16. snēhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಶೋಧನಾದಿಗಣಸಙ್ಗ್ರಹಾಧ್ಯಾಯಾದನನ್ತರಂ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ| ಯತಃ ಶೋಧನಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವನ್ತರೇಣ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೮|೫೯) - "ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವನಭ್ಯಸ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana snehavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯಯೋರಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತಃ ಸ್ನೇಹವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ಸ್ನೇಹಸ್ಯ-ಸರ್ಪಿರಾದೇರ್ವಿಧಿಃ ಸ್ನೇಹವಿಧಿಃ, ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವದ್ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana snehanavirUkShaNayoH svarUpam (1) · Śloka 1

ಗುರುಶೀತಸರಸ್ನಿಗ್ಧಮನ್ದಸೂಕ್ಷ್ಮಮೃದುದ್ರವಮ್| ಔಷಧಂ ಸ್ನೇಹನಂ ಪ್ರಾಯೋ, ವಿಪರೀತಂ ವಿರೂಕ್ಷಣಮ್||೧||

ಸ೦-ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ ಸ್ನೇಹನಂ ಭವತಿ| ವಿಪರೀತಮತೋ ಯಲ್ಲಘೂಷ್ಣಸ್ಥಿರರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ಥೂಲಕಠಿನಸಾನ್ದ್ರಗುಣೋಪೇತಂ ತದ್ವಿರೂಕ್ಷಣಮ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ವಿರೂಕ್ಷಣೇ ಸ್ನೇಹನೇ ಚ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ,- ಲಘ್ಹ್ವಪಿ ಸಾರ್ಷಪಂ ತೈಲಂ ಛಾಗಂ ಚ ದುಗ್ಧಂ ತಥಾ ವಿಷ್ಕಿರಪ್ರತುದಮೃಗಾಖ್ಯಂ ವರ್ಗತ್ರಯಂ ಸ್ನೇಹನಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಉಷ್ಣಮಪಿ ಮತ್ಸ್ಯಮಹಿಷಮಾಂಸಂ ಸ್ನೇಹನಂ ಭವತಿ| ಏವಂ ರೂಕ್ಷಣೇಽಪಿ ವೇದ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ,- ಯವೋ ಗುರುಶೀತಸರಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೋಽಪಿ ವಿರೂಕ್ಷಣಃ, ತಥಾ ರಾಜಮಾಷೋಽಪಿ| ಸ್ನೇಹನೇ ಪ್ರಕೃತೇಽಪಿ ವಿರೂಕ್ಷಣೋಪನ್ಯಾಸೋಽನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಸುತರಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಃ|

Adhikarana sneheShu sarpirAdInAM pravaratvam, sneheShvuttamaM sarpiH (2-3) · Śloka 3

ಸರ್ಪಿರ್ಮಜ್ಜಾ ವಸಾ ತೈಲಂ ಸ್ನೇಹೇಷು ಪ್ರವರಂ ಮತಮ್| ತತ್ರಾಪಿ ಚೋತ್ತಮಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯಾನುವರ್ತನಾತ್||೨|| ಮಾಧುರ್ಯಾದವಿದಾಹಿತ್ತ್ವಾಜ್ಜನ್ಮಾದ್ಯೇವ ಚ ಶೀಲನಾತ್| |೩|

ಸ೦-ಸ್ನೇಹೇಷು-ಕ್ಷೀರಾನೂಪಾಮಿಷಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸರ್ಪಿರಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಸ್ನೇಹಾಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ವರಾಃ| ತತ್ರಾಪಿ ಚ-ತೇಷ್ವಪಿ ಚತುರ್ಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸರ್ಪಿರುತ್ತಮಮ್, ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯಾನುವರ್ತನಾತ್| ನನು, ಯದಿ ಸಂಸ್ಕಾರಮನುವರ್ತತೇ ಸರ್ಪಿಸ್ತದಾನೀಂ ಮರಿಚಚಿತ್ರಕಾದಿದ್ರವ್ಯಾಭಿಸಂಸ್ಕೃತಸ್ಯ ಘೃತಸ್ಯ ಶೈತ್ಯಾದಿಗುಣವಿಪರ್ಯಾಸಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ| ನ ಚೇದಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ಯದಸ್ಯ ಶೈತ್ಯಾದಯೋ ಗುಣಾ ವಿನಶ್ಯನ್ತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾದಯಶ್ಚೋತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಅನುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಸಹಾರ್ಥೇ, ಅನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾನ್ನಿಪಾತಾನಾಮ್| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ,-ಸರ್ಪಿಷೋ ಗುಣಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರಗುಣೈಃ ಸಹ ವರ್ತನ್ತೇ, ನ ತು ತೈಲಾದೀನಾಮ್| ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಾನೋ ಹಿ ಸಂಸ್ಕಾರವಶಾತ್ ಸ್ವಗುಣಾಂಸ್ತ್ಯಜನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಚೋದಾಹರಣಂ ಯಥಾ,-ಚನ್ದನಾದ್ಯಂ ತೈಲಮಿತಿ| ಅತೋ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾನ್ತರೈರನಭಿಭೂತಗುಣತ್ವಾತ್ಸರ್ಪಿಷ ಇತರೇಷಾಂ ಚ ತೈಲಾದೀನಾಂ ದ್ರವ್ಯೈರಭಿಭೂತಗುಣತ್ವಾದುತ್ತಮತ್ವಮ್| ಅತ ಏವ ಚ ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಾದಿಷು ವಿಕಾರೇಷು ಘೃತಸಾಧ್ಯೇಷು ಭೇಷಜಂ ತೈಲಂ ನೇಷ್ಟಮ್, ಅನಿಷ್ಟಸಮ್ಪಾದನಾತ್| ತೈಲಸಾಧ್ಯೇಷು ತು ವಿಕಾರೇಷು ತದುಪಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥ ತಥಾವಿಧದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಂ ಘೃತಮಪೀಷ್ಟಮ್| ತದ್ಧಿ ನ ತಥಾಽನಿಷ್ಟಹೇತುಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಸ್ನೇಹೇಭ್ಯಃ ಸರ್ಪಿರೇವೋತ್ತಮಮ್, ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯಾನುವರ್ತನಾದಿತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್ ನ್ಯಾಯ್ಯಮೇವ| ಮಾಧುರ್ಯಾದಿಹೇತೋಶ್ಚ|

Adhikarana sarpirAdInAM snehaprayoge doShavisheSheNa tAratamyam (3) · Śloka 3

| ಪಿತ್ತಘ್ನಾಸ್ತೇ ಯಥಾಪೂರ್ವಮಿತರಘ್ನಾ ಯಥೋತ್ತರಮ್||೩||

ಸ೦-ಯೋ ಯಃ ಪೂರ್ವೋ-ಯಥಾಪೂರ್ವಮ್, ಯೋ ಯ ಉತ್ತರೋ-ಯಥೋತ್ತರಮ್| "ಯಥಾಸಾದೃಶ್ಯೇ" ಇತ್ಯವ್ಯಯೀಭಾವಃ| ಉತ್ತರಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವಂ ಚಾಪೇಕ್ಷ್ಯೋತ್ತರಃ| ತೇನ ಚತುರ್ಣಾಂ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಯಥಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಾಂ ಸರ್ಪಿರಾದೀನಾಂ ತ್ರಯ ಏವ ಸ್ನೇಹಾ ವಸಾಮಜ್ಜಸರ್ಪಿಃಸಂಜ್ಞಕಾ ಯಥಾಪೂರ್ವತ್ವೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ, ನ ತು ತೈಲಾಖ್ಯಃ ಸ್ನೇಹಃ, ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವತ್ವಾಭಾವಾತ್| ನ ಹ್ಯನ್ಯೋಽಸ್ಮಾತ್ ಕಶ್ಚಿದುತ್ತರೋಽಸ್ತಿ, ಯದಪೇಕ್ಷ್ಯೈಷಃ ಪೂರ್ವತ್ವಮಾತ್ಮನ ಆಸಾದಯೇತ್| ತಸ್ಮಾನ್ನಾಸ್ತಿ ಪೂರ್ವತ್ವಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ತೈಲಸ್ಯ| [ತಥಾ, ಚತುರ್ಣಾಂ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ತ್ರಯ ಏವ ಸ್ನೇಹಾ ಮಜ್ಜವಸಾತೈಲಾಖ್ಯಾ ಯಥೋತ್ತರತ್ವೇನಾಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ, ನ ಸರ್ಪಿಃಸಂಜ್ಞಕಃ ಸ್ನೇಹಃ, ಉತ್ತರತ್ವಾಭಾವಾತ್| ನ ಹ್ಯನ್ಯಃ ಕಶ್ಚಿದಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋ ವಿದ್ಯತೇ, ಯದಪೇಕ್ಷಯೈವೋತ್ತರತ್ವಮಾತ್ಮನ ಆಸಾದಯತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ] ತದೇವಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಪಿತ್ತಘ್ನತ್ವಂ ವಸಾಮಜ್ಜಸರ್ಪಿಷಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಮ್| ವಿಶೇಷೇಣ ಚ-, ವಸಾ ಪಿತ್ತಘ್ನೀ, ಮಜ್ಜಾ ಪಿತ್ತಘ್ನತರಃ, ಸರ್ಪಿಃ ಪಿತ್ತಘ್ನತಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತರಘ್ನಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇತರೌ-ವಾತಕಫೌ ಪಿತ್ತಾಪೇಕ್ಷಯಾ, ತೌ ಘ್ಹ್ನನ್ತಿ-ಪರಾಕುರ್ವನ್ತೀತೀತರಘ್ಹ್ನಾಃ| ಯಥೋತ್ತರಂ ತ್ರಯಃ ಸ್ನೇಹಾ ಮಜ್ಜವಸಾತೈಲಾಖ್ಯಾ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಾಃ| ತೇನ ಮಜ್ಜಾ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನೋ ವಸಾ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನತರಾ ತೈಲಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನತಮಮಿತ್ಯವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಸ್ನೇಹನಿಷೇಧಾದಿತರಘ್ನಾ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾವಪಿ ವಾತಘ್ನಾ ಇತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಅಥವಾ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಸ್ಕೃತಸರ್ಪಿರಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಕಫಸ್ಯಾಪೀತರಶಬ್ದೇನ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ|

Adhikarana sarpirAdInAM gurutve tAratamyam (4) · Śloka 4

ಘೃತಾತ್ತೈಲಂ ಗುರು ವಸಾ ತೈಲಾನ್ಮಜ್ಜಾ ತತೋಽಪಿ ಚ| |೪|

ಸ೦-ಘೃತಾದ್ಗುರುಣಃ ಸಕಾಶಾತ್ತೈಲಂ ಗುರು-ಗುರುತರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಸಾ ತು ತೈಲಾದ್ಗುರುತಮಾ| ತತೋಽಪ್ಯತಿಶಯೇನ ಮಜ್ಜಾ ಗುರುತಮಃ|

Adhikarana yamakastrivRuto mahAn iti saMj~jAtrayam (4) · Śloka 4

ಇದಾನೀಂ ಯಮಕಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತ್ರಿವೃತಃ ಸ್ನೇಹೋ ಮಹಾಸ್ನೇಹ ಇತಿ ಚ ತತ್ರ ತತ್ರೋಚ್ಯನ್ತೇ, ನ ಚ ತೇ ಜ್ಞಾಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿಸ್ತೈರ್ಯಮಕಸ್ತ್ರಿವೃತೋ ಮಹಾನ್||೪||

ಸ೦-ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಾಂ-ಸರ್ಪಿರ್ವಸಾಭ್ಯಾಂ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಾಭ್ಯಾಂ ಸರ್ಪಿರ್ಮಜ್ಜಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ, ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಯಮಕೋ ನಾಮ್ನಾ ಸ್ನೇಹಃ| ಏವಂ ತ್ರಿಭಿಃ ಸ್ನೇಹೈಸ್ತ್ರಿವೃತಃ, ಚತುರ್ಭಿರ್ಮಹಾಸ್ನೇಹಃ, 'ಉಚ್ಯತೇ' ಇತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana snehyAH (5-6) · Śloka 6

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸ್ನೇಹ್ಯಾನ್ನಿರೂಪಯತಿ - - - - ಸ್ವೇದಸಂಶೋಧ್ಯಮದ್ಯಸ್ತ್ರೀವ್ಯಾಯಾಮಾಸಕ್ತಚಿನ್ತಕಾಃ| ವೃದ್ಧಬಾಲಾಬಲಕೃಶಾ ರೂಕ್ಷಾಃ ಕ್ಷೀಣಾಸ್ರರೇತಸಃ||೫|| ವಾತಾರ್ತಸ್ಯನ್ದತಿಮಿರದಾರುಣಪ್ರತಿಬೋಧಿನಃ| ಸ್ನೇಹ್ಯಾಃ|೬|

ಸ೦-ಸ್ವೇದ್ಯಾದಯಃ ಸ್ನೇಹ್ಯಾಃ-ಸ್ನೇಹಾರ್ಹಾಃ| ನ ಹ್ಯಸ್ನೇಹಿತಃ ಸ್ವೇದ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಯೋಽಪಿ ಶೋಧ್ಯಃ ಸೋಽಪಿ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ನೇಹ್ಯಃ| ಸ್ವೇದ್ಯಾಃ-ಸ್ವೇದಾರ್ಹಾಃ| ಅರ್ಹಾರ್ಥೇ ಕೃತ್ಯಪ್ರತ್ಯಯೋಽತ್ರ ಣ್ಯಃ| ಏವಂ ಸಂಶೋಧ್ಯಾಃ-ಶೋಧನಾರ್ಹಾಃ, ಮದ್ಯಾಸಕ್ತಾಃ ಸ್ತ್ರ್ಯಾಸಕ್ತಾ ವ್ಯಾಯಾಮಸಕ್ತಾಶ್ಚ, ತಥಾ ಚಿನ್ತಕಾಃ, ತಥಾ ವೃದ್ಧಾ ಬಾಲಾ ಅಬಲಾಃ-ಅಲ್ಪಬಲಾಃ ಕೃಶಾ ರೂಕ್ಷಾಃ ಕ್ಷೀಣರುಧಿರಾಃ ಕ್ಷೀಣಶುಕ್ರಾಶ್ಚ, ವಾತಾರ್ತಾಃ-ವಾತಪೀಡಿತಾಃ, ಸ್ಯನ್ದಾದಿಷು ಪ್ರತ್ಯೇಕಸ್ಮಿನ್ ಯೋಜ್ಯಃ, ಸ್ಯನ್ದಿನಃ-ಅಕ್ಷಿರೋಗಯುಕ್ತಾಃ, ತಿಮಿರಿಣಶ್ಚ, ದಾರುಣಪ್ರತಿಬೋಧಿನಃ-ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಿನಃ, ಏತೇ ಸ್ನೇಹಾರ್ಹಾಃ|

Adhikarana snehanAyogyAH (6-8) · Śloka 8

| ನ ತ್ವತಿಮನ್ದಾಗ್ನಿತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿಸ್ಥೂಲದುರ್ಬಲಾಃ||೬|| ಊರುಸ್ತಮ್ಭಾತಿಸಾರಾಽಽಮಗಲರೋಗಗರೋದರೈಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಚ್ಛರ್ದ್ಯರುಚಿಶ್ಲೇಷ್ಮತೃಷ್ಣಾಮದ್ಯೈಶ್ಚ ಪೀಡಿತಾಃ||೭|| ಅಪಪ್ರಸೂತಾ ಯುಕ್ತೇ ಚ ನಸ್ಯೇ ಬಸ್ತೌ ವಿರೇಚನೇ| |೮|

ಸ೦-ಅತಿಮನ್ದಾಗ್ನ್ಯಾದಯೋ ನ ಸ್ನೇಹ್ಯಾಃ| ಅತಿಶಬ್ದೋ ಯಾವದ್ದುರ್ಬಲೇಷು ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯೋಜ್ಯಃ| ತೇನಾತಿದುರ್ಬಲಾ ನ ಸ್ನೇಹ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವಾಲ್ಪಬಲಾಃ ಸ್ನೇಹ್ಯಾಃ, ನ ತ್ವತಿದುರ್ಬಲಾಃ, ಇತಿ ನ ಪೂರ್ವಾಪರವಿರೋಧಃ| ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೇಃ ಸ್ನೇಹನಾದತ್ಯಗ್ನಿವೃದ್ಧಿಃ| ಅತಿಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಚಾಗ್ನಿಮೇದಸೋರ್ವೃದ್ಧಿಃ| ಅತಿದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಚ ಜರಣಾಶಕ್ತೇಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ವ್ಯಾಪತ್| ಊರುಸ್ತಮ್ಭಾದಿಭಿರ್ಯಾವನ್ಮದ್ಯೈಶ್ಚ ಪೀಡಿತಾ ನ ಸ್ನೇಹ್ಯಾಃ| ಅಪಪ್ರಸೂತಾ-ಸ್ರುತಗರ್ಭಾ, ನ ಸ್ನೇಹ್ಯೇತಿ ಲಿಙ್ಗವಚನವಿಪರಿಣಾಮಃ| ಪ್ರಯುಕ್ತೇ ಚ ನಸ್ಯಾದಿಕರ್ಮಣಿ ಸರ್ವ ಏವ ನ ಸ್ನೇಹ್ಯಾಃ|

Adhikarana ghRutasya viShayaH (8) · Śloka 8

ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯೋ ಯೇಭ್ಯೋ ಹಿತಃ, ತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - | ತತ್ರ ಧೀಸ್ಮೃತಿಮೇಧಾದಿಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣಾಂ ಶಸ್ಯತೇ ಘೃತಮ್||೮||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಸ್ನೇಹೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಧೀಸ್ಮೃತ್ಯಾದ್ಯಭಿಲಾಷಿಣಾಂ ಘೃತಂ ಶಸ್ಯತೇ, ಯಾವದಗ್ನಿಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣಾಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು "ಮೇಧಾದಿಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣಾಂ" ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸ್ವರಾಯುರ್ವರ್ಣಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

Adhikarana tailasya viShayaH (9) · Śloka 9

ಗ್ರನ್ಥಿನಾಡೀಕೃಮಿಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಮಾರುತರೋಗಿಷು| ತೈಲಂ ಲಾಘವದಾರ್ಢ್ಯಾರ್ಥಿಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠೇಷು ದೇಹಿಷು||೯||

ಸ೦-ತೈಲಂ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿರೋಗಿಷು ಶಸ್ಯತೇ| ಲಾಘವದಾರ್ಢ್ಯಾರ್ಥಿಷು ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠೇಷು ಪ್ರಾಣಿಷು ಚ ಶಸ್ಯತೇ|

Adhikarana vasAmajjorviShayaH (10-11) · Śloka 11

ವಾತಾತಪಾಧ್ವಭಾರಸ್ತ್ರೀವ್ಯಾಯಾಮಕ್ಷೀಣಧಾತುಷು| ರೂಕ್ಷಕ್ಲೇಶಕ್ಷಮಾತ್ಯಗ್ನಿವಾತಾವೃತಪಥೇಷು ಚ||೧೦|| ಶೇಷೌ| |೧೧|

ಸ೦-ವಾತಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೀಣಧಾತುನಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಾತಕ್ಷೀಣಧಾತುಷು ಏವಮಾತಪಕ್ಷೀಣಧಾತುಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ, ಶೇಷೌ-ಘೃತತೈಲಾಭ್ಯಾಮುಕ್ತಾಭ್ಯಾಮನ್ಯೌ ವಸಾಮಜ್ಜಾನೌ, ಶಸ್ಯೇತೇ| ತಥಾ ರೂಕ್ಷಾದಿಷ್ವಪಿ, ಏವಂ ಕ್ಲೇಶಸಹೇಷು| ಅತ್ಯಗ್ನಿಷು-ಮಹಾಗ್ನಿಷು ಬಲವದಗ್ನಿಷ್ವಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್, ಅನ್ಯಥಾಽತ್ಯಗ್ನಿಷು ಸ್ನೇಹನಿಷೇಧಾತ್ ಪೂರ್ವಾಪರವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅಥವಾ, ಅತ್ಯಗ್ನಿಷ್ವಪಿ ವಸಾಮಜ್ಜಾನಾವನುಜಜ್ಞೇ, ಅಪವಾದವಾಕ್ಯತ್ವಾದಸ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ವಾತೇನಾವೃತಾಃ ಪನ್ಥಾನಃ-ಛಿದ್ರಾಖ್ಯಾಃ, ಯೇಷಾಂ ತೇಷು ಚ ಶಸ್ಯೇತೇ ಶೇಷೌ|

Adhikarana vasAyAH viShayAntaram (11) · Śloka 11

ವಸಾಯಾಸ್ತ್ವನ್ಯದಪಿ ವಿಶೇಷಾನ್ತರಮಾಹ - - - - ವಸಾ ತು ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಮರ್ಮಕೋಷ್ಠರುಜಾಸು ಚ| ತಥಾ ದಗ್ಧಾಹತಭ್ರಷ್ಟಯೋನಿಕರ್ಣಶಿರೋರುಜಿ||೧೧||

ಸ೦-ತುರ್ವಿಶೇಷೇ| ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ರುಜಾಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸನ್ಧಿರುಜಾಸ್ವಸ್ಥಿರುಜಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ದಗ್ಧರುಜ್ಯಾಹತರುಜಿ ಚ, ತಥಾ ಭ್ರಷ್ಟಯೋನಿರುಜೀತ್ಯೇವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಕಾರ್ಯಃ|

Adhikarana kAlavisheShe snehavisheShopayogaH (12-13) · Śloka 13

| ಇದಾನೀಂ ಕಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಕಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯೋಪಯೋಗಃ ಶಸ್ತ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - ] - - - - ತೈಲಂ ಪ್ರಾವೃಷಿ, ವರ್ಷಾನ್ತೇ ಸರ್ಪಿರನ್ಯೌ ತು ಮಾಧವೇ| ನನು, ವರ್ಷಾಸು ತೈಲಂ ವರ್ಷಾನ್ತೇ ಸರ್ಪಿರ್ವಸಾಮಜ್ಜಾನೌ ಮಾಧವ ಇತಿ ಯೋಽಯಂ ನಿಯಮಃ, ಸ ಕಿಞ್ಚಿದಪೇಕ್ಷ್ಯ ವರ್ತತೇ ಆಹೋಸ್ವಿದನಪೇಕ್ಷ್ಯ ? ಇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಪರ್ಯನುಯೋಗ ಇದಮಾಹ - - - - ಋತೌ ಸಾಧಾರಣೇ ಸ್ನೇಹಃ ಶಸ್ತೋಽಹ್ನಿ ವಿಮಲೇ ರವೌ||೧೨|| ತೈಲಂ ತ್ವರಾಯಾಂ ಶೀತೇಽಪಿ| |೧೩|

ಸ೦-ತೈಲಂ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಶಸ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಂ ಸರ್ವಸ್ಯೈವ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರಸಙ್ಗೇ ನಿಯಮೋಽಯಂ ಕ್ರಿಯತೇ-, ತೈಲಂ ಪ್ರಾವೃಷ್ಯೇವ, ವರ್ಷಾನ್ತೇ ಏವ ಸರ್ಪಿಃ, ಅನ್ಯೌ ವಸಾಮಜ್ಜಾನೌ, ಮಾಧವ ಏವೇತಿ| ಸ೦-ಸಾಧಾರಣೇ ಋತೌ-ಶ್ರಾವಣಾದೌ, ಸಂಶೋಧನಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹಃ-ಸರ್ಪಿರಾದಿಶ್ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರೋಽಪಿ ಶಸ್ತಃ| ತಥಾ, ಅಹ್ನಿ-ವಾಸರೇ, ನ ನಿಶಿ| ತಥಾ, ವಿಮಲೇ ರವೌ-ಜಲದನೀಹಾರಾದಿನಾಽನಾಚ್ಛಾದಿತೇ ಖರಾಂಶೌ| ಸ್ನೇಹ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾತ್ ಸರ್ವಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸರ್ಪಿರಾದಿಶ್ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರೋ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಸ೦-ತ್ವರಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ-ವ್ಯಾಧಿಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಕಾಲೇ ಸ್ನೇಹಯೋಗ್ಯತಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಮ್, ಶೀತೇ-ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಾಖ್ಯೇ ಕಾಲೇ, ತೈಲಂ ಸಂಶೋಧನಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಂ ಶಸ್ತಮ್, ನಾನ್ಯಃ ಸ್ನೇಹಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ವರ್ಷಾಸು, ಅವರ್ಷಾಸು ಚ ಶಸ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana gharme~api ca nishi ghRutopayogaH (13) · Śloka 13

ಸರ್ವಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾನ್ಹ್ಯುಪಯೋಗಾದ್ರಾತ್ರಾವಪ್ರಯೋಗಃ ಪ್ರಾಪ್ತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಘರ್ಮೇಽಪಿ ಚ ಘೃತಂ ನಿಶಿ| |೧೩|

ಸ೦-ನ ಕೇವಲಂ ಶರದಿ ಘೃತಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಯಾವದ್ಘರ್ಮೇಽಪಿ ಘೃತಂ ನಿಶ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತ|

Adhikarana pittAdiShu divAsnehanasyApavAdaH (13) · Śloka 13

| ನಿಶ್ಯೇವ ಪಿತ್ತೇ ಪವನೇ ಸಂಸರ್ಗೇ ಪಿತ್ತವತ್ಯಪಿ||೧೩||

ಸ೦-ನ ಚ ಘರ್ಮ ಏವ ನಿಶ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತ, ಯಾವತ್ಪಿತ್ತೇ ಕುಪಿತೇ ತಜ್ಜೇ ವಾ ವಿಕಾರೇ, ತಥಾ ಪವನೇ ಕುಪಿತೇ ತಜ್ಜೇ ವಾ ವಿಕಾರೇ ಸ್ನೇಹಸಾಧ್ಯೇ, ಘರ್ಮೇ ಘೃತಂ ನಿಶ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತ, ನ ದಿವಾ ನ ಚ ತೈಲಂ ವಸಾಮಜ್ಜಾನೌ ವಾ| ತಥಾ, ಪಿತ್ತವತಿ-ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಸಂಸರ್ಗೇ ವಾತಪಿತ್ತಾಖ್ಯೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾಖ್ಯೇ ಕುಪಿತೇ ತಜ್ಜೇ ವಾ ವಿಕಾರೇ ಸ್ನೇಹಸಾಧ್ಯೇ, ಘರ್ಮೇ ಘೃತಮೇವ ನಿಶ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತ| ಪಿತ್ತೇ ಪವನ ಇತ್ಯೇತತ್ ದೋಷವಿಕಾರೋಭಯೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಪಿತ್ತವತೀತಿ ಭೂಮ್ನಿ ಮತುಪ್|

Adhikarana divArAtriniyamasya tyAge doShaH (14) · Śloka 14

ನಿಶ್ಯನ್ಯಥಾ ವಾತಕಫಾದ್ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪಿತ್ತತೋ ದಿವಾ| |೧೪|

ಸ೦-ಅನ್ಯಥಾ-ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರಾದಪರೇಣ ಪ್ರಕಾರೇಣ| ಯಥಾ,- ಶೀತಕಾಲೇ ನಿಶಿ ಘೃತೋಪಯೋಗಾತ್ ವಾತಕಫಾದ್ಧೇತೋ ರೋಗಾ ಭವೇಯುಃ| ತಥಾ, ದಿವಾ ಘರ್ಮೇ ಕಾಲೇ ತೈಲೋಪಯೋಗಾತ್ ಪಿತ್ತತಃ-ಪಿತ್ತಾತ್, ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ| ವಸಾಮಜ್ಜೋಸ್ತ್ವನಿಶ್ಚಿತಸ್ವರುಪತ್ವಾತ್ ನ ತೂಷ್ಣಕಾಲೇ ನಾಪಿ ಶೀತಕಾಲೇ ತ್ವರಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಮುಪಯೋಗಸ್ತನ್ತ್ರಕಾರೇಣ ದರ್ಶಿತಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಯಥಾಸತ್ವಂ ತು ಶೈತ್ಯೋಷ್ಣೇ ವಸಾಮಜ್ಜ್ಞೋಸ್ತು ನಿರ್ದಿಶೇತ್|" ಇತಿ|

Adhikarana snehopayogaprakAraH (14-15) · Śloka 15

ಕಥಂ ಸ್ನೇಹ ಉಪಯೋಜ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಯುಕ್ತ್ಯಾಽವಚಾರಯೇತ್ಸ್ನೇಹಂ ಭಕ್ಷ್ಯಾದ್ಯನ್ನೇನ ಬಸ್ತಿಭಿಃ||೧೪|| ನಸ್ಯಾಭ್ಯಞ್ಜನಗಣ್ಡೂಷಮೂರ್ದ್ಧಕರ್ಣಾಕ್ಷಿತರ್ಪಣೈಃ| |೧೫|

ಸ೦-ಯುಕ್ತಿಃ-ಯೋಗ ಉಪಾಯಲಕ್ಷಣಃ| ಯುಕ್ತ್ಯಾ-ಮಾತ್ರಾಕಾಲಕ್ರಿಯಾಭೂಮಿದೇಹದೋಷಸ್ವಭಾವಯಾ, ಸ್ನೇಹಂ-ಸರ್ಪಿರಾದಿಕಮ್, ಅವಚಾರಯೇತ್-ಉಪಯುಞ್ಜೀತ| ಕೇನ ಸಹ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಭಕ್ಷ್ಯಾದ್ಯನ್ನೇನ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಭೋಜ್ಯಲೇಹ್ಯಪೇಯಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯಾಪ್ಯನ್ನಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್| ತಥಾ, ಬಸ್ತಿಭಿರ್ನಸ್ಯೇನಾಭ್ಯಞ್ಜನೇನ ಗಣ್ಡೂಷೇಣ ಚ ಸ್ನೇಹಮವಚಾರಯೇತ್| ಮೂರ್ದ್ಧಾದೀನಾಂ ತರ್ಪಣಶಬ್ದೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತೇನ, ಮೂರ್ದ್ಧತರ್ಪಣೇನ-ಶಿರೋಬಸ್ತ್ಯಾಖ್ಯೇನ| ತಥಾ, ಕರ್ಣತರ್ಪಣೇನ-ಕರ್ಣಪೂರಣಾಖ್ಯೇನ| ತಥಾ, ಅಕ್ಷಿತರ್ಪಣೇನ-ತರ್ಪಣಪುಟಪಾಕವಿಧ್ಯುಕ್ತೇನ| ಭಕ್ಷ್ಯಂ-ಶಶಾಙ್ಕಕಿರಣಾದಿ, ತೇನ ಭಕ್ಷ್ಯೇಣ ಸಹ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದೋದನಾದಯೋ ಮುನ್ಯುಕ್ತಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೩|೨೩) - "ಓದನಶ್ಚ ವಿಲೇಪೀ ಚ ರಸೋ ಮಾಂಸಂ ಪಯೋ ದಧಿ| ಯವಾಗೂಃ ಸೂಪಶಾಕೇ ಚ ಯೂಷಃ ಕಾಮ್ಬಲಿಕಃ ಖಲಃ|| ಸಕ್ತವಸ್ತಿಲಪಿಷ್ಟಂ ಚ ಮದ್ಯಂ ಲೇಹಾಸ್ತಥೈವ ಚ| ಭಕ್ಷ್ಯಮಭ್ಯಞ್ಜನಂ ಬಸ್ತಿಸ್ತಥೈವೋತ್ತರಬಸ್ತಯಃ||" ಇತಿ| ಬಸ್ತಿಭಿರಿತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶೋ ಬಸ್ತಿತ್ರಯಗ್ರಹಣಾರ್ಥಃ| ತೇನ ನಿರೂಹೋಽನ್ವಾಸನಂ ಬಸ್ತಿರುತ್ತರ ಇತಿ|

Adhikarana snehasya catuH ShaShThirvicAraNAH (15-16) · Śloka 16

| ರಸಭೇದೈಕಕತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಚತುಃಷಷ್ಟಿರ್ವಿಚಾರಣಾಃ||೧೫|| ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾನ್ಯಾಭಿಭೂತತ್ವಾದಲ್ಪತ್ವಾಚ್ಚ ಕ್ರಮಾತ್ಸ್ಮೃತಾಃ| |೧೬|

ಸ೦-ರಸಭೇದಶ್ಚೈಕಕತ್ವಂ ಚ, ತಾಭ್ಯಾಂ ರಸಭೇದೈಕಕತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾವಚಾರ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಚತುಃಷಷ್ಟಿರ್ವಿಚಾರಣಾ ಭವನ್ತಿ| ರಸಭೇದೇನ-"ಷಟ್ ಪಞ್ಚಕಾಃ ಷಟ್ ಚ ಪೃಥಕ್" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೦|೪೩) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥನಿರ್ದಿಷ್ಟೇನ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಚ್ಛಿನ್ನೇನ ಸಹೋಪಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ, ತಥೈಕಕತ್ವೇನ-ಅಸಹಾಯೇನ ಕೇವಲೇನ ಸ್ನೇಹೇನ ಸತಾಽಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಚತುಃಷಷ್ಟಿರ್ವಿಚಾರಣಾಃ-ಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗಕಲ್ಪನಾಃ| ಯಾ ಏತಾ ಭಕ್ಷ್ಯಾದ್ಯನ್ನೇನ, ತಥಾ ರಸಭೇದೇನ ಮೂರ್ಧಕರಣಾಕ್ಷಿತರ್ಪಣೇನ ಚ| ಯಾ ಏತಾಃ ಕ್ರಮಾತ್-ಯಥಾಕ್ರಮಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ, ತಾಃ ಕಲ್ಪನಾಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾನ್ಯಾಭಿಭೂತತ್ವಾತ್ ಅನ್ಯೇನ ಭಕ್ಷ್ಯಾದಿನಾ ಬಹುನಾ, ತಥಾ ರಸಭೇದೇನ ಸಹೋಪಯುಕ್ತಸ್ಯಾಭಿಭೂತತ್ವಾತ್, ತಥಾಽಲ್ಪತ್ವಾತ್-ಅಲ್ಪೋಪಯೋಗಿತ್ವಾತ್, ಮೂರ್ದ್ಧಾಕ್ಷಿತರ್ಪಣಾದೌ ಹಿ ಪಾನ ಇವ ಪ್ರಭೂತಸ್ಯಾವಚಾರಯಿತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ವಿಚಾರಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಆಯುರ್ವೇದಕರ್ತೃಭಿರಿತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana acchapeyaH snehaH (16) · Śloka 16

| ಯಥೋಕ್ತಹೇತ್ವಭಾವಾಚ್ಚ ನಾಚ್ಛಪೇಯೋ ವಿಚಾರಣಾ||೧೬||

ಸ೦-ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾಚ್ಛಸ್ಯ ವಿಚಾರಣಾಸಂಜ್ಞಾತ್ವೇ ನ ಯಥಾನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಹೇತುಃ| ತಸ್ಯ ಯಥೋಕ್ತಸ್ಯ ಹೇತೋರಭಾವಾತ್-ಅವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್, ಯೋಽಚ್ಛಪೇಯಸ್ನೇಹಃ-ಕೇವಲ ಏವ, ನ ಸಂಯುಕ್ತಃ, ನಾಸೌ ವಿಚಾರಣಾ, ಕೇವಲೋಪಯೋಗಿತ್ವಾದ್ಬಹೂಪಯೋಗಿತ್ವಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಇಹ ಕೇವಲಃ ಸ್ನೇಹೋ ನ ವಿಚಾರಣೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಕ್ಕೇವಲಸ್ಯೈವ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಬಸ್ತ್ಯಾದ್ಯುಪಯೋಗೇ ವಿಚಾರಣೇತ್ಯಭ್ಯಧಾಯಿ| ತದೇತತ್ಪೂರ್ವಾಪರವ್ಯಾಹತಮಿವ ಮನ್ಯಾಮಹೇ| ನೈತದಸ್ತಿ| ಅಚ್ಛಪೇಯ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಹ್ಯಯಮರ್ಥಃ,-ಅಚ್ಛಃ ಕೇವಲೋ ಯಃ ಸ್ನೇಹಃ ಪೀಯತೇ ಸಾ ವಿಚಾರಣಾ ನ ಭವತಿ| ಮೂರ್ದ್ಧಾದಿತರ್ಪಣಾದಿನಾ ತು ಕೇವಲಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಯ ಉಪಯೋಗಃ ಸಾ ವಿಚಾರಣೇತಿ|

Adhikarana tasya shreShThatvam (17) · Śloka 17

ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಕಲ್ಪಃ ಸ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಸ್ನೇಹಕರ್ಮಾಶುಸಾಧನಾತ್| |೧೭|

ಸ೦-ಸಃ-ಅಚ್ಛಪೇಯಾಖ್ಯಃ, ಕಲ್ಪಃ-ಪ್ರಯೋಗಃ, ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ-ಪ್ರಶಸ್ಯತಮಃ| ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸ್ನೇಹಕರ್ಮಾಶುಸಾಧನಾತ್,-ಸ್ನೇಹಕರ್ಮಣಾಂ-ತರ್ಪಣಮಾರ್ದವಾದೀನಾಂ ಶೀಘ್ರಂ ಸಮ್ಪಾದನಾತ್|

Adhikarana acchapeyasya mAtrAtrayam, acchapeyasya caturthI mAtrA (17-18) · Śloka 18

ಅಧುನಾ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧಮಾತ್ರಾಲಕ್ಷಣಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ - - - - | ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಚತುರ್ಭಿರಷ್ಟಾಭಿರ್ಯಾಮೈರ್ಜೀರ್ಯನ್ತಿ ಯಾಃ ಕ್ರಮಾತ್||೧೭|| ಹ್ರಸ್ವಮಧ್ಯೋತ್ತಮಾ ಮಾತ್ರಾಸ್ತಾಸ್ತಾಭ್ಯಶ್ಚ ಹ್ರಸೀಯಸೀಮ್| ಕಲ್ಪಯೇದ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಾದೀನ್ ಪ್ರಾಗೇವ ತು ಹ್ರಸೀಯಸೀಮ್||೧೮||

ಸ೦-ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಯಾಮಾಭ್ಯಾಂ-ಪ್ರಹಾರಾಭ್ಯಾಂ, ಯಾ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಪ್ರಯುಕ್ತಾ ಜಾಠರಾನಲವಶಾಜ್ಜರಾಂ ಯಾತಿ ಸಾ ತಸ್ಯ ಹ್ರಸ್ವಾ ಮಾತ್ರಾ, ಚತುರ್ಭಿರ್ಯಾಮೈರ್ಯಾ ಜೀರ್ಯತಿ ಸಾ ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮಾ ಮಾತ್ರಾ, ಅಷ್ಟಾಭಿರ್ಯಾಮೈರ್ಯಾ ಜೀರ್ಯತಿ ಸೋತ್ತಮಾ ಮಾತ್ರಾ, ಕ್ರಮಾತ್-ಯಥಾಕ್ರಮಂ, ತಾ ಹ್ರಸ್ವಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಾ ಮಾತ್ರಾಃ| ತಾಭ್ಯಶ್ಚ-ತಿಸೃಭ್ಯೋ ಮಾತ್ರಾಭ್ಯೋ, ಹ್ರಸೀಯಸೀಂ-ಅತಿಶಯೇನ ಹ್ರಸ್ವಾಂ ಮಾತ್ರಾಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಹ್ರಸ್ವಮಧ್ಯೋತ್ತಮಾ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶೇ "ಙ್ಯಾಪೋಃ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಹ್ರಸ್ವಃ| ಹ್ರಸ್ವಾ ಮಾತ್ರಾ ಯಾಮದ್ವಯಜರಣಲಕ್ಷಣಾ ಉಕ್ತಾ, ತತೋಽಪ್ಯರ್ವಾಕ್ಕಾಲೇನ ಯಾ ಜರಾಂ ಯಾತಿ ಸಾ ಹ್ರಸೀಯಸೀತಿ| ದೋಷಾದೀನ್-ದೋಷಭೇಷಜದೇಶಕಾಲಬಲಶರೀರಾಹಾರಸತ್ತ್ವಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೃತೀಃ ವೀಕ್ಷ್ಯ-ಆಕಲಯ್ಯ, ಪ್ರಾಕ್-ಪೂರ್ವಮೇವ, ಅಜ್ಞಾತಕೋಷ್ಠೇ ಪುರುಷ ಉತ್ತಮಮಾತ್ರಾವಿಷಯೇ ಪೂರ್ವಂ ಹ್ರಸೀಯಸೀಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ತತೋ ಹ್ರಸ್ವಾಂ ತತೋ ಮಧ್ಯಮಾಂ ತತ ಉತ್ತಮಾಂ ಚ ಪ್ರಕಲಪ್ಯೇತ್| ಏವಂ ಮಧ್ಯಮಮಾತ್ರಾವಿಷಯೇ ಹ್ರಸೀಯಸೀಂ, ಹ್ರಸ್ವಮಾತ್ರಾವಿಷಯೇಽಪಿ ಹ್ರಸೀಯಸೀಂ ಪ್ರಾಕ್ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಅನ್ಯಥಾ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಭಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ಏವಕಾರೋಽವಧಾರಣೇ| ತುಶಬ್ದೋ ಯಥೋತ್ತರಮಿತಿ ಕ್ರಮನಿರ್ದೇಶಾರ್ಥಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೨೫) - "ಅಜ್ಞಾತಕೋಷ್ಠೇ ಹಿ ಬಹುಃ ಕುರ್ಯಾಜ್ಜೀವಿತಸಂಶಯಮ್|" ಇತಿ| ಇಯಂ ಹ್ರಸ್ವಾ ಇಯಂ ಹ್ರಸ್ವಾ ಇಯಮನಯೋರತಿಶಯೇನ ಹ್ರಸ್ವಾ ಇತಿ ಹ್ರಸೀಯಸೀಂ| ಹ್ರಸೀಯಸೀತ್ಯತ್ರ ಈಯಸುನಿ "ಸ್ಥೂಲದೂರ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಲೋಪಃ| ಅನ್ಯೈಸ್ತು ಪಲದ್ವಯಪಲಚತುಷ್ಟಯಪಲಷಟ್ಕಸಙ್ಖ್ಯಾವಚ್ಛಿನ್ನಾ ಮಾತ್ರಾ ಉಕ್ತಾಃ| ನ ಚೈತದ್ಯುಜ್ಯತೇ| ಯತೋ ಜಠರಾನಲಶಕ್ತಿಮನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಅನರ್ಥಾಯೈವ| ಅತೋಽಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಲದ್ವಯಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಚ್ಛಿನ್ನಾ ನೋಕ್ತಾಃ| ಮುನೇರಪಿ ನೈತನ್ಮತಮ್| ತದ್ಗ್ರನ್ಥೋ ಹಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೩|೨೯) - "ಅಹೋರಾತ್ರಮಹಃ ಕೃತ್ಸ್ನಮರ್ಧಾಹಂ ಚ ಪ್ರತೀಕ್ಷತೇ| ಪ್ರಧಾನಾ ಮಧ್ಯಮಾ ಹ್ರಸ್ವಾ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾ ಜರಾಂ ಪ್ರತಿ||" ಇತಿ|

Adhikarana shodhanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

ಅಧುನಾ ಶೋಧನಶಮನಬೃಂಹಣಭೇದಾತ್ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಕಾಲಮಾತ್ರಾಲಕ್ಷಣಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ - - - - ಹ್ಯಸ್ತನೇ ಜೀರ್ಣ ಏವಾನ್ನೇ ಸ್ನೇಹೋಽಚ್ಛಃ ಶುದ್ಧಯೇ ಬಹುಃ| |೧೯|

ಸ೦-ಹ್ಯಸ್ತನೇಽನ್ನೇ-ಆಹಾರೇ, ಜೀರ್ಣ ಏವ-ಜೀರ್ಣಮಾತ್ರ ಏವ ನ ತ್ವನ್ನಾಭಿಲಾಷೇ ಸತಿ, ಶುದ್ಧಯೇ-ಶೋಧನಾರ್ಥಂ, ಬಹುಃ-ಉತ್ತಮಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ, ಸ್ನೇಹೋಽಚ್ಛಃ-ಕೇವಲಃ, ಪೇಯತ್ವೇನ ಶಸ್ಯತೇ| ಸಞ್ಜಾತಬುಭುಕ್ಷೇಣ ತು ಪೀತೋ ಜಾಠರಾನಲಸ್ಯ ದೀಪ್ತತ್ವಾಚ್ಛೋಧನಕಾರ್ಯಮಕುರ್ವಾಣಸ್ತದ್ಯೋಗ್ಯತಾಂ ಚಾನುತ್ಪಾದಯನ್ನಾಶ್ವೇವ ಜರಾಮುಪೈತಿ| ವಮನಮಪಿ ಬುಭುಕ್ಷಿತಸ್ಯ ನ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಕಫಾಪಚಿತೇಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಚ್ಚ ಹೇತೋಃ| ತಸ್ಮಾದ್ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಂ 'ಹ್ಯಸ್ತನೇ ಜೀರ್ಣ ಏವಾನ್ನೇ' ಇತಿ|

Adhikarana shamanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

| ಶಮನಃ ಕ್ಷುದ್ವತೋಽನನ್ನೋ ಮಧ್ಯಮಾತ್ರಶ್ಚ ಶಸ್ಯತೇ||೧೯||

ಸ೦-ಶಮನೋ-ಯೋ ರೋಗಸ್ಯ ಶಮನಾಯೋಪಯುಜ್ಯತೇ ಸ್ನೇಹಃ, ಸ ಕ್ಷುದ್ವತೋ-ಜಾತಬುಭುಕ್ಷಸ್ಯ ಶಸ್ಯತೇ, ಜಾತಾಯಾಂ ಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಂ ನ ಜೀರ್ಣಮಾತ್ರ ಏವಾನ್ನೇ ಶೋಧನ ಇವ| ಶಮನೋ ಹಿ ಸ್ನೇಹೋ ಯತ್ರತತ್ರಸ್ಥಂ ದೋಷಂ ಕುಪಿತಂ ಸರ್ವಶರೀರವ್ಯಾಪಿತ್ವಾಚ್ಛಮನರೂಪತ್ವಾತ್ [ ಚ ] ಶಮಯತಿ| ಯದಿ ಪುನರ್ಜೀರ್ಣಮಾತ್ರ ಏವಾನ್ನೇ ಸ್ನೇಹೋಽಯಮಬುಭುಕ್ಷಿತಸ್ಯೈವೋಪಯುಜ್ಯತೇ, ತದಾನೀಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಕಫಾದ್ಯುಪಲೇಪಾನಿವರ್ತನಾತ್ ತತ್ಸಮ್ಪೃಕ್ತಃ ಸ ಸ್ನೇಹೋ ನ ಸರ್ವಶರೀರಂ ವ್ಯಾಪ್ನುತೇ, ಅವ್ಯಾಪ್ನುವಂಶ್ಚ ದೋಷಂ ನ ಶಮಯೇತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷುದ್ವತ ಏವಾಯಂ ಶಸ್ಯತೇ| ಸ ಚ ಮಧ್ಯಮಮಾತ್ರಯಾ, ಅನನ್ನಃ-ಕೇವಲ ಏವ ಭಕ್ಷ್ಯಾದಿನಾಽಽಹಾರೇಣ ರಹಿತಃ, ಅಚ್ಛ ಏವ ಪೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಚೋತ್ತಮಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ ಸ್ನೇಹಪಾನದಿನಾನನ್ತರಂ ಪಥ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗಃ| ಪುನರನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ಪಥ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಮಧ್ಯಮಮಾತ್ರಯಾ ಸ್ನೇಹಪಾನೇ ತು ಲಘುಭೋಜಿನೋ ಯಾಮಮಾತ್ರೇಽನ್ನಾಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ಭವತಿ| ತದಾ ಚ ಸ್ನೇಹೋಪಯೋಗೇ ರಾತ್ರ್ಯಾರಮ್ಭೇ ರಾತ್ರಿಯಾಮಾರ್ದ್ಧೇ ಗತೇ ವಾ ರಸಕೌದನಪ್ರಾಯಂ ಭೋಜನಂ ಭೋಜ್ಯಂ ಮಾತ್ರಯೈವ| ಗ್ರನ್ಥಕಾರೋ ಹಿ ಶಮನೇ ಸ್ವಲ್ಪಭೋಜನಮೇವಾನುಜಜ್ಞೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಶ್ಲೋ. ೨೯) - "ಉಪಚಾರಸ್ತು ಶಮನೇ ಕಾರ್ಯಃ ಸ್ನೇಹೇ ವಿರಿಕ್ತವತ್|" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಚಿ. ಅ. ೩೧|೩೪) - "ಪರಿಷಿಚ್ಯಾದ್ಭಿರುಷ್ಣಾಭಿರ್ಜೀರ್ಣಸ್ನೇಹಂ ತತೋ ನರಮ್| ಯವಾಗೂಂ ಪಾಯಯೇದುಷ್ಣಾಂ ಸುಕ್ಲಿನ್ನಾಮಲ್ಪತಣ್ಡುಲಾಮ್|| ಪೇಯೋ ಯೂಷೋ ರಸೋ ವಾ ಸ್ಯಾದಕೃತಃ ಸೌರಭಾಯುತಃ| ಕೃತೌ ವಾಽಲ್ಪಾಲ್ಪಸರ್ಪಿಷ್ಕೌ ವಿಲೇಪೀ ವಾ ವಿಧೀಯತೇ||" ಇತಿ|

Adhikarana bRuMhaNasya kAlo mAtrA ca (20) · Śloka 20

ಬೃಂಹಣೋ ರಸಮದ್ಯಾದ್ಯೈಃ ಸಭಕ್ತೋಽಲ್ಪಃ| |೨೦|

ಸ೦-ಬೃಂಹಣಃ ಸ್ನೇಹೋ ರಸಮದ್ಯಾದ್ಯೈಃ ಸಹ ಶಸ್ಯತೇ| " ರಸ ಇತ್ಯವಿಶೇಷೋಕ್ತೌ ಜ್ಞೇಯೋ ಮಾಂಸಭವೋ ರಸಃ|" ಇತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತ್ಯಾ ರಸಶಬ್ದೇನ ಮಾಂಸರಸೋಽತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಆದ್ಯಶಬ್ದೇನ ಕ್ಷೀರಖಣ್ಡಾದೇರ್ದ್ರವರೂಪಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್| ತಥಾ, ಸಹ ಭಕ್ತೇನ-ಓದನಾದಿನಾ ವರ್ತತೇ ಇತಿ ಸಭಕ್ತಶ್ಚ ಶಸ್ಯತೇ| ಏಷ ಚ ಸ್ನೇಹೋಽಲ್ಪೋ-ಹ್ರಸೀಯಸೀತೋಽಪಿ ಮಾತ್ರಾತೋಽಲ್ಪಃ|

Adhikarana bRuMhaNasya viShayaH (20-21) · Śloka 21

ಹಿತಃ ಸ ಚ| ಬಾಲವೃದ್ಧಪಿಪಾಸಾರ್ತಸ್ನೇಹದ್ವಿಣ್ಮದ್ಯಶೀಲಿಷು||೨೦|| ಸ್ತ್ರೀಸ್ನೇಹನಿತ್ಯಮನ್ದಾಗ್ನಿಸುಖಿತಕ್ಲೇಶಭೀರುಷು| ಮೃದುಕೋಷ್ಠಾಲ್ಪದೋಷೇಷು ಕಾಲೇ ಚೋಷ್ಣೇ ಕೃಶೇಷು ಚ||೨೧||

ಸ೦-ಸ ಚ-ಸ್ನೇಹೋ, ಬಾಲಾದಿಷು ಹಿತಃ| ಬಾಲಾದೀನಾಮಿತರೇತರದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಪಿಪಾಸಾರ್ತಾಃ-ತೃಟ್ಪೀಡಿತಾಃ| ಸ್ನೇಹಾದ್ವಿಷೋ-ಯೇ ಸ್ವಭಾವೇನೈವ ಸ್ನೇಹಂ ದ್ವಿಷನ್ತಿ| ಸ್ತ್ರೀಸ್ನೇಹಯೋರ್ನಿತ್ಯಶಬ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಸ್ತ್ರೀನಿತ್ಯೇಷು ಸ್ನೇಹನಿತ್ಯೇಷು ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಲೇ ಚೋಷ್ಣೇ-ಗ್ರೀಷ್ಮಾದೌ, ಕೃಶೇಷು ಚ ನರೇಷು ಹಿತಃ|

Adhikarana bRuMhaNasyaiva prAgbhaktAdibhedena viShayaH (22) · Śloka 22

ಸ ಚೋಪಯುಕ್ತಃ ಕಿಂ ಕರೋತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಪ್ರಾಙ್ಮಧ್ಯೋತ್ತರಭಕ್ತೋಽಸಾವಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವ-ದೇಹಜಾನ್| ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜಯೇದ್ಬಲಂ ಕುರ್ಯಾದಙ್ಗಾನಾಂ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್||೨೨||

ಸ೦-ಪ್ರಾಕ್ ಚ ಮಧ್ಯಂ ಚೋತ್ತರಂ ಚ ಪ್ರಾಙ್ಮಧ್ಯೋತ್ತರಮ್| ಪ್ರಾಙ್ಮಧ್ಯೋತ್ತರಂ ಭಕ್ತಂ ಯಸ್ಮಿನ್ಸ್ನೇಹೇ ಸ ಏವಮ್| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ,-ಭಕ್ತಸ್ಯಾದಾವುಪಯುಕ್ತೋಽಸೌ ಸ್ನೇಹೋಽಧೋದೇಹಜಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜಯೇತ್, ಮಧ್ಯ ಉಪಯುಕ್ತೋ ಮಧ್ಯದೇಹಜಾನ್, ಭಕ್ತಸ್ಯೋಪರ್ಯುಪಯುಕ್ತ ಊರ್ಧ್ವದೇಹಜಾನಿತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ತಥಾ, ಅಙ್ಗಾನಾಂ-ಶರೀರಾವಯವಾನಾಮಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಸಂಜ್ಞಕಾನಾಂ, ಬಲಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಇದಂ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಮಾರುತೇಽಭ್ಯಧಿಕೇ ಸರ್ಪಿಃ ಸದಾ ಸಲವಣಂ ಹಿತಮ್| ಕೇವಲಂ ತ್ವಧಿಕೇ ಪಿತ್ತೇ, ಕಫೇ ಸತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ತಥಾ||" ಇತಿ|

Adhikarana acchapeyasyAnupAnam, tuvarabhallAtakasnehayoruShNodakaniShedhaH (23-24) · Śloka 24

ವಾರ್ಯುಷ್ಣಮಚ್ಛೇಽನು ಪಿಬೇತ್ ಸ್ನೇಹೇ ತತ್ಸುಖಪಕ್ತಯೇ| ಆಸ್ಯೋಪಲೇಪಶುದ್ಧ್ಯೈ ಚ, ತೌವರಾರುಷ್ಕರೇ ನ ತು||೨೩|| ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣವಿಶಙ್ಕಾಯಾಂ ಪುನರುಷ್ಣೋದಕಂ ಪಿಬೇತ್| ತೇನೋದ್ಗಾರವಿಶುದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತತಶ್ಚ ಲಘುತಾ ರುಚಿಃ||೨೪||

ಸ೦-ಅಚ್ಛೇ-ಅಚ್ಛಪೇಯೇ, ಸ್ನೇಹೇ-ಉತ್ತಮಮಧ್ಯಮಹ್ರಸ್ವಮಾತ್ರೋಪಯೋಜಿತೇ, ಅನು-ಪಶ್ಚಾತ್, ಉಷ್ಣಂ ವಾರಿ ಪಿಬೇತ್| ಕಿಮರ್ಥಮ್ ? ತತ್ಸುಖಪಕ್ತಯೇ-ತಸ್ಯ-ಸ್ನೇಹಸ್ಯ, ಸುಖಪಕ್ತಿಃ-ಸುಖೇನ ಪಾಕಃ, ತದರ್ಥಮ್| ತಥಾ, ಆಸ್ಯೋಪಲೇಪಶುದ್ಧ್ಯೈ ಚ ಸ್ನೇಹಲಿಪ್ತಸ್ಯ ಮುಖಸ್ಯ ಶುದ್ಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಚ| ತೌವರಾರುಷ್ಕರೇ ನ ತು-ತುವರತೈಲೇ ಭಲ್ಲಾತಕತೈಲೇ ಚಾಚ್ಛಪೇಯೇಽಪ್ಯುಷ್ಣೋದಕಂ ನ ಪಿಬೇತ್, ತಯೋರತ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ತುವರಸ್ಯಾಯಂ ವಿಕಾರಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತೌವರಃ| ತಸ್ಯ ವಿಕಾರ ಇತ್ಯಣ್| ಏವಮಾರುಷ್ಕರೇ ಚ| ಚಿರಪೀತೇ ಚ ಸ್ನೇಹೇ ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಂ ಪ್ರತಿ ಸಂಶಯೇ ಸತಿ ಭೂಯೋಽಪ್ಯುಷ್ಣಂ ಜಲಂ ಪಿಬೇತ್| ಅನುಪಾನಾಪೇಕ್ಷಂ ಪುನರ್ಗ್ರಹಣಮ್, ನ ವೀಪ್ಸಾರ್ಥಮ್| ತೇನ-ಉಷ್ಣೋದಕಪಾನೇನ, ಉದ್ಗಾರಸ್ಯ ವಿಶುದ್ಧಿರ್ಭವೇತ್| ತತಶ್ಚ-ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣವಿಶಙ್ಕಾತಃ, ಅಧಿಕಮಙ್ಗಲಾಘವಂ ರುಚಿಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಪಾಯಿನಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽನ್ಯದಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೨೫)| ಯಥಾ-"ತತೋ ಗುರುಪ್ರಾವರಣೋ ನಿವಾತೇ ಶಯನೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಜರಣಾನ್ತಂ ಪ್ರತೀಕ್ಷೇತ ತೃಷ್ಯನ್ನುಷ್ಣಾಲ್ಪವಾರಿಪಃ|| ಶಿರೋರುಗ್ಭ್ರಮನಿಷ್ಠೀವಮೂರ್ಚ್ಛಾಸಾದಾರುಚಿಕ್ಲಮೈಃ| ಜಾನೀಯಾದ್ಭೇಷಜಂ ಜೀರ್ಯಜ್ಜೀರ್ಣಂ ತಚ್ಛಾನ್ತಿಲಾಘವಾತ್|| ಅನುಲೋಮಾನಿಲಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣೋದ್ಗಾರಶುದ್ಧಿಭಿಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana snehaprayoge bhojananiyamaH (25) · Śloka 25

ಮಾತ್ರಾಮಾಹ - - - - ಭೋಜ್ಯೋಽನ್ನಂ ಮಾತ್ರಯಾ ಪಾಸ್ಯನ್ ಶ್ವಃ ಪಿಬನ್ ಪೀತವಾನಪಿ| ದ್ರವೋಷ್ಣಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಮಸಙ್ಕರಮ್||೨೫||

ಸ೦-ಭೋಜ್ಯೋ-ಭೋಜಯಿತವ್ಯೋ ನರಃ| ಕಿಂ ತತ್ ? ಅನ್ನಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ದ್ರವೋಷ್ಣಮ್| ಅತ್ರ ಚೋಭಯಥಾ ಸಮಾಸಃ,-ದ್ರವೇಣಮುದ್ಗಯೂಷಾದಿನಾ ಸಹೋಷ್ಣಮನ್ನಂ ದ್ರವೋಷ್ಣಮ್, ತಥಾ ಕೇವಲಂ ದ್ರವಂ ಚ ತದುಷ್ಣಂ ಚ ದ್ರವೋಷ್ಣಂ ವಿಲೇಪ್ಯಾದಿಕಂ ಕೇವಲಮೇವ, ಇತಿ| ತಥಾ, ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ನ ಕಫಕೃತ್| ತಥಾ, ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಂ-ಈಷತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಅಸಙ್ಕರಂ-ಅಸಙ್ಕೀರ್ಣಮ್, ಅಪಥ್ಯೇನಾಮಿಶ್ರಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಃ ಪುರುಷಃ ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ನೀದೃಶಮನ್ನಂ ಮಾತ್ರಯಾ ಭೋಜ್ಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಶ್ವಃ ಸ್ನೇಹಂ ಪಾಸ್ಯನ್-ಪಾತುಮಿಚ್ಛನ್| ತಥಾ, ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ದಿನೇ ಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬನ್| ತಥಾ, ಪೀತವಾನಪಿ ಯಃ ಸ್ನೇಹಮ್| ಅಪಿಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನನು, "ಮಾತ್ರಾಶೀ ಸರ್ವಕಾಲಂ ಸ್ಯಾತ್" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೮|೧) ಇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮೇವ| ತತ್ಕಿಮಿಹ ಪುನರ್ಮಾತ್ರಾಗ್ರಹಣೇನ ? ಬ್ರೂಮಃ| ಮಾತ್ರಾಶಬ್ದಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಾರ್ಥಃ, ಇಹ ತ್ವಲ್ಪಾರ್ಥಃ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ,-ಯಾವದನ್ನಮಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯಥಾಕಾಲಂ ಪರಿಣಮತಿ ತಾವತೋಽಪ್ಯನ್ನಾದನೇನ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಭೋಜ್ಯಮಿತಿ|

Adhikarana snehaprayoge vihAraniyamaH (26-28) · Śloka 28

ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರೀ ಸ್ಯಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಕ್ಷಪಾಶಯಃ| ನ ವೇಗರೋಧೀ ವ್ಯಾಯಾಮಕ್ರೋಧಶೋಕಹಿಮಾತಪಾನ್||೨೬|| ಪ್ರವಾತಯಾನಯಾನಾಧ್ವಭಾಷ್ಯಾತ್ಯಾಸನ ಸಂಸ್ಥಿತೀಃ| ನೀಚಾತ್ಯುಚ್ಚೋಪಧಾನಾಹಃ ಸ್ವಪ್ನಧೂಮರಜಾಂಸಿ ಚ||೨೭|| ಯಾನ್ಯಹಾನಿ ಪಿಬೇತ್ತಾನಿ ತಾವನ್ತ್ಯನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ತ್ಯಜೇತ್| ಸರ್ವಕರ್ಮಸ್ವಯಂ ಪ್ರಾಯೋ ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷೀಣೇಷು ಚ ಕ್ರಮಃ||೨೮||

ಸ೦-ತಥಾ, ಅಸೌ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪಾತಾ ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್| ಉಷ್ಣೋದಕಮುಪಚರಿತುಂ ಸೇವಿತುಂ-ಶೀಲಮಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ-ಲಲನಾಸಙ್ಗರಹಿತಃ| ಕ್ಷಪಾಶಯ ಇತಿ "ಅಧಿಕರಣೇ ಶೇತೇಃ" ಇತ್ಯಚ್| ಕ್ಷಪಾಶಯ ಇತ್ಯನೇನ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸ್ಯ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಸ್ಯ ಚ ನಿಷೇಧಃ| ಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬತಿ ಯಾವನ್ತ್ಯಹಾನಿ, ತಾನ್ಯಪರಂ ತಾವತ್ಸಙ್ಖ್ಯಾನಿ ಸ್ನೇಹಪಾನರಹಿತಾನ್ಯಪ್ಯಹಾನಿ ಯಾವತ್ ವ್ಯಾಯಾಮಾದೀಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಸ೦-ಸರ್ವಕರ್ಮಸು-ವಮನವಿರೇಚನಾದಿಷು, ಅಯಂ-"ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರೀ ಸ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿಕಃ, ಕ್ರಮೋ-ವಿಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಾಪನಾದಿಷ್ವಹಃಸ್ವಪ್ನಾಜೀರ್ಣವರ್ಜ್ಯೋ ನಾಯಂ ವಿಧಿರಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮ್| ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷೀಣೇಷು ಚ ಪ್ರಾಯೋಽಯಮೇವ ವಿಧಿಃ| ಅತ್ರಪ್ಯತೀಸಾರಾದಿಷ್ವಹಃಸ್ವಪ್ನಾದೀನಾಮನುಜ್ಞಾನಾತ್ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮ್|

Adhikarana shamanasnehe viriktavadupacAraH (29) · Śloka 29

ಉಪಚಾರಸ್ತು ಶಮನೇ ಕಾರ್ಯಃ ಸ್ನೇಹೇ ವಿರಿಕ್ತವತ್| |೨೯|

ಸ೦-ತುರ್ವ್ಯತಿರೇಕೇ| ಶಮನೇ ಸ್ನೇಹೇ ತೂಪಯುಕ್ತೇ ಉಪಚಾರೋಽಭೋಜನಾದಿವಿಧಿಃ, ವಿರಿಕ್ತವತ್ ಕಾರ್ಯಃ,-ಯಥಾ ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಪೇಯಾದಿಕಃ ಕ್ರಮಸ್ತಥಾ ತಸ್ಯಾಪೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana acchapAnasya pAnAvadhiH, avadhyatikrame doShaH (29-30) · Śloka 30

| ತ್ರ್ಯಹಮಚ್ಛಂ ಮೃದೌ ಕೋಷ್ಠೇ ಕ್ರೂರೇ ಸಪ್ತದಿನಂ ಪಿಬೇತ್||೨೯|| ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಥವಾ ಯಾವದತಃ ಸಾತ್ಮ್ಯೀ ಭವೇತ್ಪರಮ್| |೩೦|

ಸ೦-ಮೃದೌ ಕೋಷ್ಠೇ ಸತಿ ಪುರುಷಸ್ತ್ರಿದಿನಮಚ್ಛಂ ಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬೇತ್| ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠೇ ಸಪ್ತಾಹಂ ಪಿಬೇತ್| ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠಸ್ತ್ವತ ಏವ ಲಕ್ಷಣಾದಧಿಗಮ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ಚತ್ವಾರ್ಯಹಾನಿ ಪಞ್ಚ ವಾ ಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬೇದಿತಿ| ಯದಿ ಚ [ ಮೃದುಕೋಷ್ಠೇ ] ತ್ರಯೇಣ ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ನಿಗ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ ತದಾ ಚತುಷ್ಪಞ್ಚರಾತ್ರಮಪಿ ಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬೇತ್| ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠಸ್ತು ಷಡ್ರಾತ್ರಮಪಿ ಪಿಬೇದಿತ್ಯಾಹ-ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಥವಾ ಯಾವದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಥವಾ ನೈಷ ನಿಯಮಃ, ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ನಿಗ್ಧಲಕ್ಷಣೋತ್ಪತ್ತಿರೇವ ನಿಯಮಃ| ಅತಃ ಸಪ್ತಾಹಾದಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಚ್ಛಃ ಸ್ನೇಹಃ ಪೇಯೋ ಯಾವತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅತಃಪರಂ ಸ್ನೇಹಃ ಸಾತ್ಮ್ಯೀ ಭವೇತ್| ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭೂತೇ ಚ ಸ್ನೇಹೇ ಯೋ ದೋಷಃ ಸ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಕಥಿತಃ| ಯಥಾ (ಸೂ. ಅ. ೨೫) - "ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭೂತೋ ಹಿ ಕುರುತೇ ನ ಮಲಾನಾಮುದೀರಣಮ್| ಅತಿಯೋಗೇನ ವಾ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಯಥಾಽಮ್ಬ್ವೋಘೋಽತಿಯೋಜನಾತ್||" ಇತಿ| ಯದಿ ತು ಸಪ್ತಾಹೇನಾಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ ತದಾ ದಿನಮೇಕಂ ವಿಶ್ರಮ್ಯ ಪುನಃ ಸ್ನೇಹೋ ಯೋಜ್ಯ ಇತಿ ಸದ್ವೈದ್ಯಾಃ|

Adhikarana samyaksnigdhalakShaNam, asnigdhalakShaNam, atisnigdhalakShaNam (30-31) · Śloka 31

| ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯಂ ದೀಪ್ತೋಽಗ್ನಿರ್ವರ್ಚಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಸಂಹತಮ್||೩೦|| ಸ್ನೇಹೋದ್ವೇಗಃ ಕ್ಲಮಃ ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ನಿಗ್ಧೇ, ರೂಕ್ಷೇ ವಿಪರ್ಯಯಃ| ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧೇ ತು ಪಾಣ್ಡುತ್ವಂ ಘ್ರಾಣವಕ್ತ್ರಗುದಸ್ರವಾಃ||೩೧||

ಸ೦-ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಪುರುಷೇ ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯಾದಿ ಕ್ಲಮಾನ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ| ವರ್ಚಃ-ಶಕೃತ್, ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತಥಾಽಸಂಹತಂ-ಶಿಥಿಲಮ್| ರೂಕ್ಷೇ-ಅಸ್ನಿಗ್ಧೇ, ವಿಪರ್ಯಯೋ-ವೈಪರೀತ್ಯಮ್| ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧೇ ತು-ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾತಿಯೋಜನಾತ್, ಪಾಣ್ಡುತ್ವಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಸ್ರವಶಬ್ದಸ್ಯ ಘ್ರಾಣಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ|

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (32-33) · Śloka 33

ಅಮಾತ್ರಯಾಽಹಿತೋ ಕಾಲೇ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರತಃ| ಸ್ನೇಹಃ ಕರೋತಿ ಶೋಫಾರ್ಶಸ್ತನ್ದ್ರಾಸ್ತಮ್ಭವಿಸಂಜ್ಞತಾಃ||೩೨|| ಕಣ್ಡೂಕುಷ್ಠಜ್ವರೋತ್ಕ್ಲೇಶಶೂಲಾನಾಹಭ್ರಮಾದಿಕಾನ್| |೩೩|

ಸ೦-ಅಮಾತ್ರಃ ಪೀತಃ ಸ್ನೇಹಃ-ಸರ್ಪಿರಾದಿಃ, ಶೋಫಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಬಲಕ್ಷಯಜಾಡ್ಯವಾಗ್ಗ್ರಹಾದಯಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಅಹಿತೋ-ಯೋ ಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಃ ಸ್ನೇಹಃ| ತಥಾ, ಅಕಾಲೇ-ಗ್ರೀಷ್ಮಾದೌ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೇ| ತಥಾ, ಮಿಥ್ಯಾಹಾರತೋ-"ದ್ರವೋಷ್ಣಂ " ಇತ್ಯಾದಿವಿಪರ್ಯಯೇಣ| ತಥಾ, ಮಿಥ್ಯಾವಿಹಾರತಃ-"ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರೀ ಸ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿವಿಪರ್ಯಯೇಣ|

Adhikarana atisnigdhamithyAsnigdhayoshcikitsitam (33-35) · Śloka 35

| ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣೋಲ್ಲೇಖನಸ್ವೇದರೂಕ್ಷಪಾನಾನ್ನಭೇಷಜಮ್||೩೩|| ತಕ್ರಾರಿಷ್ಟಖಲೋದ್ದಾಲಯವಶ್ಯಾಮಾಕಕೋದ್ರವಮ್| ಪಿಪ್ಪಲೀತ್ರಿಫಲಾಕ್ಷೌದ್ರಪಥ್ಯಾಗೋಮೂತ್ರಗುಗ್ಗುಲು||೩೪|| ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ಚ ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪದಿ ಸಾಧನಮ್| |೩೫|

ಸ೦-ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪದಿ-ಸ್ನೇಹವಿಧಿವಿಭ್ರಂಶೇ ಸತಿ, ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾದಿ ಸಾಧನಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹೌ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾಶಬ್ದೇನಾತ್ರೋಕ್ತೌ| ಉಲ್ಲೇಖನಂ-ವಮನಮ್| ರೂಕ್ಷಶಬ್ದಸ್ಯ ಪಾನಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ಯೋಗಃ| ತಕ್ರಾಣಿ ಚಾರಿಷ್ಟಾಶ್ಚೇತ್ಯೇವಂ ಸಮಾಸಃ| ಖಲೋ-ವ್ಯಞ್ಜನವಿಶೇಷಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಃ| ಉದ್ದಾಲಃ-ಶಾಲಿವಿಶೇಷಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ-ದೋಷಾನುಗುಣ್ಯೇನ, ಪ್ರತಿರೋಗಂ-ಯದ್ಯಸ್ಮಿನ್ ರೋಗೇ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇಽಧ್ಯಾಯ ಉಕ್ತಂ ತತ್, ತದಪಿ ಸಾಧನಮ್|

Adhikarana virUkShaNasya samyagyogAtiyogalakShaNam (35) · Śloka 35

ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪತ್ಸಾಧನಸ್ಯ ವಿರೂಕ್ಷಣಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್ ಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ವಿರೂಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ಕೃತಾತಿಕೃತಲಕ್ಷಣಮಾಹ - - - - | ವಿರೂಕ್ಷಣೇ ಲಙ್ಘನವತ್ಕೃತಾತಿಕೃತಲಕ್ಷಣಮ್||೩೫||

ಸ೦-ವಿರೂಕ್ಷಣೇ ಸಮ್ಯಗುತ್ಪನ್ನೇ ತಥಾಽತ್ಯರ್ಥೋತ್ಪನ್ನೇ ಚ ಲಙ್ಘನವತ್ ಕೃತಾತಿಕೃತಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕೃತಂ ಚಾತಿಕೃತಂ ಚ ಕೃತಾತಿಕೃತೇ, ತಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಕೃತಾತಿಕೃತಲಕ್ಷಣಮ್| ಕೃತಶಬ್ದೇನ ಸಮ್ಯಕ್ಕೃತಮುಚ್ಯತೇ| ವಿರೂಕ್ಷಣಾಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ತು ಸ್ನೇಹಾತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣೇನೈವೋಕ್ತಮ್| ತತ್ರ ಸಮ್ಯಕ್ಕೃತಸ್ಯ ಲಙ್ಘನಸ್ಯ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾದಿ ತದೇವ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರೂಕ್ಷಣೇ ಕೃತೇ ಲಕ್ಷಣಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಅತಿಕೃತೇ ವಿರೂಕ್ಷಣೇಽತಿಲಙ್ಘಿತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಾದಿಕಂ ವೇದ್ಯಮ್|

Adhikarana snigdhasya svedaH kAryaH, snigdhasya tryahAdvirecanam, snigdhasya dvyahAdvamanam (36-37) · Śloka 37

ಸ್ನಿಗ್ಧದ್ರವೋಷ್ಣಧನ್ವೋತ್ಥರಸಭುಕ್ ಸ್ವೇದಮಾಚರೇತ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ತ್ರ್ಯಹಂ ಸ್ಥಿತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿರೇಕಂ, ವಮನಂ ಪುನಃ||೩೬|| ಏಕಾಹಂ ದಿನಮನ್ಯಚ್ಚ ಕಫಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ತತ್ಕರೈಃ| |೩೭|

ಸ೦-ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಚಾಸೌ ದ್ರವೋಷ್ಣಧನ್ವೋತ್ಥರಸಶ್ಚ, ತಂ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಯಃ ಸ ಸ್ನಿಗ್ಧದ್ರವೋಷ್ಣಧನ್ವೋತ್ಥರಸಭುಕ್| ಧನ್ವೋತ್ಥರಸೋ-ಜಾಙ್ಗಲದೇಶಮಾಂಸಸಮುದ್ಭೂತೋ ರಸಃ, ತಂ ಭುಞ್ಜಾನಃ ಸ್ವೇದಮಾಚರೇತ್| ಮಾಂಸರಸಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ಸ್ನಿಗ್ಧದ್ರವತ್ವಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧದ್ರವಗ್ರಹಣಮಧಿಕಯೋಗಾಯೇತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಉಷ್ಣಂ-ಉಭಯಥಾ ವೀರ್ಯತೋಽಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾಚ್ಚ| ಏವಮ್ಭೂತಃ ಪುರುಷಃ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽನನ್ತರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧದ್ರವೋಷ್ಣಧನ್ವೋತ್ಥರಸಭುಕ್ ಸ್ವೇದಮಾಚರನ್ ದಿನತ್ರಯಂ ಸ್ಥಿತಃ ಸನ್ ವಿರೇಕಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ವಮನಂ ಪುನರಿತಿ| ಯದಾ ತು ಸ್ನೇಹಾದನನ್ತರಂ ವಮನಮೇವೋಪಯುಙ್ಕ್ತೇ ತದೈಕಾಹಮನೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಸ್ನಿಗ್ಧದ್ರವೋಷ್ಣಧನ್ವೋತ್ಥರಸಭುಕ್ ಸ್ವೇದಮಾಚರನ್ ಸ್ಥಿತೋಽನ್ಯಚ್ಚ ದಿನಂ-ದ್ವಿತೀಯಮಹಃ, ಕಫಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ-ಸ್ಥಾನಾತ್ ಪ್ರಚ್ಯಾವ್ಯ, ಸ್ಥಿತೋ ವಮನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕೈರುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ? ತತ್ಕರೈಃ,-ಕಫಕರಣಹೇತುಭಿರ್ಮಾಷಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಗುಡಾದಿಭಿಃ| ತತ್ಕರೈರಿತಿ ಕೃಞೋ ಹೇತ್ವಾದಿನಾ ಹೇತೌ ಟಃ|

Adhikarana mAMsalAdInAM rUkShaNapUrvakaM snehanam (37-38) · Śloka 38

| ಮಾಂಸಲಾ ಮೇದುರಾ ಭೂರಿಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ವಿಷಮಾಗ್ನಯಃ||೩೭|| ಸ್ನೇಹೋಚಿತಾಶ್ಚ ಯೇ ಸ್ನೇಹ್ಯಾಸ್ತಾನ್ ಪೂರ್ವಂ ರೂಕ್ಷಯೇತ್ತತಃ| ಸಂಸ್ನೇಹ್ಯ ಶೋಧಯೇದೇವಂ ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪನ್ನ ಜಾಯತೇ||೩೮||

ಸ೦-ಮಾಂಸಲತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಾಃ ಪುರುಷಾ ಯೇ ಶೋಧ್ಯತ್ವೇನ ಸ್ನೇಹಯಿತುಮಭೀಷ್ಟಾಃ, ತಾನ್ ಪೂರ್ವಂ-ಪ್ರಥಮಂ, ರೂಕ್ಷಯೇತ್| ತತೋ-ರೂಕ್ಷಯಿತ್ವಾಽನನ್ತರಂ, ಸಂಸ್ನೇಹ್ಯ ಶೋಧಯೇತ್| ಕಿಮೇವಂ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಏವಂ ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪನ್ನ ಜಾಯತೇ| ಮಾಂಸಲಾಃ-ಉಪಚಿತಮಾಂಸಾಃ| ಮೇದುರಾಃ-ಮೇದಸ್ವಿನಃ|

Adhikarana malapreraNam (39) · Śloka 39

ಅಲಂ ಮಲಾನೀರಯಿತುಂ ಸ್ನೇಹಶ್ಚಾಸಾತ್ಮ್ಯತಾಂ ಗತಃ| |೩೯|

ಸ೦-ನ ಕೇವಲಂ ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪದೇವಂ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಯಾವತ್ ಸ್ನೇಹೋಽಸಾತ್ಮ್ಯತಾಂ ಗತಃ ಸನ್ ಮಲಾನ್-ವಾತಾದೀನ್ ಪುರೀಷಾದೀಂಶ್ಚ, ಈರಯಿತುಂ-ಪ್ರೇರಯಿತುಂ, ಅಲಂ-ಪರ್ಯಾಪ್ತಃ|

Adhikarana bAlavRuddhAdiShu sadyaH snehanam (39-40) · Śloka 40

| ಬಾಲವೃದ್ಧಾದಿಷು ಸ್ನೇಹಪರಿಹಾರಾಸಹಿಷ್ಣುಷು||೩೯|| ಯೋಗಾನಿಮಾನನುದ್ವೇಗಾನ್ ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹಾನ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| |೪೦|

ಸ-ಬಾಲಾದಿಷು ತಥಾ ಯಃ ಸ್ನೇಹವಿಷಯೇ ಪರಿಹಾರಃ-ಶೀತೋದಕಾದಿಃ, ತಮಸಹಿಷ್ಣುಷು-ಅಕ್ಷಮೇಷು, ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹಾಖ್ಯಾನನುದ್ವೇಗಾನ್-ಅನುದ್ವೇಜಕಾನ್, ಏತಾ(ಇಮಾ) ನ್-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನ್, ಯೋಗಾನ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana sadyaH snehanA aShTau yogAH (40-42) · Śloka 42

ಕಾಂಸ್ತಾನ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಪ್ರಾಜ್ಯಮಾಂಸರಸಾಸ್ತೇಷು, ಪೇಯಾ ವಾ ಸ್ನೇಹಭರ್ಜಿತಾ||೪೦|| ತಿಲಚೂರ್ಣಶ್ಚ ಸಸ್ನೇಹಫಾಣಿತಃ, ಕೃಶರಾ ತಥಾ| ಕ್ಷೀರಪೇಯಾ ಘೃತಾಢ್ಯೋಷ್ಣಾ, ದಧ್ನೋ ವಾ ಸಗುಡಃ ಸರಃ||೪೧|| ಪೇಯಾ ಚ ಪಞ್ಚಪ್ರಸೃತಾ ಸ್ನೇಹೈಸ್ತಣ್ಡುಲಪಞ್ಚಮೈಃ| ಸಪ್ತೈತೇ ಸ್ನೇಹನಾಃ ಸದ್ಯಃ, ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚ ಲವಣೋಲ್ಬಣಾಃ||೪೨||

ಸ೦-ತೇಷು-ಬಾಲಾದಿಷು, ಪ್ರಾಜ್ಯಮಾಂಸರಸಾಃ-ಪ್ರಭೂತಮಾಂಸಾನಿ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ತದ್ರಸಾಃ| ತಥಾ, ಸ್ನೇಹಭರ್ಜಿತಾ ಪೇಯಾ| ತಥಾ, ತಿಲಚೂರ್ಣಃ-ಪಲಲಾಖ್ಯಃ, ಸಸ್ನೇಹಫಾಣಿತಃ-[ ಸ್ನೇಹೇನ- ] ಸರ್ಪಿರಾದಿನಾ ಯುಕ್ತಃ, ಫಾಣಿತೇನ-ಕ್ಷೌದ್ರಗುಡವಿಕಾರವಿಶೇಷೇಣ ಚ ಯುಕ್ತಃ| ತಥಾ, ಕೃಶರಾ ತಥೇತಿ ಸ್ನೇಹಫಾಣಿತಯುಕ್ತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಕ್ಷೀರಪೇಯಾ-ಕ್ಷೈರೇಯೀ ಸರ್ಪಿಷ್ಮತ್ಯುಷ್ಣಾ ಚ| [ ತಥಾ, ] ದಧಿಸರೋ ವಾ ಸಗುಡಃ| [ ತಥಾ, ] ಪೇಯಾ ಚ ಪಞ್ಚಪ್ರಸೃತಾ, 'ದ್ವೇ ಪಲೇ-ಪ್ರಸೃತಂ ವಿದುಃ' ಪಞ್ಚ ಪ್ರಸೃತಾನಿ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ಪಞ್ಚಪ್ರಸೃತಾ| ಕೇಷಾಂ ಪುನಸ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪ್ರಸೃತಾನಿ ? ಇತಿ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ-ಸ್ನೇಹೈಸ್ತಣ್ಡುಲಪಞ್ಚಮೈರಿತಿ| ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ವಸಾ ಮಜ್ಜೇತಿ ಚತುರ್ಣಾಂ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಚತ್ವಾರಿ ಪ್ರಸೃತಾನಿ ತಣ್ಡುಲಾಶ್ಚ ಪ್ರಸೃತಮೇಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇ ಸಪ್ತ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ ಸದ್ಯಃ-ಶೀಘ್ರಂ ಸ್ನೇಹನಾಃ,- ತ್ರಿಚತುರೈರಹೋಭಿರ್ವಿನಾಽಪಿ ಸ್ನೇಹನಾಃ, ನಿಷ್ಪರಿಹಾರಾಶ್ಚ| ನ ಕೇವಲಮೇತ ಏವ ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನಾ ಇತ್ಯಾಹ-ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚ ಲವಣೋಲ್ಬಣಾ ಇತಿ| ಸ್ನೇಹಾಃ-ಸರ್ಪಿರಾದಯೋಽಪಕ್ವಾ ಏವ| ಕಿಂ ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ ? ಲವಣೋಲ್ಬಣಾಃ-ಲವಣಾಢ್ಯಾಃ, ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana lavaNasaMyogAt kathaM sadyaH snehanatvam (43) · Śloka 43

ಕಸ್ಮಾಲ್ಲವಣಸಂಯೋಗಾತ್ ಸ್ನೇಹಾ ಅಪಕ್ವಾ ಅಪಿ ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನಾಃ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ತದ್ಧ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದ್ಯರೂಕ್ಷಂ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮುಷ್ಣಂ ವ್ಯವಾಯಿ ಚ| |೪೩|

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾಲ್ಲವಣಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ರಾವಕಂ, ಅರೂಕ್ಷತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಚ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ-ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಗಾಮಿ| 'ವ್ಯವಾಯಿ-ದೇಹಮಖಿಲಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಪಾಕಾಯ ಕಲ್ಪತೇ'|

Adhikarana kuShThAdiShu snehArthaM guDAdiniShedhaH (43-44) · Śloka 44

| ಗುಡಾನೂಪಾಮಿಷಕ್ಷೀರತಿಲಮಾಷಸುರಾದಧಿ||೪೩|| ಕುಷ್ಠಶೋಫಪ್ರಮೇಹೇಷು ಸ್ನೇಹಾರ್ಥಂ ನ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್| |೪೪|

ಸ೦-ಕುಷ್ಠಾದಿಷು ಸ್ನೇಹಯೋಗ್ಯತ್ವೇ ಸತಿ ಗುಡಾದಿ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಂ ನ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್-ನ ಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana teShAM snehanaprakAraH (44-45) · Śloka 45

ತರ್ಹಿ ತೇ ಕಥಂ ಸ್ನೇಹ್ಯಾಃ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ತ್ರಿಫಲಾಪಿಪ್ಪಲೀಪಥ್ಯಾಗುಗ್ಗುಲ್ವಾದಿವಿಪಾಚಿತಾನ್||೪೪|| ಸ್ನೇಹಾನ್ ಯಥಾಸ್ವಮೇತೇಷಾಂ ಯೋಜಯೇದವಿಕಾರಿಣಃ| |೪೫|

ಸ೦-ಏತೇಷಾಂ-ಕುಷ್ಠಾದೀನಾಮ್, ತ್ರಿಫಲಾದಿಭಿರ್ವಿಪಾಚಿತಾನ್-ಸಾಧಿತಾನ್, ಅವಿಕಾರಿಣಃ-ಅವಿಕಾರಕಾನ್, ಸ್ನೇಹಾನ್ ಯೋಜಯೇತ್| ಯಥಾಸ್ವಂ-ಯಥಾಯೋಗ್ಯಮ್| ಕುಷ್ಠಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಯೋ ವಿಕಾರಸ್ತದ್ವತಾಮ್, ತೇನ ಕುಷ್ಠಿನಾಂ ಶೋಫಿನಾಂ ಮೇಹಿನಾಮಿತ್ಯರ್ಥೋಽವತಿಷ್ಠತೇ|

Adhikarana AmayakShINAnAM snehanaprakAraH (45) · Śloka 45

| ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ತ್ವಾಮಯೈರಗ್ನಿದೇಹಸನ್ಧುಕ್ಷಣಕ್ಷಮಾನ್||೪೫||

ಸ೦-ಆಮಯೈಃ-ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ, ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ಪುನಃ ಪುಂಸಾಮಗ್ನಿದೇಹಸನ್ಧುಕ್ಷಣಕ್ಷಮಾನ್ ಸ್ನೇಹಾನ್ ಯೋಜಯೇತ್| ಅಗ್ನಿಶ್ಚ ದೇಹಶ್ಚಾಗ್ನಿದೇಹೌ, ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾಶ್ಚ ಕ್ಷಮಾಶ್ಚ ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಕ್ಷಮಾಃ, ತಾನ್| ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನಾತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಗ್ನೇಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾಃ-ಉದ್ದೀಪಕಾಃ, ದೇಹಸ್ಯ ಕ್ಷಮಾಃ-ಪುಷ್ಟ್ಯಾವಹಾಃ| ಅತ್ರ ಚಾಯಂ ಭಾವಃ,-ಕಿಲ ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ವಹ್ನಿರಪಿ ಕ್ಷೀಣೋ ಭವತಿ| ಅತಸ್ತೇಷಾಂ ನ ಕೇವಲಂ ಯೇ ಪುಷ್ಟ್ಯಾವಹಾಃ [ ತೇ ಉಪಯೋಜ್ಯಾಃ| ಕುತಃ ? ತೇ ] ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮಾವಹನ್ತಿ| ಅಥವಾ ವಹ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾ ನ ಪುಷ್ಟ್ಯಾವಹಾಃ| ನ ತೇ ಸ್ನೇಹಾ ಉಪಯೋಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಾಃ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಉಭಯಕಾರಿಣ ಏವ ಯೋಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಾ ಇತಿ|

Adhikarana snehashIlanasya phalam (16) · Śloka 16

ದೀಪ್ತಾನ್ತರಾಗ್ನಿಃ ಪರಿಶುದ್ಧಕೋಷ್ಠಃ ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಧಾತುರ್ಬಲವರ್ಣಯುಕ್ತಃ| ದೃಢೇನ್ದ್ರಿಯೋ ಮನ್ದಜರಃ ಶತಾಯುಃ ಸ್ನೇಹೋಪಸೇವೀ ಪುರುಷಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ||೪೬|| ಇತಿ ಶ್ರೀ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಸ್ನೇಹವಿಧಿರ್ನಾಮ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೬||

ಸ೦-ಯಃ ಪುಮಾನಾಭೀಕ್ಷ್ಣ್ಯೇನ ಸ್ನೇಹಮುಪಸೇವತೇ, ಸ ದೀಪ್ತಾನ್ತರಾಗ್ನಿತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೋ ಭವತೀತಿ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ| ಸದ್ವೈದ್ಯೈರಿತಿ ಶೇಷಃ| ಉಪಜಾತಿರ್ವೃತ್ತಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಸ್ನೇಹವಿಧ್ಯಧ್ಯಾಯಃ ಷೋಡಶಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೬||