātakṣīṇadhātuṣu ēvamātapakṣīṇadhātuṣvityādi, śēṣau-ghr̥tatailābhyāmuktābhyāmanyau vasāmajjānau, śasyētē| tathā rūkṣādiṣvapi, ēvaṁ klēśasahēṣu| atyagniṣu-mahāgniṣu balavadagniṣviti draṣṭavyam, anyathā'tyagniṣu snēhaniṣēdhāt pūrvāparavirōdhaḥ syāt| athavā, atyagniṣvapi vasāmajjānāvanujajñē, apavādavākyatvādasyēti vyākhyēyam| vātēnāvr̥tāḥ panthānaḥ-chidrākhyāḥ, yēṣāṁ tēṣu ca śasyētē śēṣau|

Adhikarana vasAyAH viShayAntaram (11) · Śloka 11

vasāyāstvanyadapi viśēṣāntaramāha - - - - vasā tu sandhyasthimarmakōṣṭharujāsu ca| tathā dagdhāhatabhraṣṭayōnikarṇaśirōruji||11||

sa0-turviśēṣē| caḥ samuccayē| rujāśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| sandhirujāsvasthirujāsvityādi| tathā dagdharujyāhataruji ca, tathā bhraṣṭayōnirujītyēvaṁ sambandhaḥ kāryaḥ|

Adhikarana kAlavisheShe snehavisheShopayogaH (12-13) · Śloka 13

| idānīṁ kasminkālē kasya snēhasyōpayōgaḥ śasta iti darśayannāha - ] - - - - tailaṁ prāvr̥ṣi, varṣāntē sarpiranyau tu mādhavē| nanu, varṣāsu tailaṁ varṣāntē sarpirvasāmajjānau mādhava iti yō'yaṁ niyamaḥ, sa kiñcidapēkṣya vartatē āhōsvidanapēkṣya ? ityasmin paryanuyōga idamāha - - - - r̥tau sādhāraṇē snēhaḥ śastō'hni vimalē ravau||12|| tailaṁ tvarāyāṁ śītē'pi| |13|

sa0-tailaṁ prāvr̥ṣi śasyata iti sambandhaḥ| ēvamuttaratrāpi yōjanīyam| svasthasya snēhanārthaṁ sarvasyaiva snēhasya prasaṅgē niyamō'yaṁ kriyatē-, tailaṁ prāvr̥ṣyēva, varṣāntē ēva sarpiḥ, anyau vasāmajjānau, mādhava ēvēti| sa0-sādhāraṇē r̥tau-śrāvaṇādau, saṁśōdhanāt pūrvaṁ snēhanārthaṁ snēhaḥ-sarpirādiścatuṣprakārō'pi śastaḥ| tathā, ahni-vāsarē, na niśi| tathā, vimalē ravau-jaladanīhārādinā'nācchāditē kharāṁśau| snēha iti sāmānyaśabdaprayōgāt sarvaḥ snēhaḥ sarpirādiścatuṣprakārō gr̥hyatē| sa0-tvarāyāṁ satyāṁ-vyādhikriyāṁ prati prāptē kālē snēhayōgyatāyāṁ satyām, śītē-hēmantaśiśirākhyē kālē, tailaṁ saṁśōdhanātpūrvaṁ snēhanārthaṁ śastam, nānyaḥ snēhaḥ| apiśabdānna kēvalaṁ varṣāsu, avarṣāsu ca śastamityarthaḥ|

Adhikarana gharme~api ca nishi ghRutopayogaH (13) · Śloka 13

sarvasya snēhasyānhyupayōgādrātrāvaprayōgaḥ prāpta ityāha - - - - gharmē'pi ca ghr̥taṁ niśi| |13|

sa0-na kēvalaṁ śaradi ghr̥taṁ prayuñjīta yāvadgharmē'pi ghr̥taṁ niśyupayuñjīta|

Adhikarana pittAdiShu divAsnehanasyApavAdaH (13) · Śloka 13

| niśyēva pittē pavanē saṁsargē pittavatyapi||13||

sa0-na ca gharma ēva niśyupayuñjīta, yāvatpittē kupitē tajjē vā vikārē, tathā pavanē kupitē tajjē vā vikārē snēhasādhyē, gharmē ghr̥taṁ niśyupayuñjīta, na divā na ca tailaṁ vasāmajjānau vā| tathā, pittavati-pittādhikē saṁsargē vātapittākhyē ślēṣmapittākhyē kupitē tajjē vā vikārē snēhasādhyē, gharmē ghr̥tamēva niśyupayuñjīta| pittē pavana ityētat dōṣavikārōbhayōpalakṣaṇārthaṁ vēdyam| pittavatīti bhūmni matup|

Adhikarana divArAtriniyamasya tyAge doShaH (14) · Śloka 14

niśyanyathā vātakaphādrōgāḥ syuḥ pittatō divā| |14|

sa0-anyathā-uktaprakārādaparēṇa prakārēṇa| yathā,- śītakālē niśi ghr̥tōpayōgāt vātakaphāddhētō rōgā bhavēyuḥ| tathā, divā gharmē kālē tailōpayōgāt pittataḥ-pittāt, rōgāḥ syuḥ| vasāmajjōstvaniścitasvarupatvāt na tūṣṇakālē nāpi śītakālē tvarāyāṁ satyāmupayōgastantrakārēṇa darśitaḥ| tathā cōktam-"yathāsatvaṁ tu śaityōṣṇē vasāmajjñōstu nirdiśēt|" iti|

Adhikarana snehopayogaprakAraH (14-15) · Śloka 15

kathaṁ snēha upayōjya ityāha - - - - | yuktyā'vacārayētsnēhaṁ bhakṣyādyannēna bastibhiḥ||14|| nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrddhakarṇākṣitarpaṇaiḥ| |15|

sa0-yuktiḥ-yōga upāyalakṣaṇaḥ| yuktyā-mātrākālakriyābhūmidēhadōṣasvabhāvayā, snēhaṁ-sarpirādikam, avacārayēt-upayuñjīta| kēna saha ? ityāha-bhakṣyādyannēna| ādiśabdēna bhōjyalēhyapēyasya trividhasyāpyannasya grahaṇam| tathā, bastibhirnasyēnābhyañjanēna gaṇḍūṣēṇa ca snēhamavacārayēt| mūrddhādīnāṁ tarpaṇaśabdēna pratyēkaṁ sambandhaḥ| tēna, mūrddhatarpaṇēna-śirōbastyākhyēna| tathā, karṇatarpaṇēna-karṇapūraṇākhyēna| tathā, akṣitarpaṇēna-tarpaṇapuṭapākavidhyuktēna| bhakṣyaṁ-śaśāṅkakiraṇādi, tēna bhakṣyēṇa saha| ādigrahaṇādōdanādayō munyuktā gr̥hyantē| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 13|23) - "ōdanaśca vilēpī ca rasō māṁsaṁ payō dadhi| yavāgūḥ sūpaśākē ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khalaḥ|| saktavastilapiṣṭaṁ ca madyaṁ lēhāstathaiva ca| bhakṣyamabhyañjanaṁ bastistathaivōttarabastayaḥ||" iti| bastibhiriti bahuvacananirdēśō bastitrayagrahaṇārthaḥ| tēna nirūhō'nvāsanaṁ bastiruttara iti|

Adhikarana snehasya catuH ShaShThirvicAraNAH (15-16) · Śloka 16

| rasabhēdaikakatvābhyāṁ catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ||15|| snēhasyānyābhibhūtatvādalpatvācca kramātsmr̥tāḥ| |16|

sa0-rasabhēdaścaikakatvaṁ ca, tābhyāṁ rasabhēdaikakatvābhyāṁ snēhasyāvacāryamāṇasya catuḥṣaṣṭirvicāraṇā bhavanti| rasabhēdēna-"ṣaṭ pañcakāḥ ṣaṭ ca pr̥thak" (hr̥. sū. a. 10|43) ityādigranthanirdiṣṭēna triṣaṣṭisaṅkhyāvacchinnēna sahōpayuktasya snēhasya, tathaikakatvēna-asahāyēna kēvalēna snēhēna satā'sya snēhasya catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ-snēhaprayōgakalpanāḥ| yā ētā bhakṣyādyannēna, tathā rasabhēdēna mūrdhakaraṇākṣitarpaṇēna ca| yā ētāḥ kramāt-yathākramaṁ nirdiṣṭāḥ, tāḥ kalpanāḥ snēhasyānyābhibhūtatvāt anyēna bhakṣyādinā bahunā, tathā rasabhēdēna sahōpayuktasyābhibhūtatvāt, tathā'lpatvāt-alpōpayōgitvāt, mūrddhākṣitarpaṇādau hi pāna iva prabhūtasyāvacārayitumaśakyatvācca vicāraṇāḥ smr̥tāḥ| āyurvēdakartr̥bhiriti śēṣaḥ|

Adhikarana acchapeyaH snehaH (16) · Śloka 16

| yathōktahētvabhāvācca nācchapēyō vicāraṇā||16||

sa0-snēhasyācchasya vicāraṇāsaṁjñātvē na yathānirdiṣṭō hētuḥ| tasya yathōktasya hētōrabhāvāt-avidyamānatvāt, yō'cchapēyasnēhaḥ-kēvala ēva, na saṁyuktaḥ, nāsau vicāraṇā, kēvalōpayōgitvādbahūpayōgitvāccētyarthaḥ| nanu, iha kēvalaḥ snēhō na vicāraṇētyucyatē| prākkēvalasyaiva snēhasya bastyādyupayōgē vicāraṇētyabhyadhāyi| tadētatpūrvāparavyāhatamiva manyāmahē| naitadasti| acchapēya ityasya hyayamarthaḥ,-acchaḥ kēvalō yaḥ snēhaḥ pīyatē sā vicāraṇā na bhavati| mūrddhāditarpaṇādinā tu kēvalasya snēhasya ya upayōgaḥ sā vicāraṇēti|

Adhikarana tasya shreShThatvam (17) · Śloka 17

snēhasya kalpaḥ sa śrēṣṭhaḥ snēhakarmāśusādhanāt| |17|

sa0-saḥ-acchapēyākhyaḥ, kalpaḥ-prayōgaḥ, snēhasya śrēṣṭhaḥ-praśasyatamaḥ| kutaḥ ? ityāha-snēhakarmāśusādhanāt,-snēhakarmaṇāṁ-tarpaṇamārdavādīnāṁ śīghraṁ sampādanāt|

Adhikarana acchapeyasya mAtrAtrayam, acchapeyasya caturthI mAtrA (17-18) · Śloka 18

adhunā snēhasya trividhamātrālakṣaṇamadhikr̥tyāha - - - - | dvābhyāṁ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt||17|| hrasvamadhyōttamā mātrāstāstābhyaśca hrasīyasīm| kalpayēdvīkṣya dōṣādīn prāgēva tu hrasīyasīm||18||

sa0-dvābhyāṁ yāmābhyāṁ-prahārābhyāṁ, yā snēhasya mātrā prayuktā jāṭharānalavaśājjarāṁ yāti sā tasya hrasvā mātrā, caturbhiryāmairyā jīryati sā tasya madhyamā mātrā, aṣṭābhiryāmairyā jīryati sōttamā mātrā, kramāt-yathākramaṁ, tā hrasvamadhyamōttamā mātrāḥ| tābhyaśca-tisr̥bhyō mātrābhyō, hrasīyasīṁ-atiśayēna hrasvāṁ mātrāṁ kalpayēt| vaidya iti śēṣaḥ| hrasvamadhyōttamā iti nirdēśē "ṅyāpōḥ" ityādinā hrasvaḥ| hrasvā mātrā yāmadvayajaraṇalakṣaṇā uktā, tatō'pyarvākkālēna yā jarāṁ yāti sā hrasīyasīti| dōṣādīn-dōṣabhēṣajadēśakālabalaśarīrāhārasattvasātmyaprakr̥tīḥ vīkṣya-ākalayya, prāk-pūrvamēva, ajñātakōṣṭhē puruṣa uttamamātrāviṣayē pūrvaṁ hrasīyasīṁ kalpayēt| tatō hrasvāṁ tatō madhyamāṁ tata uttamāṁ ca prakalapyēt| ēvaṁ madhyamamātrāviṣayē hrasīyasīṁ, hrasvamātrāviṣayē'pi hrasīyasīṁ prākkalpayēt| anyathā pratyavāyabhayaṁ syāt| ēvakārō'vadhāraṇē| tuśabdō yathōttaramiti kramanirdēśārthaḥ| saṅgrahē'pyuktam (sū. a. 25) - "ajñātakōṣṭhē hi bahuḥ kuryājjīvitasaṁśayam|" iti| iyaṁ hrasvā iyaṁ hrasvā iyamanayōratiśayēna hrasvā iti hrasīyasīṁ| hrasīyasītyatra īyasuni "sthūladūra" ityādinā valōpaḥ| anyaistu paladvayapalacatuṣṭayapalaṣaṭkasaṅkhyāvacchinnā mātrā uktāḥ| na caitadyujyatē| yatō jaṭharānalaśaktimanapēkṣya snēhamātrāḥ prayujyamānā anarthāyaiva| atō'smābhiḥ paladvayādisaṅkhyāvacchinnā nōktāḥ| munērapi naitanmatam| tadgranthō hi (ca. sū. a. 13|29) - "ahōrātramahaḥ kr̥tsnamardhāhaṁ ca pratīkṣatē| pradhānā madhyamā hrasvā snēhamātrā jarāṁ prati||" iti|

Adhikarana shodhanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

adhunā śōdhanaśamanabr̥ṁhaṇabhēdāttrividhasya snēhasya kālamātrālakṣaṇamadhikr̥tyāha - - - - hyastanē jīrṇa ēvānnē snēhō'cchaḥ śuddhayē bahuḥ| |19|

sa0-hyastanē'nnē-āhārē, jīrṇa ēva-jīrṇamātra ēva na tvannābhilāṣē sati, śuddhayē-śōdhanārthaṁ, bahuḥ-uttamayā mātrayā, snēhō'cchaḥ-kēvalaḥ, pēyatvēna śasyatē| sañjātabubhukṣēṇa tu pītō jāṭharānalasya dīptatvācchōdhanakāryamakurvāṇastadyōgyatāṁ cānutpādayannāśvēva jarāmupaiti| vamanamapi bubhukṣitasya na sampadyatē, kaphāpacitēḥ pūrvōktācca hētōḥ| tasmādyuktamuktaṁ 'hyastanē jīrṇa ēvānnē' iti|

Adhikarana shamanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

| śamanaḥ kṣudvatō'nannō madhyamātraśca śasyatē||19||

sa0-śamanō-yō rōgasya śamanāyōpayujyatē snēhaḥ, sa kṣudvatō-jātabubhukṣasya śasyatē, jātāyāṁ bubhukṣāyāṁ na jīrṇamātra ēvānnē śōdhana iva| śamanō hi snēhō yatratatrasthaṁ dōṣaṁ kupitaṁ sarvaśarīravyāpitvācchamanarūpatvāt [ ca ] śamayati| yadi punarjīrṇamātra ēvānnē snēhō'yamabubhukṣitasyaivōpayujyatē, tadānīṁ srōtasāṁ kaphādyupalēpānivartanāt tatsampr̥ktaḥ sa snēhō na sarvaśarīraṁ vyāpnutē, avyāpnuvaṁśca dōṣaṁ na śamayēt| tasmāt kṣudvata ēvāyaṁ śasyatē| sa ca madhyamamātrayā, anannaḥ-kēvala ēva bhakṣyādinā''hārēṇa rahitaḥ, accha ēva pēya ityarthaḥ| atra cōttamayā mātrayā snēhapānadinānantaraṁ pathyaṁ kāryam| punaḥ snēhaprayōgaḥ| punaranyasminnahani pathyaṁ kāryam| madhyamamātrayā snēhapānē tu laghubhōjinō yāmamātrē'nnākāṅkṣā bhavati| tadā ca snēhōpayōgē rātryārambhē rātriyāmārddhē gatē vā rasakaudanaprāyaṁ bhōjanaṁ bhōjyaṁ mātrayaiva| granthakārō hi śamanē svalpabhōjanamēvānujajñē| vakṣyati hi (ślō. 29) - "upacārastu śamanē kāryaḥ snēhē viriktavat|" iti| suśrutē cōktam (ci. a. 31|34) - "pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnēhaṁ tatō naram| yavāgūṁ pāyayēduṣṇāṁ suklinnāmalpataṇḍulām|| pēyō yūṣō rasō vā syādakr̥taḥ saurabhāyutaḥ| kr̥tau vā'lpālpasarpiṣkau vilēpī vā vidhīyatē||" iti|

Adhikarana bRuMhaNasya kAlo mAtrA ca (20) · Śloka 20

br̥ṁhaṇō rasamadyādyaiḥ sabhaktō'lpaḥ| |20|

sa0-br̥ṁhaṇaḥ snēhō rasamadyādyaiḥ saha śasyatē| " rasa ityaviśēṣōktau jñēyō māṁsabhavō rasaḥ|" iti tantrāntarōktyā rasaśabdēna māṁsarasō'tra bōddhavyaḥ| ādyaśabdēna kṣīrakhaṇḍādērdravarūpasya grahaṇam| tathā, saha bhaktēna-ōdanādinā vartatē iti sabhaktaśca śasyatē| ēṣa ca snēhō'lpō-hrasīyasītō'pi mātrātō'lpaḥ|

Adhikarana bRuMhaNasya viShayaH (20-21) · Śloka 21

hitaḥ sa ca| bālavr̥ddhapipāsārtasnēhadviṇmadyaśīliṣu||20|| strīsnēhanityamandāgnisukhitaklēśabhīruṣu| mr̥dukōṣṭhālpadōṣēṣu kālē cōṣṇē kr̥śēṣu ca||21||

sa0-sa ca-snēhō, bālādiṣu hitaḥ| bālādīnāmitarētaradvandvaḥ| pipāsārtāḥ-tr̥ṭpīḍitāḥ| snēhādviṣō-yē svabhāvēnaiva snēhaṁ dviṣanti| strīsnēhayōrnityaśabdēna sambandhaḥ, strīnityēṣu snēhanityēṣu cētyarthaḥ| kālē cōṣṇē-grīṣmādau, kr̥śēṣu ca narēṣu hitaḥ|

Adhikarana bRuMhaNasyaiva prAgbhaktAdibhedena viShayaH (22) · Śloka 22

sa cōpayuktaḥ kiṁ karōti ? ityāha - - - - prāṅmadhyōttarabhaktō'sāvadhōmadhyōrdhva-dēhajān| vyādhīñjayēdbalaṁ kuryādaṅgānāṁ ca yathākramam||22||

sa0-prāk ca madhyaṁ cōttaraṁ ca prāṅmadhyōttaram| prāṅmadhyōttaraṁ bhaktaṁ yasminsnēhē sa ēvam| tēnāyamarthaḥ,-bhaktasyādāvupayuktō'sau snēhō'dhōdēhajān vyādhīn jayēt, madhya upayuktō madhyadēhajān, bhaktasyōparyupayukta ūrdhvadēhajāniti yathākramam| tathā, aṅgānāṁ-śarīrāvayavānāmadhōmadhyōrdhvasaṁjñakānāṁ, balaṁ kuryāt| idaṁ cōktam-"mārutē'bhyadhikē sarpiḥ sadā salavaṇaṁ hitam| kēvalaṁ tvadhikē pittē, kaphē satryūṣaṇaṁ tathā||" iti|

Adhikarana acchapeyasyAnupAnam, tuvarabhallAtakasnehayoruShNodakaniShedhaH (23-24) · Śloka 24

vāryuṣṇamacchē'nu pibēt snēhē tatsukhapaktayē| āsyōpalēpaśuddhyai ca, tauvarāruṣkarē na tu||23|| jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṁ punaruṣṇōdakaṁ pibēt| tēnōdgāraviśuddhiḥ syāttataśca laghutā ruciḥ||24||

sa0-acchē-acchapēyē, snēhē-uttamamadhyamahrasvamātrōpayōjitē, anu-paścāt, uṣṇaṁ vāri pibēt| kimartham ? tatsukhapaktayē-tasya-snēhasya, sukhapaktiḥ-sukhēna pākaḥ, tadartham| tathā, āsyōpalēpaśuddhyai ca snēhaliptasya mukhasya śuddhinimittaṁ ca| tauvarāruṣkarē na tu-tuvaratailē bhallātakatailē cācchapēyē'pyuṣṇōdakaṁ na pibēt, tayōratyuṣṇavīryatvāditi bhāvaḥ| tuvarasyāyaṁ vikāraḥ snēhastauvaraḥ| tasya vikāra ityaṇ| ēvamāruṣkarē ca| cirapītē ca snēhē jīrṇājīrṇaṁ prati saṁśayē sati bhūyō'pyuṣṇaṁ jalaṁ pibēt| anupānāpēkṣaṁ punargrahaṇam, na vīpsārtham| tēna-uṣṇōdakapānēna, udgārasya viśuddhirbhavēt| tataśca-jīrṇājīrṇaviśaṅkātaḥ, adhikamaṅgalāghavaṁ ruciśca snēhapāyinaḥ syāt| saṅgrahē'nyadapyuktam (sū. a. 25)| yathā-"tatō guruprāvaraṇō nivātē śayanē sthitaḥ| jaraṇāntaṁ pratīkṣēta tr̥ṣyannuṣṇālpavāripaḥ|| śirōrugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāruciklamaiḥ| jānīyādbhēṣajaṁ jīryajjīrṇaṁ tacchāntilāghavāt|| anulōmānilasvāsthyakṣuttr̥ṣṇōdgāraśuddhibhiḥ|" iti|

Adhikarana snehaprayoge bhojananiyamaH (25) · Śloka 25

mātrāmāha - - - - bhōjyō'nnaṁ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pītavānapi| dravōṣṇamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram||25||

sa0-bhōjyō-bhōjayitavyō naraḥ| kiṁ tat ? annam| kimbhūtam ? dravōṣṇam| atra cōbhayathā samāsaḥ,-dravēṇamudgayūṣādinā sahōṣṇamannaṁ dravōṣṇam, tathā kēvalaṁ dravaṁ ca taduṣṇaṁ ca dravōṣṇaṁ vilēpyādikaṁ kēvalamēva, iti| tathā, anabhiṣyandi-na kaphakr̥t| tathā, nātisnigdhaṁ-īṣatsnigdhamityarthaḥ| tathā, asaṅkaraṁ-asaṅkīrṇam, apathyēnāmiśritamityarthaḥ| kaḥ puruṣaḥ kiṁ kurvannīdr̥śamannaṁ mātrayā bhōjyaḥ ? ityāha-śvaḥ snēhaṁ pāsyan-pātumicchan| tathā, tasminnēva dinē snēhaṁ piban| tathā, pītavānapi yaḥ snēham| apiḥ samuccayē| nanu, "mātrāśī sarvakālaṁ syāt" (hr̥. sū. a. 8|1) iti prāguktamēva| tatkimiha punarmātrāgrahaṇēna ? brūmaḥ| mātrāśabdastatra pramāṇārthaḥ, iha tvalpārthaḥ| tēnāyamarthaḥ,-yāvadannamasya samyagyathākālaṁ pariṇamati tāvatō'pyannādanēna svalpaṁ bhōjyamiti|

Adhikarana snehaprayoge vihAraniyamaH (26-28) · Śloka 28

uṣṇōdakōpacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ| na vēgarōdhī vyāyāmakrōdhaśōkahimātapān||26|| pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsana saṁsthitīḥ| nīcātyuccōpadhānāhaḥ svapnadhūmarajāṁsi ca||27|| yānyahāni pibēttāni tāvantyanyānyapi tyajēt| sarvakarmasvayaṁ prāyō vyādhikṣīṇēṣu ca kramaḥ||28||

sa0-tathā, asau snēhasya pātā uṣṇōdakōpacāryādiguṇayuktaḥ syāt| uṣṇōdakamupacarituṁ sēvituṁ-śīlamasya sa ēvam| tathā, brahmacārī-lalanāsaṅgarahitaḥ| kṣapāśaya iti "adhikaraṇē śētēḥ" ityac| kṣapāśaya ityanēna divāsvapnasya rātrijāgaraṇasya ca niṣēdhaḥ| snēhaṁ pibati yāvantyahāni, tānyaparaṁ tāvatsaṅkhyāni snēhapānarahitānyapyahāni yāvat vyāyāmādīṁstyajēt| sa0-sarvakarmasu-vamanavirēcanādiṣu, ayaṁ-"uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādikaḥ, kramō-vidhirityarthaḥ| yāpanādiṣvahaḥsvapnājīrṇavarjyō nāyaṁ vidhiriti pradarśanārthaṁ prāyōgrahaṇam| vyādhikṣīṇēṣu ca prāyō'yamēva vidhiḥ| atrapyatīsārādiṣvahaḥsvapnādīnāmanujñānāt prāyōgrahaṇam|

Adhikarana shamanasnehe viriktavadupacAraH (29) · Śloka 29

upacārastu śamanē kāryaḥ snēhē viriktavat| |29|

sa0-turvyatirēkē| śamanē snēhē tūpayuktē upacārō'bhōjanādividhiḥ, viriktavat kāryaḥ,-yathā viriktasya pēyādikaḥ kramastathā tasyāpītyarthaḥ|

Adhikarana acchapAnasya pAnAvadhiH, avadhyatikrame doShaH (29-30) · Śloka 30

| tryahamacchaṁ mr̥dau kōṣṭhē krūrē saptadinaṁ pibēt||29|| samyaksnigdhō'thavā yāvadataḥ sātmyī bhavētparam| |30|

sa0-mr̥dau kōṣṭhē sati puruṣastridinamacchaṁ snēhaṁ pibēt| krūrakōṣṭhē saptāhaṁ pibēt| madhyakōṣṭhastvata ēva lakṣaṇādadhigamyatē| yathā,-catvāryahāni pañca vā snēhaṁ pibēditi| yadi ca [ mr̥dukōṣṭhē ] trayēṇa samyaksnigdhalakṣaṇaṁ na syāt tadā catuṣpañcarātramapi snēhaṁ pibēt| madhyakōṣṭhastu ṣaḍrātramapi pibēdityāha-samyaksnigdhō'thavā yāvadityādi| athavā naiṣa niyamaḥ, samyaksnigdhalakṣaṇōtpattirēva niyamaḥ| ataḥ saptāhādapyūrdhvamacchaḥ snēhaḥ pēyō yāvatsnigdhalakṣaṇaṁ syāt| ataḥparaṁ snēhaḥ sātmyī bhavēt| sātmyībhūtē ca snēhē yō dōṣaḥ sa saṅgrahē kathitaḥ| yathā (sū. a. 25) - "sātmyībhūtō hi kurutē na malānāmudīraṇam| atiyōgēna vā vyādhīn yathā'mbvōghō'tiyōjanāt||" iti| yadi tu saptāhēnāpi snigdhalakṣaṇaṁ nōtpadyatē tadā dinamēkaṁ viśramya punaḥ snēhō yōjya iti sadvaidyāḥ|

Adhikarana samyaksnigdhalakShaNam, asnigdhalakShaNam, atisnigdhalakShaNam (30-31) · Śloka 31

| vātānulōmyaṁ dīptō'gnirvarcaḥ snigdhamasaṁhatam||30|| snēhōdvēgaḥ klamaḥ samyaksnigdhē, rūkṣē viparyayaḥ| atisnigdhē tu pāṇḍutvaṁ ghrāṇavaktragudasravāḥ||31||

sa0-samyaksnigdhē puruṣē vātānulōmyādi klamāntaṁ lakṣaṇaṁ bhavati| varcaḥ-śakr̥t, snigdhaṁ tathā'saṁhataṁ-śithilam| rūkṣē-asnigdhē, viparyayō-vaiparītyam| atisnigdhē tu-snēhasyātiyōjanāt, pāṇḍutvādayō bhavanti| sravaśabdasya ghrāṇādibhiḥ pratyēkaṁ sambandhaḥ|

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (32-33) · Śloka 33

amātrayā'hitō kālē mithyāhāravihārataḥ| snēhaḥ karōti śōphārśastandrāstambhavisaṁjñatāḥ||32|| kaṇḍūkuṣṭhajvarōtklēśaśūlānāhabhramādikān| |33|

sa0-amātraḥ pītaḥ snēhaḥ-sarpirādiḥ, śōphādīn karōti| ādiśabdēna balakṣayajāḍyavāggrahādayaḥ saṅgrahōktā gr̥hyantē| ahitō-yō yasya pratiṣiddhaḥ snēhaḥ| tathā, akālē-grīṣmādau pūrvaṁ pratiṣiddhē| tathā, mithyāhāratō-"dravōṣṇaṁ " ityādiviparyayēṇa| tathā, mithyāvihārataḥ-"uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādiviparyayēṇa|

Adhikarana atisnigdhamithyAsnigdhayoshcikitsitam (33-35) · Śloka 35

| kṣuttr̥ṣṇōllēkhanasvēdarūkṣapānānnabhēṣajam||33|| takrāriṣṭakhalōddālayavaśyāmākakōdravam| pippalītriphalākṣaudrapathyāgōmūtraguggulu||34|| yathāsvaṁ pratirōgaṁ ca snēhavyāpadi sādhanam| |35|

sa0-snēhavyāpadi-snēhavidhivibhraṁśē sati, kṣuttr̥ṣṇādi sādhanaṁ-cikitsā| kṣuttr̥ṣṇānigrahau kṣuttr̥ṣṇāśabdēnātrōktau| ullēkhanaṁ-vamanam| rūkṣaśabdasya pānādibhistribhiryōgaḥ| takrāṇi cāriṣṭāścētyēvaṁ samāsaḥ| khalō-vyañjanaviśēṣaḥ prāguktaḥ| uddālaḥ-śāliviśēṣaḥ| yathāsvaṁ-dōṣānuguṇyēna, pratirōgaṁ-yadyasmin rōgē svē svē'dhyāya uktaṁ tat, tadapi sādhanam|

Adhikarana virUkShaNasya samyagyogAtiyogalakShaNam (35) · Śloka 35

snēhavyāpatsādhanasya virūkṣaṇasvabhāvatvāt prasaṅgēna virūkṣaṇasya samyakkr̥tātikr̥talakṣaṇamāha - - - - | virūkṣaṇē laṅghanavatkr̥tātikr̥talakṣaṇam||35||

sa0-virūkṣaṇē samyagutpannē tathā'tyarthōtpannē ca laṅghanavat kr̥tātikr̥talakṣaṇaṁ jñēyam| kr̥taṁ cātikr̥taṁ ca kr̥tātikr̥tē, tayōrlakṣaṇaṁ kr̥tātikr̥talakṣaṇam| kr̥taśabdēna samyakkr̥tamucyatē| virūkṣaṇāyōgalakṣaṇaṁ tu snēhātiyōgalakṣaṇēnaivōktam| tatra samyakkr̥tasya laṅghanasya yallakṣaṇaṁ vimalēndriyatādi tadēva samyagvirūkṣaṇē kr̥tē lakṣaṇaṁ bōdhyam| tathā, atikr̥tē virūkṣaṇē'tilaṅghitasya lakṣaṇaṁ kārśyādikaṁ vēdyam|

Adhikarana snigdhasya svedaH kAryaH, snigdhasya tryahAdvirecanam, snigdhasya dvyahAdvamanam (36-37) · Śloka 37

snigdhadravōṣṇadhanvōttharasabhuk svēdamācarēt| snigdhastryahaṁ sthitaḥ kuryādvirēkaṁ, vamanaṁ punaḥ||36|| ēkāhaṁ dinamanyacca kaphamutklēśya tatkaraiḥ| |37|

sa0-snigdhaścāsau dravōṣṇadhanvōttharasaśca, taṁ bhuṅktē yaḥ sa snigdhadravōṣṇadhanvōttharasabhuk| dhanvōttharasō-jāṅgaladēśamāṁsasamudbhūtō rasaḥ, taṁ bhuñjānaḥ svēdamācarēt| māṁsarasasya svabhāvata ēva snigdhadravatvāt snigdhadravagrahaṇamadhikayōgāyēti vēdyam| uṣṇaṁ-ubhayathā vīryatō'gnisaṁyōgācca| ēvambhūtaḥ puruṣaḥ pūrvaṁ snigdhō'nantaraṁ snigdhadravōṣṇadhanvōttharasabhuk svēdamācaran dinatrayaṁ sthitaḥ san virēkaṁ kuryāt| vamanaṁ punariti| yadā tu snēhādanantaraṁ vamanamēvōpayuṅktē tadaikāhamanēnaiva prakārēṇa snigdhadravōṣṇadhanvōttharasabhuk svēdamācaran sthitō'nyacca dinaṁ-dvitīyamahaḥ, kaphamutklēśya-sthānāt pracyāvya, sthitō vamanaṁ kuryāt| kairutklēśya ? tatkaraiḥ,-kaphakaraṇahētubhirmāṣakṣīramatsyaguḍādibhiḥ| tatkarairiti kr̥ñō hētvādinā hētau ṭaḥ|

Adhikarana mAMsalAdInAM rUkShaNapUrvakaM snehanam (37-38) · Śloka 38

| māṁsalā mēdurā bhūriślēṣmāṇō viṣamāgnayaḥ||37|| snēhōcitāśca yē snēhyāstān pūrvaṁ rūkṣayēttataḥ| saṁsnēhya śōdhayēdēvaṁ snēhavyāpanna jāyatē||38||

sa0-māṁsalatvādiyuktāḥ puruṣā yē śōdhyatvēna snēhayitumabhīṣṭāḥ, tān pūrvaṁ-prathamaṁ, rūkṣayēt| tatō-rūkṣayitvā'nantaraṁ, saṁsnēhya śōdhayēt| kimēvaṁ syāt ? ityāha-ēvaṁ snēhavyāpanna jāyatē| māṁsalāḥ-upacitamāṁsāḥ| mēdurāḥ-mēdasvinaḥ|

Adhikarana malapreraNam (39) · Śloka 39

alaṁ malānīrayituṁ snēhaścāsātmyatāṁ gataḥ| |39|

sa0-na kēvalaṁ snēhavyāpadēvaṁ na syāt| yāvat snēhō'sātmyatāṁ gataḥ san malān-vātādīn purīṣādīṁśca, īrayituṁ-prērayituṁ, alaṁ-paryāptaḥ|

Adhikarana bAlavRuddhAdiShu sadyaH snehanam (39-40) · Śloka 40

| bālavr̥ddhādiṣu snēhaparihārāsahiṣṇuṣu||39|| yōgānimānanudvēgān sadyaḥsnēhān prayōjayēt| |40|

sa-bālādiṣu tathā yaḥ snēhaviṣayē parihāraḥ-śītōdakādiḥ, tamasahiṣṇuṣu-akṣamēṣu, sadyaḥsnēhākhyānanudvēgān-anudvējakān, ētā(imā) n-vakṣyamāṇān, yōgān prayōjayēt|

Adhikarana sadyaH snehanA aShTau yogAH (40-42) · Śloka 42

kāṁstān ? ityāha - - - - | prājyamāṁsarasāstēṣu, pēyā vā snēhabharjitā||40|| tilacūrṇaśca sasnēhaphāṇitaḥ, kr̥śarā tathā| kṣīrapēyā ghr̥tāḍhyōṣṇā, dadhnō vā saguḍaḥ saraḥ||41|| pēyā ca pañcaprasr̥tā snēhaistaṇḍulapañcamaiḥ| saptaitē snēhanāḥ sadyaḥ, snēhāśca lavaṇōlbaṇāḥ||42||

sa0-tēṣu-bālādiṣu, prājyamāṁsarasāḥ-prabhūtamāṁsāni niṣkvāthya tadrasāḥ| tathā, snēhabharjitā pēyā| tathā, tilacūrṇaḥ-palalākhyaḥ, sasnēhaphāṇitaḥ-[ snēhēna- ] sarpirādinā yuktaḥ, phāṇitēna-kṣaudraguḍavikāraviśēṣēṇa ca yuktaḥ| tathā, kr̥śarā tathēti snēhaphāṇitayuktētyarthaḥ| tathā, kṣīrapēyā-kṣairēyī sarpiṣmatyuṣṇā ca| [ tathā, ] dadhisarō vā saguḍaḥ| [ tathā, ] pēyā ca pañcaprasr̥tā, 'dvē palē-prasr̥taṁ viduḥ' pañca prasr̥tāni yasyāṁ sā pañcaprasr̥tā| kēṣāṁ punastāni pañca prasr̥tāni ? iti vyācaṣṭē-snēhaistaṇḍulapañcamairiti| sarpistailaṁ vasā majjēti caturṇāṁ snēhānāṁ catvāri prasr̥tāni taṇḍulāśca prasr̥tamēkamityarthaḥ| ētē sapta pūrvōktāḥ sadyaḥ-śīghraṁ snēhanāḥ,- tricaturairahōbhirvinā'pi snēhanāḥ, niṣparihārāśca| na kēvalamēta ēva sadyaḥsnēhanā ityāha-snēhāśca lavaṇōlbaṇā iti| snēhāḥ-sarpirādayō'pakvā ēva| kiṁ viśiṣṭāḥ ? lavaṇōlbaṇāḥ-lavaṇāḍhyāḥ, sadyaḥsnēhanā ityarthaḥ|

Adhikarana lavaNasaMyogAt kathaM sadyaH snehanatvam (43) · Śloka 43

kasmāllavaṇasaṁyōgāt snēhā apakvā api sadyaḥsnēhanāḥ ? ityāha - - - - taddhyabhiṣyandyarūkṣaṁ ca sūkṣmamuṣṇaṁ vyavāyi ca| |43|

sa0-yasmāllavaṇamabhiṣyandi-srōtasāṁ srāvakaṁ, arūkṣatvādiguṇayuktaṁ ca| sūkṣmaṁ-sūkṣmasrōtōgāmi| 'vyavāyi-dēhamakhilaṁ vyāpya pākāya kalpatē'|

Adhikarana kuShThAdiShu snehArthaM guDAdiniShedhaH (43-44) · Śloka 44

| guḍānūpāmiṣakṣīratilamāṣasurādadhi||43|| kuṣṭhaśōphapramēhēṣu snēhārthaṁ na prakalpayēt| |44|

sa0-kuṣṭhādiṣu snēhayōgyatvē sati guḍādi snēhanārthaṁ na prakalpayēt-na yōjayēt|

Adhikarana teShAM snehanaprakAraH (44-45) · Śloka 45

tarhi tē kathaṁ snēhyāḥ ? ityāha - - - - | triphalāpippalīpathyāguggulvādivipācitān||44|| snēhān yathāsvamētēṣāṁ yōjayēdavikāriṇaḥ| |45|

sa0-ētēṣāṁ-kuṣṭhādīnām, triphalādibhirvipācitān-sādhitān, avikāriṇaḥ-avikārakān, snēhān yōjayēt| yathāsvaṁ-yathāyōgyam| kuṣṭhādīnāṁ sambandhī yō vikārastadvatām, tēna kuṣṭhināṁ śōphināṁ mēhināmityarthō'vatiṣṭhatē|

Adhikarana AmayakShINAnAM snehanaprakAraH (45) · Śloka 45

| kṣīṇānāṁ tvāmayairagnidēhasandhukṣaṇakṣamān||45||

sa0-āmayaiḥ-vyādhibhiḥ, kṣīṇānāṁ punaḥ puṁsāmagnidēhasandhukṣaṇakṣamān snēhān yōjayēt| agniśca dēhaścāgnidēhau, sandhukṣaṇāśca kṣamāśca sandhukṣaṇakṣamāḥ, tān| yathāsaṅkhyēnātra sambandhaḥ| agnēḥ sandhukṣaṇāḥ-uddīpakāḥ, dēhasya kṣamāḥ-puṣṭyāvahāḥ| atra cāyaṁ bhāvaḥ,-kila vyādhibhiḥ kṣīṇānāṁ vahnirapi kṣīṇō bhavati| atastēṣāṁ na kēvalaṁ yē puṣṭyāvahāḥ [ tē upayōjyāḥ| kutaḥ ? tē ] vahnimāndyamāvahanti| athavā vahnisandhukṣaṇā na puṣṭyāvahāḥ| na tē snēhā upayōktuṁ yuktāḥ| kiṁ tarhi ? ubhayakāriṇa ēva yōktuṁ yuktā iti|

Adhikarana snehashIlanasya phalam (16) · Śloka 16

dīptāntarāgniḥ pariśuddhakōṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ| dr̥ḍhēndriyō mandajaraḥ śatāyuḥ snēhōpasēvī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ||46|| iti śrī vaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē snēhavidhirnāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||

sa0-yaḥ pumānābhīkṣṇyēna snēhamupasēvatē, sa dīptāntarāgnitvādiguṇayuktō bhavatīti pradiṣṭaḥ| sadvaidyairiti śēṣaḥ| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē snēhavidhyadhyāyaḥ ṣōḍaśaḥ samāptaḥ|| 16||