16. snēhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ശോധനാദിഗണസങ്ഗ്രഹാധ്യായാദനന്തരം സ്നേഹാധ്യായാരമ്ഭഃ| യതഃ ശോധനം സ്നേഹസ്വേദാവന്തരേണ ന സമ്ഭവതി| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൮|൫൯) - "സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ ഇത്യാദി|

Adhikarana snehavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

തസ്മാത്സ്നേഹസ്വേദാധ്യായയോരാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതഃ സ്നേഹവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-സ്നേഹസ്യ-സര്പിരാദേര്വിധിഃ സ്നേഹവിധിഃ, തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ശേഷം പൂര്വവദ്യോജ്യമ്|

Adhikarana snehanavirUkShaNayoH svarUpam (1) · Śloka 1

ഗുരുശീതസരസ്നിഗ്ധമന്ദസൂക്ഷ്മമൃദുദ്രവമ്| ഔഷധം സ്നേഹനം പ്രായോ, വിപരീതം വിരൂക്ഷണമ്||൧||

സ൦-ഗുര്വാദിഗുണയുക്തം യദ്ദ്രവ്യം തത് സ്നേഹനം ഭവതി| വിപരീതമതോ യല്ലഘൂഷ്ണസ്ഥിരരൂക്ഷതീക്ഷ്ണസ്ഥൂലകഠിനസാന്ദ്രഗുണോപേതം തദ്വിരൂക്ഷണമ്| പ്രായോഗ്രഹണം വിരൂക്ഷണേ സ്നേഹനേ ച യോജ്യമ്| തഥാ ച,- ലഘ്ഹ്വപി സാര്ഷപം തൈലം ഛാഗം ച ദുഗ്ധം തഥാ വിഷ്കിരപ്രതുദമൃഗാഖ്യം വര്ഗത്രയം സ്നേഹനം ഭവതി| തഥാ, ഉഷ്ണമപി മത്സ്യമഹിഷമാംസം സ്നേഹനം ഭവതി| ഏവം രൂക്ഷണേऽപി വേദ്യമ്| തഥാ ച,- യവോ ഗുരുശീതസരാദിഗുണയുക്തോऽപി വിരൂക്ഷണഃ, തഥാ രാജമാഷോऽപി| സ്നേഹനേ പ്രകൃതേऽപി വിരൂക്ഷണോപന്യാസോऽന്വയവ്യതിരേകേണ സുതരാം സ്നേഹസ്യ സമ്യക്പ്രതിപാദനാര്ഥഃ|

Adhikarana sneheShu sarpirAdInAM pravaratvam, sneheShvuttamaM sarpiH (2-3) · Śloka 3

സര്പിര്മജ്ജാ വസാ തൈലം സ്നേഹേഷു പ്രവരം മതമ്| തത്രാപി ചോത്തമം സര്പിഃ സംസ്കാരസ്യാനുവര്തനാത്||൨|| മാധുര്യാദവിദാഹിത്ത്വാജ്ജന്മാദ്യേവ ച ശീലനാത്| |൩|

സ൦-സ്നേഹേഷു-ക്ഷീരാനൂപാമിഷാദിഷു മധ്യേ, സര്പിരാദയശ്ചത്വാരഃ സ്നേഹാഃ പ്രകര്ഷേണ വരാഃ| തത്രാപി ച-തേഷ്വപി ചതുര്ഷു മധ്യേ, സര്പിരുത്തമമ്, സംസ്കാരസ്യാനുവര്തനാത്| നനു, യദി സംസ്കാരമനുവര്തതേ സര്പിസ്തദാനീം മരിചചിത്രകാദിദ്രവ്യാഭിസംസ്കൃതസ്യ ഘൃതസ്യ ശൈത്യാദിഗുണവിപര്യാസഃ പ്രാപ്തഃ| ന ചേദം ദൃഷ്ടമ്| യദസ്യ ശൈത്യാദയോ ഗുണാ വിനശ്യന്ത്യൌഷ്ണ്യാദയശ്ചോത്പദ്യന്തേ ഇതി| അത്രോച്യതേ| അനുശബ്ദോऽത്ര സഹാര്ഥേ, അനേകാര്ഥത്വാന്നിപാതാനാമ്| തേനായമര്ഥഃ,-സര്പിഷോ ഗുണാഃ സംസ്കാരഗുണൈഃ സഹ വര്തന്തേ, ന തു തൈലാദീനാമ്| തൈലവസാമജ്ജാനോ ഹി സംസ്കാരവശാത് സ്വഗുണാംസ്ത്യജന്തി| അത്ര ചോദാഹരണം യഥാ,-ചന്ദനാദ്യം തൈലമിതി| അതോ ദ്രവ്യഗുണാന്തരൈരനഭിഭൂതഗുണത്വാത്സര്പിഷ ഇതരേഷാം ച തൈലാദീനാം ദ്രവ്യൈരഭിഭൂതഗുണത്വാദുത്തമത്വമ്| അത ഏവ ച വാതപിത്തജ്വരാദിഷു വികാരേഷു ഘൃതസാധ്യേഷു ഭേഷജം തൈലം നേഷ്ടമ്, അനിഷ്ടസമ്പാദനാത്| തൈലസാധ്യേഷു തു വികാരേഷു തദുപശാന്ത്യര്ഥ തഥാവിധദ്രവ്യസംസ്കൃതം ഘൃതമപീഷ്ടമ്| തദ്ധി ന തഥാऽനിഷ്ടഹേതുഃ| തസ്മാത് സര്വസ്നേഹേഭ്യഃ സര്പിരേവോത്തമമ്, സംസ്കാരസ്യാനുവര്തനാദിതി ന്യായാത് ന്യായ്യമേവ| മാധുര്യാദിഹേതോശ്ച|

Adhikarana sarpirAdInAM snehaprayoge doShavisheSheNa tAratamyam (3) · Śloka 3

| പിത്തഘ്നാസ്തേ യഥാപൂര്വമിതരഘ്നാ യഥോത്തരമ്||൩||

സ൦-യോ യഃ പൂര്വോ-യഥാപൂര്വമ്, യോ യ ഉത്തരോ-യഥോത്തരമ്| "യഥാസാദൃശ്യേ" ഇത്യവ്യയീഭാവഃ| ഉത്തരമപേക്ഷ്യ പൂര്വഃ പൂര്വം ചാപേക്ഷ്യോത്തരഃ| തേന ചതുര്ണാം സ്നേഹാനാം യഥാനിര്ദിഷ്ടാനാം സര്പിരാദീനാം ത്രയ ഏവ സ്നേഹാ വസാമജ്ജസര്പിഃസംജ്ഞകാ യഥാപൂര്വത്വേന സമ്ബധ്യന്തേ, ന തു തൈലാഖ്യഃ സ്നേഹഃ, തസ്യ പൂര്വത്വാഭാവാത്| ന ഹ്യന്യോऽസ്മാത് കശ്ചിദുത്തരോऽസ്തി, യദപേക്ഷ്യൈഷഃ പൂര്വത്വമാത്മന ആസാദയേത്| തസ്മാന്നാസ്തി പൂര്വത്വസമ്ബന്ധസ്തൈലസ്യ| [തഥാ, ചതുര്ണാം സ്നേഹാനാം ത്രയ ഏവ സ്നേഹാ മജ്ജവസാതൈലാഖ്യാ യഥോത്തരത്വേനാഭിസമ്ബധ്യന്തേ, ന സര്പിഃസംജ്ഞകഃ സ്നേഹഃ, ഉത്തരത്വാഭാവാത്| ന ഹ്യന്യഃ കശ്ചിദസ്യ പൂര്വോ വിദ്യതേ, യദപേക്ഷയൈവോത്തരത്വമാത്മന ആസാദയതീത്യുക്തമ്| ] തദേവം യഥാപൂര്വം പിത്തഘ്നത്വം വസാമജ്ജസര്പിഷാം സാമാന്യേനോക്തമ്| വിശേഷേണ ച-, വസാ പിത്തഘ്നീ, മജ്ജാ പിത്തഘ്നതരഃ, സര്പിഃ പിത്തഘ്നതമമിത്യര്ഥഃ| ഇതരഘ്നാ ഇത്യാദി| ഇതരൌ-വാതകഫൌ പിത്താപേക്ഷയാ, തൌ ഘ്ഹ്നന്തി-പരാകുര്വന്തീതീതരഘ്ഹ്നാഃ| യഥോത്തരം ത്രയഃ സ്നേഹാ മജ്ജവസാതൈലാഖ്യാ വാതശ്ലേഷ്മഘ്നാഃ| തേന മജ്ജാ വാതശ്ലേഷ്മഘ്നോ വസാ വാതശ്ലേഷ്മഘ്നതരാ തൈലം വാതശ്ലേഷ്മഘ്നതമമിത്യവഗന്തവ്യമ്| അന്യേ ത്വേവം വ്യാചക്ഷതേ-ശ്ലേഷ്മണി സ്നേഹനിഷേധാദിതരഘ്നാ ഇതി സാമാന്യോക്താവപി വാതഘ്നാ ഇതി ഗമ്യതേ| അഥവാ ദ്രവ്യാന്തരസംസ്കൃതസര്പിരാദ്യപേക്ഷയാ കഫസ്യാപീതരശബ്ദേന ഗ്രഹണമിതി|

Adhikarana sarpirAdInAM gurutve tAratamyam (4) · Śloka 4

ഘൃതാത്തൈലം ഗുരു വസാ തൈലാന്മജ്ജാ തതോऽപി ച| |൪|

സ൦-ഘൃതാദ്ഗുരുണഃ സകാശാത്തൈലം ഗുരു-ഗുരുതരമിത്യര്ഥഃ| വസാ തു തൈലാദ്ഗുരുതമാ| തതോऽപ്യതിശയേന മജ്ജാ ഗുരുതമഃ|

Adhikarana yamakastrivRuto mahAn iti saMj~jAtrayam (4) · Śloka 4

ഇദാനീം യമകഃ സ്നേഹസ്ത്രിവൃതഃ സ്നേഹോ മഹാസ്നേഹ ഇതി ച തത്ര തത്രോച്യന്തേ, ന ച തേ ജ്ഞായന്ത ഇത്യാഹ - - - - | ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിശ്ചതുര്ഭിസ്തൈര്യമകസ്ത്രിവൃതോ മഹാന്||൪||

സ൦-ദ്വാഭ്യാം സ്നേഹാഭ്യാം-സര്പിര്വസാഭ്യാം സര്പിസ്തൈലാഭ്യാം സര്പിര്മജ്ജഭ്യാമിത്യാദി, ദ്വാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം യമകോ നാമ്നാ സ്നേഹഃ| ഏവം ത്രിഭിഃ സ്നേഹൈസ്ത്രിവൃതഃ, ചതുര്ഭിര്മഹാസ്നേഹഃ, 'ഉച്യതേ' ഇതി ശേഷഃ|

Adhikarana snehyAH (5-6) · Śloka 6

സമ്പ്രതി സ്നേഹ്യാന്നിരൂപയതി - - - - സ്വേദസംശോധ്യമദ്യസ്ത്രീവ്യായാമാസക്തചിന്തകാഃ| വൃദ്ധബാലാബലകൃശാ രൂക്ഷാഃ ക്ഷീണാസ്രരേതസഃ||൫|| വാതാര്തസ്യന്ദതിമിരദാരുണപ്രതിബോധിനഃ| സ്നേഹ്യാഃ|൬|

സ൦-സ്വേദ്യാദയഃ സ്നേഹ്യാഃ-സ്നേഹാര്ഹാഃ| ന ഹ്യസ്നേഹിതഃ സ്വേദ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ഏവം യോऽപി ശോധ്യഃ സോऽപി പൂര്വം സ്നേഹ്യഃ| സ്വേദ്യാഃ-സ്വേദാര്ഹാഃ| അര്ഹാര്ഥേ കൃത്യപ്രത്യയോऽത്ര ണ്യഃ| ഏവം സംശോധ്യാഃ-ശോധനാര്ഹാഃ, മദ്യാസക്താഃ സ്ത്ര്യാസക്താ വ്യായാമസക്താശ്ച, തഥാ ചിന്തകാഃ, തഥാ വൃദ്ധാ ബാലാ അബലാഃ-അല്പബലാഃ കൃശാ രൂക്ഷാഃ ക്ഷീണരുധിരാഃ ക്ഷീണശുക്രാശ്ച, വാതാര്താഃ-വാതപീഡിതാഃ, സ്യന്ദാദിഷു പ്രത്യേകസ്മിന് യോജ്യഃ, സ്യന്ദിനഃ-അക്ഷിരോഗയുക്താഃ, തിമിരിണശ്ച, ദാരുണപ്രതിബോധിനഃ-കൃച്ഛ്രോന്മീലിനഃ, ഏതേ സ്നേഹാര്ഹാഃ|

Adhikarana snehanAyogyAH (6-8) · Śloka 8

| ന ത്വതിമന്ദാഗ്നിതീക്ഷ്ണാഗ്നിസ്ഥൂലദുര്ബലാഃ||൬|| ഊരുസ്തമ്ഭാതിസാരാऽऽമഗലരോഗഗരോദരൈഃ| മൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദ്യരുചിശ്ലേഷ്മതൃഷ്ണാമദ്യൈശ്ച പീഡിതാഃ||൭|| അപപ്രസൂതാ യുക്തേ ച നസ്യേ ബസ്തൌ വിരേചനേ| |൮|

സ൦-അതിമന്ദാഗ്ന്യാദയോ ന സ്നേഹ്യാഃ| അതിശബ്ദോ യാവദ്ദുര്ബലേഷു പ്രത്യേകം യോജ്യഃ| തേനാതിദുര്ബലാ ന സ്നേഹ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| അത ഏവാല്പബലാഃ സ്നേഹ്യാഃ, ന ത്വതിദുര്ബലാഃ, ഇതി ന പൂര്വാപരവിരോധഃ| അതിതീക്ഷ്ണാഗ്നേഃ സ്നേഹനാദത്യഗ്നിവൃദ്ധിഃ| അതിസ്ഥൂലസ്യ ചാഗ്നിമേദസോര്വൃദ്ധിഃ| അതിദുര്ബലസ്യ ച ജരണാശക്തേഃ സ്നേഹസ്യ വ്യാപത്| ഊരുസ്തമ്ഭാദിഭിര്യാവന്മദ്യൈശ്ച പീഡിതാ ന സ്നേഹ്യാഃ| അപപ്രസൂതാ-സ്രുതഗര്ഭാ, ന സ്നേഹ്യേതി ലിങ്ഗവചനവിപരിണാമഃ| പ്രയുക്തേ ച നസ്യാദികര്മണി സര്വ ഏവ ന സ്നേഹ്യാഃ|

Adhikarana ghRutasya viShayaH (8) · Śloka 8

സാമ്പ്രതം ചതുര്ണാം സ്നേഹാനാം മധ്യേ യോ യേഭ്യോ ഹിതഃ, തം ദര്ശയന്നാഹ - - - - | തത്ര ധീസ്മൃതിമേധാദികാങ്ക്ഷിണാം ശസ്യതേ ഘൃതമ്||൮||

സ൦-തത്ര-തേഷു സ്നേഹേഷു മധ്യേ, ധീസ്മൃത്യാദ്യഭിലാഷിണാം ഘൃതം ശസ്യതേ, യാവദഗ്നികാങ്ക്ഷിണാമ്| അന്യേ തു "മേധാദികാങ്ക്ഷിണാം" ഇതി പഠന്തി| ആദിശബ്ദേന സ്വരായുര്വര്ണാദിപരിഗ്രഹഃ|

Adhikarana tailasya viShayaH (9) · Śloka 9

ഗ്രന്ഥിനാഡീകൃമിശ്ലേഷ്മമേദോമാരുതരോഗിഷു| തൈലം ലാഘവദാര്ഢ്യാര്ഥിക്രൂരകോഷ്ഠേഷു ദേഹിഷു||൯||

സ൦-തൈലം ഗ്രന്ഥ്യാദിരോഗിഷു ശസ്യതേ| ലാഘവദാര്ഢ്യാര്ഥിഷു ക്രൂരകോഷ്ഠേഷു പ്രാണിഷു ച ശസ്യതേ|

Adhikarana vasAmajjorviShayaH (10-11) · Śloka 11

വാതാതപാധ്വഭാരസ്ത്രീവ്യായാമക്ഷീണധാതുഷു| രൂക്ഷക്ലേശക്ഷമാത്യഗ്നിവാതാവൃതപഥേഷു ച||൧൦|| ശേഷൌ| |൧൧|

സ൦-വാതാദീനാം ക്ഷീണധാതുനാ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| വാതക്ഷീണധാതുഷു ഏവമാതപക്ഷീണധാതുഷ്വിത്യാദി, ശേഷൌ-ഘൃതതൈലാഭ്യാമുക്താഭ്യാമന്യൌ വസാമജ്ജാനൌ, ശസ്യേതേ| തഥാ രൂക്ഷാദിഷ്വപി, ഏവം ക്ലേശസഹേഷു| അത്യഗ്നിഷു-മഹാഗ്നിഷു ബലവദഗ്നിഷ്വിതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്, അന്യഥാऽത്യഗ്നിഷു സ്നേഹനിഷേധാത് പൂര്വാപരവിരോധഃ സ്യാത്| അഥവാ, അത്യഗ്നിഷ്വപി വസാമജ്ജാനാവനുജജ്ഞേ, അപവാദവാക്യത്വാദസ്യേതി വ്യാഖ്യേയമ്| വാതേനാവൃതാഃ പന്ഥാനഃ-ഛിദ്രാഖ്യാഃ, യേഷാം തേഷു ച ശസ്യേതേ ശേഷൌ|

Adhikarana vasAyAH viShayAntaram (11) · Śloka 11

വസായാസ്ത്വന്യദപി വിശേഷാന്തരമാഹ - - - - വസാ തു സന്ധ്യസ്ഥിമര്മകോഷ്ഠരുജാസു ച| തഥാ ദഗ്ധാഹതഭ്രഷ്ടയോനികര്ണശിരോരുജി||൧൧||

സ൦-തുര്വിശേഷേ| ചഃ സമുച്ചയേ| രുജാശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| സന്ധിരുജാസ്വസ്ഥിരുജാസ്വിത്യാദി| തഥാ ദഗ്ധരുജ്യാഹതരുജി ച, തഥാ ഭ്രഷ്ടയോനിരുജീത്യേവം സമ്ബന്ധഃ കാര്യഃ|

Adhikarana kAlavisheShe snehavisheShopayogaH (12-13) · Śloka 13

| ഇദാനീം കസ്മിന്കാലേ കസ്യ സ്നേഹസ്യോപയോഗഃ ശസ്ത ഇതി ദര്ശയന്നാഹ - ] - - - - തൈലം പ്രാവൃഷി, വര്ഷാന്തേ സര്പിരന്യൌ തു മാധവേ| നനു, വര്ഷാസു തൈലം വര്ഷാന്തേ സര്പിര്വസാമജ്ജാനൌ മാധവ ഇതി യോऽയം നിയമഃ, സ കിഞ്ചിദപേക്ഷ്യ വര്തതേ ആഹോസ്വിദനപേക്ഷ്യ ? ഇത്യസ്മിന് പര്യനുയോഗ ഇദമാഹ - - - - ഋതൌ സാധാരണേ സ്നേഹഃ ശസ്തോऽഹ്നി വിമലേ രവൌ||൧൨|| തൈലം ത്വരായാം ശീതേऽപി| |൧൩|

സ൦-തൈലം പ്രാവൃഷി ശസ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ഏവമുത്തരത്രാപി യോജനീയമ്| സ്വസ്ഥസ്യ സ്നേഹനാര്ഥം സര്വസ്യൈവ സ്നേഹസ്യ പ്രസങ്ഗേ നിയമോऽയം ക്രിയതേ-, തൈലം പ്രാവൃഷ്യേവ, വര്ഷാന്തേ ഏവ സര്പിഃ, അന്യൌ വസാമജ്ജാനൌ, മാധവ ഏവേതി| സ൦-സാധാരണേ ഋതൌ-ശ്രാവണാദൌ, സംശോധനാത് പൂര്വം സ്നേഹനാര്ഥം സ്നേഹഃ-സര്പിരാദിശ്ചതുഷ്പ്രകാരോऽപി ശസ്തഃ| തഥാ, അഹ്നി-വാസരേ, ന നിശി| തഥാ, വിമലേ രവൌ-ജലദനീഹാരാദിനാऽനാച്ഛാദിതേ ഖരാംശൌ| സ്നേഹ ഇതി സാമാന്യശബ്ദപ്രയോഗാത് സര്വഃ സ്നേഹഃ സര്പിരാദിശ്ചതുഷ്പ്രകാരോ ഗൃഹ്യതേ| സ൦-ത്വരായാം സത്യാം-വ്യാധിക്രിയാം പ്രതി പ്രാപ്തേ കാലേ സ്നേഹയോഗ്യതായാം സത്യാമ്, ശീതേ-ഹേമന്തശിശിരാഖ്യേ കാലേ, തൈലം സംശോധനാത്പൂര്വം സ്നേഹനാര്ഥം ശസ്തമ്, നാന്യഃ സ്നേഹഃ| അപിശബ്ദാന്ന കേവലം വര്ഷാസു, അവര്ഷാസു ച ശസ്തമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana gharme~api ca nishi ghRutopayogaH (13) · Śloka 13

സര്വസ്യ സ്നേഹസ്യാന്ഹ്യുപയോഗാദ്രാത്രാവപ്രയോഗഃ പ്രാപ്ത ഇത്യാഹ - - - - ഘര്മേऽപി ച ഘൃതം നിശി| |൧൩|

സ൦-ന കേവലം ശരദി ഘൃതം പ്രയുഞ്ജീത യാവദ്ഘര്മേऽപി ഘൃതം നിശ്യുപയുഞ്ജീത|

Adhikarana pittAdiShu divAsnehanasyApavAdaH (13) · Śloka 13

| നിശ്യേവ പിത്തേ പവനേ സംസര്ഗേ പിത്തവത്യപി||൧൩||

സ൦-ന ച ഘര്മ ഏവ നിശ്യുപയുഞ്ജീത, യാവത്പിത്തേ കുപിതേ തജ്ജേ വാ വികാരേ, തഥാ പവനേ കുപിതേ തജ്ജേ വാ വികാരേ സ്നേഹസാധ്യേ, ഘര്മേ ഘൃതം നിശ്യുപയുഞ്ജീത, ന ദിവാ ന ച തൈലം വസാമജ്ജാനൌ വാ| തഥാ, പിത്തവതി-പിത്താധികേ സംസര്ഗേ വാതപിത്താഖ്യേ ശ്ലേഷ്മപിത്താഖ്യേ കുപിതേ തജ്ജേ വാ വികാരേ സ്നേഹസാധ്യേ, ഘര്മേ ഘൃതമേവ നിശ്യുപയുഞ്ജീത| പിത്തേ പവന ഇത്യേതത് ദോഷവികാരോഭയോപലക്ഷണാര്ഥം വേദ്യമ്| പിത്തവതീതി ഭൂമ്നി മതുപ്|

Adhikarana divArAtriniyamasya tyAge doShaH (14) · Śloka 14

നിശ്യന്യഥാ വാതകഫാദ്രോഗാഃ സ്യുഃ പിത്തതോ ദിവാ| |൧൪|

സ൦-അന്യഥാ-ഉക്തപ്രകാരാദപരേണ പ്രകാരേണ| യഥാ,- ശീതകാലേ നിശി ഘൃതോപയോഗാത് വാതകഫാദ്ധേതോ രോഗാ ഭവേയുഃ| തഥാ, ദിവാ ഘര്മേ കാലേ തൈലോപയോഗാത് പിത്തതഃ-പിത്താത്, രോഗാഃ സ്യുഃ| വസാമജ്ജോസ്ത്വനിശ്ചിതസ്വരുപത്വാത് ന തൂഷ്ണകാലേ നാപി ശീതകാലേ ത്വരായാം സത്യാമുപയോഗസ്തന്ത്രകാരേണ ദര്ശിതഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"യഥാസത്വം തു ശൈത്യോഷ്ണേ വസാമജ്ജ്ഞോസ്തു നിര്ദിശേത്|" ഇതി|

Adhikarana snehopayogaprakAraH (14-15) · Śloka 15

കഥം സ്നേഹ ഉപയോജ്യ ഇത്യാഹ - - - - | യുക്ത്യാऽവചാരയേത്സ്നേഹം ഭക്ഷ്യാദ്യന്നേന ബസ്തിഭിഃ||൧൪|| നസ്യാഭ്യഞ്ജനഗണ്ഡൂഷമൂര്ദ്ധകര്ണാക്ഷിതര്പണൈഃ| |൧൫|

സ൦-യുക്തിഃ-യോഗ ഉപായലക്ഷണഃ| യുക്ത്യാ-മാത്രാകാലക്രിയാഭൂമിദേഹദോഷസ്വഭാവയാ, സ്നേഹം-സര്പിരാദികമ്, അവചാരയേത്-ഉപയുഞ്ജീത| കേന സഹ ? ഇത്യാഹ-ഭക്ഷ്യാദ്യന്നേന| ആദിശബ്ദേന ഭോജ്യലേഹ്യപേയസ്യ ത്രിവിധസ്യാപ്യന്നസ്യ ഗ്രഹണമ്| തഥാ, ബസ്തിഭിര്നസ്യേനാഭ്യഞ്ജനേന ഗണ്ഡൂഷേണ ച സ്നേഹമവചാരയേത്| മൂര്ദ്ധാദീനാം തര്പണശബ്ദേന പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| തേന, മൂര്ദ്ധതര്പണേന-ശിരോബസ്ത്യാഖ്യേന| തഥാ, കര്ണതര്പണേന-കര്ണപൂരണാഖ്യേന| തഥാ, അക്ഷിതര്പണേന-തര്പണപുടപാകവിധ്യുക്തേന| ഭക്ഷ്യം-ശശാങ്കകിരണാദി, തേന ഭക്ഷ്യേണ സഹ| ആദിഗ്രഹണാദോദനാദയോ മുന്യുക്താ ഗൃഹ്യന്തേ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൧൩|൨൩) - "ഓദനശ്ച വിലേപീ ച രസോ മാംസം പയോ ദധി| യവാഗൂഃ സൂപശാകേ ച യൂഷഃ കാമ്ബലികഃ ഖലഃ|| സക്തവസ്തിലപിഷ്ടം ച മദ്യം ലേഹാസ്തഥൈവ ച| ഭക്ഷ്യമഭ്യഞ്ജനം ബസ്തിസ്തഥൈവോത്തരബസ്തയഃ||" ഇതി| ബസ്തിഭിരിതി ബഹുവചനനിര്ദേശോ ബസ്തിത്രയഗ്രഹണാര്ഥഃ| തേന നിരൂഹോऽന്വാസനം ബസ്തിരുത്തര ഇതി|

Adhikarana snehasya catuH ShaShThirvicAraNAH (15-16) · Śloka 16

| രസഭേദൈകകത്വാഭ്യാം ചതുഃഷഷ്ടിര്വിചാരണാഃ||൧൫|| സ്നേഹസ്യാന്യാഭിഭൂതത്വാദല്പത്വാച്ച ക്രമാത്സ്മൃതാഃ| |൧൬|

സ൦-രസഭേദശ്ചൈകകത്വം ച, താഭ്യാം രസഭേദൈകകത്വാഭ്യാം സ്നേഹസ്യാവചാര്യമാണസ്യ ചതുഃഷഷ്ടിര്വിചാരണാ ഭവന്തി| രസഭേദേന-"ഷട് പഞ്ചകാഃ ഷട് ച പൃഥക്" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൦|൪൩) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടേന ത്രിഷഷ്ടിസങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നേന സഹോപയുക്തസ്യ സ്നേഹസ്യ, തഥൈകകത്വേന-അസഹായേന കേവലേന സ്നേഹേന സതാऽസ്യ സ്നേഹസ്യ ചതുഃഷഷ്ടിര്വിചാരണാഃ-സ്നേഹപ്രയോഗകല്പനാഃ| യാ ഏതാ ഭക്ഷ്യാദ്യന്നേന, തഥാ രസഭേദേന മൂര്ധകരണാക്ഷിതര്പണേന ച| യാ ഏതാഃ ക്രമാത്-യഥാക്രമം നിര്ദിഷ്ടാഃ, താഃ കല്പനാഃ സ്നേഹസ്യാന്യാഭിഭൂതത്വാത് അന്യേന ഭക്ഷ്യാദിനാ ബഹുനാ, തഥാ രസഭേദേന സഹോപയുക്തസ്യാഭിഭൂതത്വാത്, തഥാऽല്പത്വാത്-അല്പോപയോഗിത്വാത്, മൂര്ദ്ധാക്ഷിതര്പണാദൌ ഹി പാന ഇവ പ്രഭൂതസ്യാവചാരയിതുമശക്യത്വാച്ച വിചാരണാഃ സ്മൃതാഃ| ആയുര്വേദകര്തൃഭിരിതി ശേഷഃ|

Adhikarana acchapeyaH snehaH (16) · Śloka 16

| യഥോക്തഹേത്വഭാവാച്ച നാച്ഛപേയോ വിചാരണാ||൧൬||

സ൦-സ്നേഹസ്യാച്ഛസ്യ വിചാരണാസംജ്ഞാത്വേ ന യഥാനിര്ദിഷ്ടോ ഹേതുഃ| തസ്യ യഥോക്തസ്യ ഹേതോരഭാവാത്-അവിദ്യമാനത്വാത്, യോऽച്ഛപേയസ്നേഹഃ-കേവല ഏവ, ന സംയുക്തഃ, നാസൌ വിചാരണാ, കേവലോപയോഗിത്വാദ്ബഹൂപയോഗിത്വാച്ചേത്യര്ഥഃ| നനു, ഇഹ കേവലഃ സ്നേഹോ ന വിചാരണേത്യുച്യതേ| പ്രാക്കേവലസ്യൈവ സ്നേഹസ്യ ബസ്ത്യാദ്യുപയോഗേ വിചാരണേത്യഭ്യധായി| തദേതത്പൂര്വാപരവ്യാഹതമിവ മന്യാമഹേ| നൈതദസ്തി| അച്ഛപേയ ഇത്യസ്യ ഹ്യയമര്ഥഃ,-അച്ഛഃ കേവലോ യഃ സ്നേഹഃ പീയതേ സാ വിചാരണാ ന ഭവതി| മൂര്ദ്ധാദിതര്പണാദിനാ തു കേവലസ്യ സ്നേഹസ്യ യ ഉപയോഗഃ സാ വിചാരണേതി|

Adhikarana tasya shreShThatvam (17) · Śloka 17

സ്നേഹസ്യ കല്പഃ സ ശ്രേഷ്ഠഃ സ്നേഹകര്മാശുസാധനാത്| |൧൭|

സ൦-സഃ-അച്ഛപേയാഖ്യഃ, കല്പഃ-പ്രയോഗഃ, സ്നേഹസ്യ ശ്രേഷ്ഠഃ-പ്രശസ്യതമഃ| കുതഃ ? ഇത്യാഹ-സ്നേഹകര്മാശുസാധനാത്,-സ്നേഹകര്മണാം-തര്പണമാര്ദവാദീനാം ശീഘ്രം സമ്പാദനാത്|

Adhikarana acchapeyasya mAtrAtrayam, acchapeyasya caturthI mAtrA (17-18) · Śloka 18

അധുനാ സ്നേഹസ്യ ത്രിവിധമാത്രാലക്ഷണമധികൃത്യാഹ - - - - | ദ്വാഭ്യാം ചതുര്ഭിരഷ്ടാഭിര്യാമൈര്ജീര്യന്തി യാഃ ക്രമാത്||൧൭|| ഹ്രസ്വമധ്യോത്തമാ മാത്രാസ്താസ്താഭ്യശ്ച ഹ്രസീയസീമ്| കല്പയേദ്വീക്ഷ്യ ദോഷാദീന് പ്രാഗേവ തു ഹ്രസീയസീമ്||൧൮||

സ൦-ദ്വാഭ്യാം യാമാഭ്യാം-പ്രഹാരാഭ്യാം, യാ സ്നേഹസ്യ മാത്രാ പ്രയുക്താ ജാഠരാനലവശാജ്ജരാം യാതി സാ തസ്യ ഹ്രസ്വാ മാത്രാ, ചതുര്ഭിര്യാമൈര്യാ ജീര്യതി സാ തസ്യ മധ്യമാ മാത്രാ, അഷ്ടാഭിര്യാമൈര്യാ ജീര്യതി സോത്തമാ മാത്രാ, ക്രമാത്-യഥാക്രമം, താ ഹ്രസ്വമധ്യമോത്തമാ മാത്രാഃ| താഭ്യശ്ച-തിസൃഭ്യോ മാത്രാഭ്യോ, ഹ്രസീയസീം-അതിശയേന ഹ്രസ്വാം മാത്രാം കല്പയേത്| വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| ഹ്രസ്വമധ്യോത്തമാ ഇതി നിര്ദേശേ "ങ്യാപോഃ" ഇത്യാദിനാ ഹ്രസ്വഃ| ഹ്രസ്വാ മാത്രാ യാമദ്വയജരണലക്ഷണാ ഉക്താ, തതോऽപ്യര്വാക്കാലേന യാ ജരാം യാതി സാ ഹ്രസീയസീതി| ദോഷാദീന്-ദോഷഭേഷജദേശകാലബലശരീരാഹാരസത്ത്വസാത്മ്യപ്രകൃതീഃ വീക്ഷ്യ-ആകലയ്യ, പ്രാക്-പൂര്വമേവ, അജ്ഞാതകോഷ്ഠേ പുരുഷ ഉത്തമമാത്രാവിഷയേ പൂര്വം ഹ്രസീയസീം കല്പയേത്| തതോ ഹ്രസ്വാം തതോ മധ്യമാം തത ഉത്തമാം ച പ്രകലപ്യേത്| ഏവം മധ്യമമാത്രാവിഷയേ ഹ്രസീയസീം, ഹ്രസ്വമാത്രാവിഷയേऽപി ഹ്രസീയസീം പ്രാക്കല്പയേത്| അന്യഥാ പ്രത്യവായഭയം സ്യാത്| ഏവകാരോऽവധാരണേ| തുശബ്ദോ യഥോത്തരമിതി ക്രമനിര്ദേശാര്ഥഃ| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ. അ. ൨൫) - "അജ്ഞാതകോഷ്ഠേ ഹി ബഹുഃ കുര്യാജ്ജീവിതസംശയമ്|" ഇതി| ഇയം ഹ്രസ്വാ ഇയം ഹ്രസ്വാ ഇയമനയോരതിശയേന ഹ്രസ്വാ ഇതി ഹ്രസീയസീം| ഹ്രസീയസീത്യത്ര ഈയസുനി "സ്ഥൂലദൂര" ഇത്യാദിനാ വലോപഃ| അന്യൈസ്തു പലദ്വയപലചതുഷ്ടയപലഷട്കസങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നാ മാത്രാ ഉക്താഃ| ന ചൈതദ്യുജ്യതേ| യതോ ജഠരാനലശക്തിമനപേക്ഷ്യ സ്നേഹമാത്രാഃ പ്രയുജ്യമാനാ അനര്ഥായൈവ| അതോऽസ്മാഭിഃ പലദ്വയാദിസങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നാ നോക്താഃ| മുനേരപി നൈതന്മതമ്| തദ്ഗ്രന്ഥോ ഹി (ച. സൂ. അ. ൧൩|൨൯) - "അഹോരാത്രമഹഃ കൃത്സ്നമര്ധാഹം ച പ്രതീക്ഷതേ| പ്രധാനാ മധ്യമാ ഹ്രസ്വാ സ്നേഹമാത്രാ ജരാം പ്രതി||" ഇതി|

Adhikarana shodhanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

അധുനാ ശോധനശമനബൃംഹണഭേദാത്ത്രിവിധസ്യ സ്നേഹസ്യ കാലമാത്രാലക്ഷണമധികൃത്യാഹ - - - - ഹ്യസ്തനേ ജീര്ണ ഏവാന്നേ സ്നേഹോऽച്ഛഃ ശുദ്ധയേ ബഹുഃ| |൧൯|

സ൦-ഹ്യസ്തനേऽന്നേ-ആഹാരേ, ജീര്ണ ഏവ-ജീര്ണമാത്ര ഏവ ന ത്വന്നാഭിലാഷേ സതി, ശുദ്ധയേ-ശോധനാര്ഥം, ബഹുഃ-ഉത്തമയാ മാത്രയാ, സ്നേഹോऽച്ഛഃ-കേവലഃ, പേയത്വേന ശസ്യതേ| സഞ്ജാതബുഭുക്ഷേണ തു പീതോ ജാഠരാനലസ്യ ദീപ്തത്വാച്ഛോധനകാര്യമകുര്വാണസ്തദ്യോഗ്യതാം ചാനുത്പാദയന്നാശ്വേവ ജരാമുപൈതി| വമനമപി ബുഭുക്ഷിതസ്യ ന സമ്പദ്യതേ, കഫാപചിതേഃ പൂര്വോക്താച്ച ഹേതോഃ| തസ്മാദ്യുക്തമുക്തം 'ഹ്യസ്തനേ ജീര്ണ ഏവാന്നേ' ഇതി|

Adhikarana shamanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

| ശമനഃ ക്ഷുദ്വതോऽനന്നോ മധ്യമാത്രശ്ച ശസ്യതേ||൧൯||

സ൦-ശമനോ-യോ രോഗസ്യ ശമനായോപയുജ്യതേ സ്നേഹഃ, സ ക്ഷുദ്വതോ-ജാതബുഭുക്ഷസ്യ ശസ്യതേ, ജാതായാം ബുഭുക്ഷായാം ന ജീര്ണമാത്ര ഏവാന്നേ ശോധന ഇവ| ശമനോ ഹി സ്നേഹോ യത്രതത്രസ്ഥം ദോഷം കുപിതം സര്വശരീരവ്യാപിത്വാച്ഛമനരൂപത്വാത് [ ച ] ശമയതി| യദി പുനര്ജീര്ണമാത്ര ഏവാന്നേ സ്നേഹോऽയമബുഭുക്ഷിതസ്യൈവോപയുജ്യതേ, തദാനീം സ്രോതസാം കഫാദ്യുപലേപാനിവര്തനാത് തത്സമ്പൃക്തഃ സ സ്നേഹോ ന സര്വശരീരം വ്യാപ്നുതേ, അവ്യാപ്നുവംശ്ച ദോഷം ന ശമയേത്| തസ്മാത് ക്ഷുദ്വത ഏവായം ശസ്യതേ| സ ച മധ്യമമാത്രയാ, അനന്നഃ-കേവല ഏവ ഭക്ഷ്യാദിനാऽऽഹാരേണ രഹിതഃ, അച്ഛ ഏവ പേയ ഇത്യര്ഥഃ| അത്ര ചോത്തമയാ മാത്രയാ സ്നേഹപാനദിനാനന്തരം പഥ്യം കാര്യമ്| പുനഃ സ്നേഹപ്രയോഗഃ| പുനരന്യസ്മിന്നഹനി പഥ്യം കാര്യമ്| മധ്യമമാത്രയാ സ്നേഹപാനേ തു ലഘുഭോജിനോ യാമമാത്രേऽന്നാകാങ്ക്ഷാ ഭവതി| തദാ ച സ്നേഹോപയോഗേ രാത്ര്യാരമ്ഭേ രാത്രിയാമാര്ദ്ധേ ഗതേ വാ രസകൌദനപ്രായം ഭോജനം ഭോജ്യം മാത്രയൈവ| ഗ്രന്ഥകാരോ ഹി ശമനേ സ്വല്പഭോജനമേവാനുജജ്ഞേ| വക്ഷ്യതി ഹി (ശ്ലോ. ൨൯) - "ഉപചാരസ്തു ശമനേ കാര്യഃ സ്നേഹേ വിരിക്തവത്|" ഇതി| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (ചി. അ. ൩൧|൩൪) - "പരിഷിച്യാദ്ഭിരുഷ്ണാഭിര്ജീര്ണസ്നേഹം തതോ നരമ്| യവാഗൂം പായയേദുഷ്ണാം സുക്ലിന്നാമല്പതണ്ഡുലാമ്|| പേയോ യൂഷോ രസോ വാ സ്യാദകൃതഃ സൌരഭായുതഃ| കൃതൌ വാऽല്പാല്പസര്പിഷ്കൌ വിലേപീ വാ വിധീയതേ||" ഇതി|

Adhikarana bRuMhaNasya kAlo mAtrA ca (20) · Śloka 20

ബൃംഹണോ രസമദ്യാദ്യൈഃ സഭക്തോऽല്പഃ| |൨൦|

സ൦-ബൃംഹണഃ സ്നേഹോ രസമദ്യാദ്യൈഃ സഹ ശസ്യതേ| " രസ ഇത്യവിശേഷോക്തൌ ജ്ഞേയോ മാംസഭവോ രസഃ|" ഇതി തന്ത്രാന്തരോക്ത്യാ രസശബ്ദേന മാംസരസോऽത്ര ബോദ്ധവ്യഃ| ആദ്യശബ്ദേന ക്ഷീരഖണ്ഡാദേര്ദ്രവരൂപസ്യ ഗ്രഹണമ്| തഥാ, സഹ ഭക്തേന-ഓദനാദിനാ വര്തതേ ഇതി സഭക്തശ്ച ശസ്യതേ| ഏഷ ച സ്നേഹോऽല്പോ-ഹ്രസീയസീതോऽപി മാത്രാതോऽല്പഃ|

Adhikarana bRuMhaNasya viShayaH (20-21) · Śloka 21

ഹിതഃ സ ച| ബാലവൃദ്ധപിപാസാര്തസ്നേഹദ്വിണ്മദ്യശീലിഷു||൨൦|| സ്ത്രീസ്നേഹനിത്യമന്ദാഗ്നിസുഖിതക്ലേശഭീരുഷു| മൃദുകോഷ്ഠാല്പദോഷേഷു കാലേ ചോഷ്ണേ കൃശേഷു ച||൨൧||

സ൦-സ ച-സ്നേഹോ, ബാലാദിഷു ഹിതഃ| ബാലാദീനാമിതരേതരദ്വന്ദ്വഃ| പിപാസാര്താഃ-തൃട്പീഡിതാഃ| സ്നേഹാദ്വിഷോ-യേ സ്വഭാവേനൈവ സ്നേഹം ദ്വിഷന്തി| സ്ത്രീസ്നേഹയോര്നിത്യശബ്ദേന സമ്ബന്ധഃ, സ്ത്രീനിത്യേഷു സ്നേഹനിത്യേഷു ചേത്യര്ഥഃ| കാലേ ചോഷ്ണേ-ഗ്രീഷ്മാദൌ, കൃശേഷു ച നരേഷു ഹിതഃ|

Adhikarana bRuMhaNasyaiva prAgbhaktAdibhedena viShayaH (22) · Śloka 22

സ ചോപയുക്തഃ കിം കരോതി ? ഇത്യാഹ - - - - പ്രാങ്മധ്യോത്തരഭക്തോऽസാവധോമധ്യോര്ധ്വ-ദേഹജാന്| വ്യാധീഞ്ജയേദ്ബലം കുര്യാദങ്ഗാനാം ച യഥാക്രമമ്||൨൨||

സ൦-പ്രാക് ച മധ്യം ചോത്തരം ച പ്രാങ്മധ്യോത്തരമ്| പ്രാങ്മധ്യോത്തരം ഭക്തം യസ്മിന്സ്നേഹേ സ ഏവമ്| തേനായമര്ഥഃ,-ഭക്തസ്യാദാവുപയുക്തോऽസൌ സ്നേഹോऽധോദേഹജാന് വ്യാധീന് ജയേത്, മധ്യ ഉപയുക്തോ മധ്യദേഹജാന്, ഭക്തസ്യോപര്യുപയുക്ത ഊര്ധ്വദേഹജാനിതി യഥാക്രമമ്| തഥാ, അങ്ഗാനാം-ശരീരാവയവാനാമധോമധ്യോര്ധ്വസംജ്ഞകാനാം, ബലം കുര്യാത്| ഇദം ചോക്തമ്-"മാരുതേऽഭ്യധികേ സര്പിഃ സദാ സലവണം ഹിതമ്| കേവലം ത്വധികേ പിത്തേ, കഫേ സത്ര്യൂഷണം തഥാ||" ഇതി|

Adhikarana acchapeyasyAnupAnam, tuvarabhallAtakasnehayoruShNodakaniShedhaH (23-24) · Śloka 24

വാര്യുഷ്ണമച്ഛേऽനു പിബേത് സ്നേഹേ തത്സുഖപക്തയേ| ആസ്യോപലേപശുദ്ധ്യൈ ച, തൌവരാരുഷ്കരേ ന തു||൨൩|| ജീര്ണാജീര്ണവിശങ്കായാം പുനരുഷ്ണോദകം പിബേത്| തേനോദ്ഗാരവിശുദ്ധിഃ സ്യാത്തതശ്ച ലഘുതാ രുചിഃ||൨൪||

സ൦-അച്ഛേ-അച്ഛപേയേ, സ്നേഹേ-ഉത്തമമധ്യമഹ്രസ്വമാത്രോപയോജിതേ, അനു-പശ്ചാത്, ഉഷ്ണം വാരി പിബേത്| കിമര്ഥമ് ? തത്സുഖപക്തയേ-തസ്യ-സ്നേഹസ്യ, സുഖപക്തിഃ-സുഖേന പാകഃ, തദര്ഥമ്| തഥാ, ആസ്യോപലേപശുദ്ധ്യൈ ച സ്നേഹലിപ്തസ്യ മുഖസ്യ ശുദ്ധിനിമിത്തം ച| തൌവരാരുഷ്കരേ ന തു-തുവരതൈലേ ഭല്ലാതകതൈലേ ചാച്ഛപേയേऽപ്യുഷ്ണോദകം ന പിബേത്, തയോരത്യുഷ്ണവീര്യത്വാദിതി ഭാവഃ| തുവരസ്യായം വികാരഃ സ്നേഹസ്തൌവരഃ| തസ്യ വികാര ഇത്യണ്| ഏവമാരുഷ്കരേ ച| ചിരപീതേ ച സ്നേഹേ ജീര്ണാജീര്ണം പ്രതി സംശയേ സതി ഭൂയോऽപ്യുഷ്ണം ജലം പിബേത്| അനുപാനാപേക്ഷം പുനര്ഗ്രഹണമ്, ന വീപ്സാര്ഥമ്| തേന-ഉഷ്ണോദകപാനേന, ഉദ്ഗാരസ്യ വിശുദ്ധിര്ഭവേത്| തതശ്ച-ജീര്ണാജീര്ണവിശങ്കാതഃ, അധികമങ്ഗലാഘവം രുചിശ്ച സ്നേഹപായിനഃ സ്യാത്| സങ്ഗ്രഹേऽന്യദപ്യുക്തമ് (സൂ. അ. ൨൫)| യഥാ-"തതോ ഗുരുപ്രാവരണോ നിവാതേ ശയനേ സ്ഥിതഃ| ജരണാന്തം പ്രതീക്ഷേത തൃഷ്യന്നുഷ്ണാല്പവാരിപഃ|| ശിരോരുഗ്ഭ്രമനിഷ്ഠീവമൂര്ച്ഛാസാദാരുചിക്ലമൈഃ| ജാനീയാദ്ഭേഷജം ജീര്യജ്ജീര്ണം തച്ഛാന്തിലാഘവാത്|| അനുലോമാനിലസ്വാസ്ഥ്യക്ഷുത്തൃഷ്ണോദ്ഗാരശുദ്ധിഭിഃ|" ഇതി|

Adhikarana snehaprayoge bhojananiyamaH (25) · Śloka 25

മാത്രാമാഹ - - - - ഭോജ്യോऽന്നം മാത്രയാ പാസ്യന് ശ്വഃ പിബന് പീതവാനപി| ദ്രവോഷ്ണമനഭിഷ്യന്ദി നാതിസ്നിഗ്ധമസങ്കരമ്||൨൫||

സ൦-ഭോജ്യോ-ഭോജയിതവ്യോ നരഃ| കിം തത് ? അന്നമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? ദ്രവോഷ്ണമ്| അത്ര ചോഭയഥാ സമാസഃ,-ദ്രവേണമുദ്ഗയൂഷാദിനാ സഹോഷ്ണമന്നം ദ്രവോഷ്ണമ്, തഥാ കേവലം ദ്രവം ച തദുഷ്ണം ച ദ്രവോഷ്ണം വിലേപ്യാദികം കേവലമേവ, ഇതി| തഥാ, അനഭിഷ്യന്ദി-ന കഫകൃത്| തഥാ, നാതിസ്നിഗ്ധം-ഈഷത്സ്നിഗ്ധമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, അസങ്കരം-അസങ്കീര്ണമ്, അപഥ്യേനാമിശ്രിതമിത്യര്ഥഃ| കഃ പുരുഷഃ കിം കുര്വന്നീദൃശമന്നം മാത്രയാ ഭോജ്യഃ ? ഇത്യാഹ-ശ്വഃ സ്നേഹം പാസ്യന്-പാതുമിച്ഛന്| തഥാ, തസ്മിന്നേവ ദിനേ സ്നേഹം പിബന്| തഥാ, പീതവാനപി യഃ സ്നേഹമ്| അപിഃ സമുച്ചയേ| നനു, "മാത്രാശീ സര്വകാലം സ്യാത്" (ഹൃ. സൂ. അ. ൮|൧) ഇതി പ്രാഗുക്തമേവ| തത്കിമിഹ പുനര്മാത്രാഗ്രഹണേന ? ബ്രൂമഃ| മാത്രാശബ്ദസ്തത്ര പ്രമാണാര്ഥഃ, ഇഹ ത്വല്പാര്ഥഃ| തേനായമര്ഥഃ,-യാവദന്നമസ്യ സമ്യഗ്യഥാകാലം പരിണമതി താവതോऽപ്യന്നാദനേന സ്വല്പം ഭോജ്യമിതി|

Adhikarana snehaprayoge vihAraniyamaH (26-28) · Śloka 28

ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാദ്ബ്രഹ്മചാരീ ക്ഷപാശയഃ| ന വേഗരോധീ വ്യായാമക്രോധശോകഹിമാതപാന്||൨൬|| പ്രവാതയാനയാനാധ്വഭാഷ്യാത്യാസന സംസ്ഥിതീഃ| നീചാത്യുച്ചോപധാനാഹഃ സ്വപ്നധൂമരജാംസി ച||൨൭|| യാന്യഹാനി പിബേത്താനി താവന്ത്യന്യാന്യപി ത്യജേത്| സര്വകര്മസ്വയം പ്രായോ വ്യാധിക്ഷീണേഷു ച ക്രമഃ||൨൮||

സ൦-തഥാ, അസൌ സ്നേഹസ്യ പാതാ ഉഷ്ണോദകോപചാര്യാദിഗുണയുക്തഃ സ്യാത്| ഉഷ്ണോദകമുപചരിതും സേവിതും-ശീലമസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ബ്രഹ്മചാരീ-ലലനാസങ്ഗരഹിതഃ| ക്ഷപാശയ ഇതി "അധികരണേ ശേതേഃ" ഇത്യച്| ക്ഷപാശയ ഇത്യനേന ദിവാസ്വപ്നസ്യ രാത്രിജാഗരണസ്യ ച നിഷേധഃ| സ്നേഹം പിബതി യാവന്ത്യഹാനി, താന്യപരം താവത്സങ്ഖ്യാനി സ്നേഹപാനരഹിതാന്യപ്യഹാനി യാവത് വ്യായാമാദീംസ്ത്യജേത്| സ൦-സര്വകര്മസു-വമനവിരേചനാദിഷു, അയം-"ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാത്" ഇത്യാദികഃ, ക്രമോ-വിധിരിത്യര്ഥഃ| യാപനാദിഷ്വഹഃസ്വപ്നാജീര്ണവര്ജ്യോ നായം വിധിരിതി പ്രദര്ശനാര്ഥം പ്രായോഗ്രഹണമ്| വ്യാധിക്ഷീണേഷു ച പ്രായോऽയമേവ വിധിഃ| അത്രപ്യതീസാരാദിഷ്വഹഃസ്വപ്നാദീനാമനുജ്ഞാനാത് പ്രായോഗ്രഹണമ്|

Adhikarana shamanasnehe viriktavadupacAraH (29) · Śloka 29

ഉപചാരസ്തു ശമനേ കാര്യഃ സ്നേഹേ വിരിക്തവത്| |൨൯|

സ൦-തുര്വ്യതിരേകേ| ശമനേ സ്നേഹേ തൂപയുക്തേ ഉപചാരോऽഭോജനാദിവിധിഃ, വിരിക്തവത് കാര്യഃ,-യഥാ വിരിക്തസ്യ പേയാദികഃ ക്രമസ്തഥാ തസ്യാപീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana acchapAnasya pAnAvadhiH, avadhyatikrame doShaH (29-30) · Śloka 30

| ത്ര്യഹമച്ഛം മൃദൌ കോഷ്ഠേ ക്രൂരേ സപ്തദിനം പിബേത്||൨൯|| സമ്യക്സ്നിഗ്ധോऽഥവാ യാവദതഃ സാത്മ്യീ ഭവേത്പരമ്| |൩൦|

സ൦-മൃദൌ കോഷ്ഠേ സതി പുരുഷസ്ത്രിദിനമച്ഛം സ്നേഹം പിബേത്| ക്രൂരകോഷ്ഠേ സപ്താഹം പിബേത്| മധ്യകോഷ്ഠസ്ത്വത ഏവ ലക്ഷണാദധിഗമ്യതേ| യഥാ,-ചത്വാര്യഹാനി പഞ്ച വാ സ്നേഹം പിബേദിതി| യദി ച [ മൃദുകോഷ്ഠേ ] ത്രയേണ സമ്യക്സ്നിഗ്ധലക്ഷണം ന സ്യാത് തദാ ചതുഷ്പഞ്ചരാത്രമപി സ്നേഹം പിബേത്| മധ്യകോഷ്ഠസ്തു ഷഡ്രാത്രമപി പിബേദിത്യാഹ-സമ്യക്സ്നിഗ്ധോऽഥവാ യാവദിത്യാദി| അഥവാ നൈഷ നിയമഃ, സമ്യക്സ്നിഗ്ധലക്ഷണോത്പത്തിരേവ നിയമഃ| അതഃ സപ്താഹാദപ്യൂര്ധ്വമച്ഛഃ സ്നേഹഃ പേയോ യാവത്സ്നിഗ്ധലക്ഷണം സ്യാത്| അതഃപരം സ്നേഹഃ സാത്മ്യീ ഭവേത്| സാത്മ്യീഭൂതേ ച സ്നേഹേ യോ ദോഷഃ സ സങ്ഗ്രഹേ കഥിതഃ| യഥാ (സൂ. അ. ൨൫) - "സാത്മ്യീഭൂതോ ഹി കുരുതേ ന മലാനാമുദീരണമ്| അതിയോഗേന വാ വ്യാധീന് യഥാऽമ്ബ്വോഘോऽതിയോജനാത്||" ഇതി| യദി തു സപ്താഹേനാപി സ്നിഗ്ധലക്ഷണം നോത്പദ്യതേ തദാ ദിനമേകം വിശ്രമ്യ പുനഃ സ്നേഹോ യോജ്യ ഇതി സദ്വൈദ്യാഃ|

Adhikarana samyaksnigdhalakShaNam, asnigdhalakShaNam, atisnigdhalakShaNam (30-31) · Śloka 31

| വാതാനുലോമ്യം ദീപ്തോऽഗ്നിര്വര്ചഃ സ്നിഗ്ധമസംഹതമ്||൩൦|| സ്നേഹോദ്വേഗഃ ക്ലമഃ സമ്യക്സ്നിഗ്ധേ, രൂക്ഷേ വിപര്യയഃ| അതിസ്നിഗ്ധേ തു പാണ്ഡുത്വം ഘ്രാണവക്ത്രഗുദസ്രവാഃ||൩൧||

സ൦-സമ്യക്സ്നിഗ്ധേ പുരുഷേ വാതാനുലോമ്യാദി ക്ലമാന്തം ലക്ഷണം ഭവതി| വര്ചഃ-ശകൃത്, സ്നിഗ്ധം തഥാऽസംഹതം-ശിഥിലമ്| രൂക്ഷേ-അസ്നിഗ്ധേ, വിപര്യയോ-വൈപരീത്യമ്| അതിസ്നിഗ്ധേ തു-സ്നേഹസ്യാതിയോജനാത്, പാണ്ഡുത്വാദയോ ഭവന്തി| സ്രവശബ്ദസ്യ ഘ്രാണാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ|

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (32-33) · Śloka 33

അമാത്രയാऽഹിതോ കാലേ മിഥ്യാഹാരവിഹാരതഃ| സ്നേഹഃ കരോതി ശോഫാര്ശസ്തന്ദ്രാസ്തമ്ഭവിസംജ്ഞതാഃ||൩൨|| കണ്ഡൂകുഷ്ഠജ്വരോത്ക്ലേശശൂലാനാഹഭ്രമാദികാന്| |൩൩|

സ൦-അമാത്രഃ പീതഃ സ്നേഹഃ-സര്പിരാദിഃ, ശോഫാദീന് കരോതി| ആദിശബ്ദേന ബലക്ഷയജാഡ്യവാഗ്ഗ്രഹാദയഃ സങ്ഗ്രഹോക്താ ഗൃഹ്യന്തേ| അഹിതോ-യോ യസ്യ പ്രതിഷിദ്ധഃ സ്നേഹഃ| തഥാ, അകാലേ-ഗ്രീഷ്മാദൌ പൂര്വം പ്രതിഷിദ്ധേ| തഥാ, മിഥ്യാഹാരതോ-"ദ്രവോഷ്ണം " ഇത്യാദിവിപര്യയേണ| തഥാ, മിഥ്യാവിഹാരതഃ-"ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാത്" ഇത്യാദിവിപര്യയേണ|

Adhikarana atisnigdhamithyAsnigdhayoshcikitsitam (33-35) · Śloka 35

| ക്ഷുത്തൃഷ്ണോല്ലേഖനസ്വേദരൂക്ഷപാനാന്നഭേഷജമ്||൩൩|| തക്രാരിഷ്ടഖലോദ്ദാലയവശ്യാമാകകോദ്രവമ്| പിപ്പലീത്രിഫലാക്ഷൌദ്രപഥ്യാഗോമൂത്രഗുഗ്ഗുലു||൩൪|| യഥാസ്വം പ്രതിരോഗം ച സ്നേഹവ്യാപദി സാധനമ്| |൩൫|

സ൦-സ്നേഹവ്യാപദി-സ്നേഹവിധിവിഭ്രംശേ സതി, ക്ഷുത്തൃഷ്ണാദി സാധനം-ചികിത്സാ| ക്ഷുത്തൃഷ്ണാനിഗ്രഹൌ ക്ഷുത്തൃഷ്ണാശബ്ദേനാത്രോക്തൌ| ഉല്ലേഖനം-വമനമ്| രൂക്ഷശബ്ദസ്യ പാനാദിഭിസ്ത്രിഭിര്യോഗഃ| തക്രാണി ചാരിഷ്ടാശ്ചേത്യേവം സമാസഃ| ഖലോ-വ്യഞ്ജനവിശേഷഃ പ്രാഗുക്തഃ| ഉദ്ദാലഃ-ശാലിവിശേഷഃ| യഥാസ്വം-ദോഷാനുഗുണ്യേന, പ്രതിരോഗം-യദ്യസ്മിന് രോഗേ സ്വേ സ്വേऽധ്യായ ഉക്തം തത്, തദപി സാധനമ്|

Adhikarana virUkShaNasya samyagyogAtiyogalakShaNam (35) · Śloka 35

സ്നേഹവ്യാപത്സാധനസ്യ വിരൂക്ഷണസ്വഭാവത്വാത് പ്രസങ്ഗേന വിരൂക്ഷണസ്യ സമ്യക്കൃതാതികൃതലക്ഷണമാഹ - - - - | വിരൂക്ഷണേ ലങ്ഘനവത്കൃതാതികൃതലക്ഷണമ്||൩൫||

സ൦-വിരൂക്ഷണേ സമ്യഗുത്പന്നേ തഥാऽത്യര്ഥോത്പന്നേ ച ലങ്ഘനവത് കൃതാതികൃതലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്| കൃതം ചാതികൃതം ച കൃതാതികൃതേ, തയോര്ലക്ഷണം കൃതാതികൃതലക്ഷണമ്| കൃതശബ്ദേന സമ്യക്കൃതമുച്യതേ| വിരൂക്ഷണായോഗലക്ഷണം തു സ്നേഹാതിയോഗലക്ഷണേനൈവോക്തമ്| തത്ര സമ്യക്കൃതസ്യ ലങ്ഘനസ്യ യല്ലക്ഷണം വിമലേന്ദ്രിയതാദി തദേവ സമ്യഗ്വിരൂക്ഷണേ കൃതേ ലക്ഷണം ബോധ്യമ്| തഥാ, അതികൃതേ വിരൂക്ഷണേऽതിലങ്ഘിതസ്യ ലക്ഷണം കാര്ശ്യാദികം വേദ്യമ്|

Adhikarana snigdhasya svedaH kAryaH, snigdhasya tryahAdvirecanam, snigdhasya dvyahAdvamanam (36-37) · Śloka 37

സ്നിഗ്ധദ്രവോഷ്ണധന്വോത്ഥരസഭുക് സ്വേദമാചരേത്| സ്നിഗ്ധസ്ത്ര്യഹം സ്ഥിതഃ കുര്യാദ്വിരേകം, വമനം പുനഃ||൩൬|| ഏകാഹം ദിനമന്യച്ച കഫമുത്ക്ലേശ്യ തത്കരൈഃ| |൩൭|

സ൦-സ്നിഗ്ധശ്ചാസൌ ദ്രവോഷ്ണധന്വോത്ഥരസശ്ച, തം ഭുങ്ക്തേ യഃ സ സ്നിഗ്ധദ്രവോഷ്ണധന്വോത്ഥരസഭുക്| ധന്വോത്ഥരസോ-ജാങ്ഗലദേശമാംസസമുദ്ഭൂതോ രസഃ, തം ഭുഞ്ജാനഃ സ്വേദമാചരേത്| മാംസരസസ്യ സ്വഭാവത ഏവ സ്നിഗ്ധദ്രവത്വാത് സ്നിഗ്ധദ്രവഗ്രഹണമധികയോഗായേതി വേദ്യമ്| ഉഷ്ണം-ഉഭയഥാ വീര്യതോऽഗ്നിസംയോഗാച്ച| ഏവമ്ഭൂതഃ പുരുഷഃ പൂര്വം സ്നിഗ്ധോऽനന്തരം സ്നിഗ്ധദ്രവോഷ്ണധന്വോത്ഥരസഭുക് സ്വേദമാചരന് ദിനത്രയം സ്ഥിതഃ സന് വിരേകം കുര്യാത്| വമനം പുനരിതി| യദാ തു സ്നേഹാദനന്തരം വമനമേവോപയുങ്ക്തേ തദൈകാഹമനേനൈവ പ്രകാരേണ സ്നിഗ്ധദ്രവോഷ്ണധന്വോത്ഥരസഭുക് സ്വേദമാചരന് സ്ഥിതോऽന്യച്ച ദിനം-ദ്വിതീയമഹഃ, കഫമുത്ക്ലേശ്യ-സ്ഥാനാത് പ്രച്യാവ്യ, സ്ഥിതോ വമനം കുര്യാത്| കൈരുത്ക്ലേശ്യ ? തത്കരൈഃ,-കഫകരണഹേതുഭിര്മാഷക്ഷീരമത്സ്യഗുഡാദിഭിഃ| തത്കരൈരിതി കൃഞോ ഹേത്വാദിനാ ഹേതൌ ടഃ|

Adhikarana mAMsalAdInAM rUkShaNapUrvakaM snehanam (37-38) · Śloka 38

| മാംസലാ മേദുരാ ഭൂരിശ്ലേഷ്മാണോ വിഷമാഗ്നയഃ||൩൭|| സ്നേഹോചിതാശ്ച യേ സ്നേഹ്യാസ്താന് പൂര്വം രൂക്ഷയേത്തതഃ| സംസ്നേഹ്യ ശോധയേദേവം സ്നേഹവ്യാപന്ന ജായതേ||൩൮||

സ൦-മാംസലത്വാദിയുക്താഃ പുരുഷാ യേ ശോധ്യത്വേന സ്നേഹയിതുമഭീഷ്ടാഃ, താന് പൂര്വം-പ്രഥമം, രൂക്ഷയേത്| തതോ-രൂക്ഷയിത്വാऽനന്തരം, സംസ്നേഹ്യ ശോധയേത്| കിമേവം സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-ഏവം സ്നേഹവ്യാപന്ന ജായതേ| മാംസലാഃ-ഉപചിതമാംസാഃ| മേദുരാഃ-മേദസ്വിനഃ|

Adhikarana malapreraNam (39) · Śloka 39

അലം മലാനീരയിതും സ്നേഹശ്ചാസാത്മ്യതാം ഗതഃ| |൩൯|

സ൦-ന കേവലം സ്നേഹവ്യാപദേവം ന സ്യാത്| യാവത് സ്നേഹോऽസാത്മ്യതാം ഗതഃ സന് മലാന്-വാതാദീന് പുരീഷാദീംശ്ച, ഈരയിതും-പ്രേരയിതും, അലം-പര്യാപ്തഃ|

Adhikarana bAlavRuddhAdiShu sadyaH snehanam (39-40) · Śloka 40

| ബാലവൃദ്ധാദിഷു സ്നേഹപരിഹാരാസഹിഷ്ണുഷു||൩൯|| യോഗാനിമാനനുദ്വേഗാന് സദ്യഃസ്നേഹാന് പ്രയോജയേത്| |൪൦|

സ-ബാലാദിഷു തഥാ യഃ സ്നേഹവിഷയേ പരിഹാരഃ-ശീതോദകാദിഃ, തമസഹിഷ്ണുഷു-അക്ഷമേഷു, സദ്യഃസ്നേഹാഖ്യാനനുദ്വേഗാന്-അനുദ്വേജകാന്, ഏതാ(ഇമാ) ന്-വക്ഷ്യമാണാന്, യോഗാന് പ്രയോജയേത്|

Adhikarana sadyaH snehanA aShTau yogAH (40-42) · Śloka 42

കാംസ്താന് ? ഇത്യാഹ - - - - | പ്രാജ്യമാംസരസാസ്തേഷു, പേയാ വാ സ്നേഹഭര്ജിതാ||൪൦|| തിലചൂര്ണശ്ച സസ്നേഹഫാണിതഃ, കൃശരാ തഥാ| ക്ഷീരപേയാ ഘൃതാഢ്യോഷ്ണാ, ദധ്നോ വാ സഗുഡഃ സരഃ||൪൧|| പേയാ ച പഞ്ചപ്രസൃതാ സ്നേഹൈസ്തണ്ഡുലപഞ്ചമൈഃ| സപ്തൈതേ സ്നേഹനാഃ സദ്യഃ, സ്നേഹാശ്ച ലവണോല്ബണാഃ||൪൨||

സ൦-തേഷു-ബാലാദിഷു, പ്രാജ്യമാംസരസാഃ-പ്രഭൂതമാംസാനി നിഷ്ക്വാഥ്യ തദ്രസാഃ| തഥാ, സ്നേഹഭര്ജിതാ പേയാ| തഥാ, തിലചൂര്ണഃ-പലലാഖ്യഃ, സസ്നേഹഫാണിതഃ-[ സ്നേഹേന- ] സര്പിരാദിനാ യുക്തഃ, ഫാണിതേന-ക്ഷൌദ്രഗുഡവികാരവിശേഷേണ ച യുക്തഃ| തഥാ, കൃശരാ തഥേതി സ്നേഹഫാണിതയുക്തേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ക്ഷീരപേയാ-ക്ഷൈരേയീ സര്പിഷ്മത്യുഷ്ണാ ച| [ തഥാ, ] ദധിസരോ വാ സഗുഡഃ| [ തഥാ, ] പേയാ ച പഞ്ചപ്രസൃതാ, 'ദ്വേ പലേ-പ്രസൃതം വിദുഃ' പഞ്ച പ്രസൃതാനി യസ്യാം സാ പഞ്ചപ്രസൃതാ| കേഷാം പുനസ്താനി പഞ്ച പ്രസൃതാനി ? ഇതി വ്യാചഷ്ടേ-സ്നേഹൈസ്തണ്ഡുലപഞ്ചമൈരിതി| സര്പിസ്തൈലം വസാ മജ്ജേതി ചതുര്ണാം സ്നേഹാനാം ചത്വാരി പ്രസൃതാനി തണ്ഡുലാശ്ച പ്രസൃതമേകമിത്യര്ഥഃ| ഏതേ സപ്ത പൂര്വോക്താഃ സദ്യഃ-ശീഘ്രം സ്നേഹനാഃ,- ത്രിചതുരൈരഹോഭിര്വിനാऽപി സ്നേഹനാഃ, നിഷ്പരിഹാരാശ്ച| ന കേവലമേത ഏവ സദ്യഃസ്നേഹനാ ഇത്യാഹ-സ്നേഹാശ്ച ലവണോല്ബണാ ഇതി| സ്നേഹാഃ-സര്പിരാദയോऽപക്വാ ഏവ| കിം വിശിഷ്ടാഃ ? ലവണോല്ബണാഃ-ലവണാഢ്യാഃ, സദ്യഃസ്നേഹനാ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana lavaNasaMyogAt kathaM sadyaH snehanatvam (43) · Śloka 43

കസ്മാല്ലവണസംയോഗാത് സ്നേഹാ അപക്വാ അപി സദ്യഃസ്നേഹനാഃ ? ഇത്യാഹ - - - - തദ്ധ്യഭിഷ്യന്ദ്യരൂക്ഷം ച സൂക്ഷ്മമുഷ്ണം വ്യവായി ച| |൪൩|

സ൦-യസ്മാല്ലവണമഭിഷ്യന്ദി-സ്രോതസാം സ്രാവകം, അരൂക്ഷത്വാദിഗുണയുക്തം ച| സൂക്ഷ്മം-സൂക്ഷ്മസ്രോതോഗാമി| 'വ്യവായി-ദേഹമഖിലം വ്യാപ്യ പാകായ കല്പതേ'|

Adhikarana kuShThAdiShu snehArthaM guDAdiniShedhaH (43-44) · Śloka 44

| ഗുഡാനൂപാമിഷക്ഷീരതിലമാഷസുരാദധി||൪൩|| കുഷ്ഠശോഫപ്രമേഹേഷു സ്നേഹാര്ഥം ന പ്രകല്പയേത്| |൪൪|

സ൦-കുഷ്ഠാദിഷു സ്നേഹയോഗ്യത്വേ സതി ഗുഡാദി സ്നേഹനാര്ഥം ന പ്രകല്പയേത്-ന യോജയേത്|

Adhikarana teShAM snehanaprakAraH (44-45) · Śloka 45

തര്ഹി തേ കഥം സ്നേഹ്യാഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | ത്രിഫലാപിപ്പലീപഥ്യാഗുഗ്ഗുല്വാദിവിപാചിതാന്||൪൪|| സ്നേഹാന് യഥാസ്വമേതേഷാം യോജയേദവികാരിണഃ| |൪൫|

സ൦-ഏതേഷാം-കുഷ്ഠാദീനാമ്, ത്രിഫലാദിഭിര്വിപാചിതാന്-സാധിതാന്, അവികാരിണഃ-അവികാരകാന്, സ്നേഹാന് യോജയേത്| യഥാസ്വം-യഥായോഗ്യമ്| കുഷ്ഠാദീനാം സമ്ബന്ധീ യോ വികാരസ്തദ്വതാമ്, തേന കുഷ്ഠിനാം ശോഫിനാം മേഹിനാമിത്യര്ഥോऽവതിഷ്ഠതേ|

Adhikarana AmayakShINAnAM snehanaprakAraH (45) · Śloka 45

| ക്ഷീണാനാം ത്വാമയൈരഗ്നിദേഹസന്ധുക്ഷണക്ഷമാന്||൪൫||

സ൦-ആമയൈഃ-വ്യാധിഭിഃ, ക്ഷീണാനാം പുനഃ പുംസാമഗ്നിദേഹസന്ധുക്ഷണക്ഷമാന് സ്നേഹാന് യോജയേത്| അഗ്നിശ്ച ദേഹശ്ചാഗ്നിദേഹൌ, സന്ധുക്ഷണാശ്ച ക്ഷമാശ്ച സന്ധുക്ഷണക്ഷമാഃ, താന്| യഥാസങ്ഖ്യേനാത്ര സമ്ബന്ധഃ| അഗ്നേഃ സന്ധുക്ഷണാഃ-ഉദ്ദീപകാഃ, ദേഹസ്യ ക്ഷമാഃ-പുഷ്ട്യാവഹാഃ| അത്ര ചായം ഭാവഃ,-കില വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണാനാം വഹ്നിരപി ക്ഷീണോ ഭവതി| അതസ്തേഷാം ന കേവലം യേ പുഷ്ട്യാവഹാഃ [ തേ ഉപയോജ്യാഃ| കുതഃ ? തേ ] വഹ്നിമാന്ദ്യമാവഹന്തി| അഥവാ വഹ്നിസന്ധുക്ഷണാ ന പുഷ്ട്യാവഹാഃ| ന തേ സ്നേഹാ ഉപയോക്തും യുക്താഃ| കിം തര്ഹി ? ഉഭയകാരിണ ഏവ യോക്തും യുക്താ ഇതി|

Adhikarana snehashIlanasya phalam (16) · Śloka 16

ദീപ്താന്തരാഗ്നിഃ പരിശുദ്ധകോഷ്ഠഃ പ്രത്യഗ്രധാതുര്ബലവര്ണയുക്തഃ| ദൃഢേന്ദ്രിയോ മന്ദജരഃ ശതായുഃ സ്നേഹോപസേവീ പുരുഷഃ പ്രദിഷ്ടഃ||൪൬|| ഇതി ശ്രീ വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സ്നേഹവിധിര്നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൧൬||

സ൦-യഃ പുമാനാഭീക്ഷ്ണ്യേന സ്നേഹമുപസേവതേ, സ ദീപ്താന്തരാഗ്നിത്വാദിഗുണയുക്തോ ഭവതീതി പ്രദിഷ്ടഃ| സദ്വൈദ്യൈരിതി ശേഷഃ| ഉപജാതിര്വൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സ്നേഹവിധ്യധ്യായഃ ഷോഡശഃ സമാപ്തഃ|| ൧൬||