16. snēhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana snehavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

തസ്മാത്സ്നേഹസ്വേദാധ്യായയോരാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതഃ സ്നേഹവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

Adhikarana snehanavirUkShaNayoH svarUpam (1) · Śloka 1

ഗുരുശീതസരസ്നിഗ്ധമന്ദസൂക്ഷ്മമൃദുദ്രവമ്| ഔഷധം സ്നേഹനം പ്രായോ, വിപരീതം വിരൂക്ഷണമ്||൧||

Adhikarana sneheShu sarpirAdInAM pravaratvam, sneheShvuttamaM sarpiH (2-3) · Śloka 3

സര്പിര്മജ്ജാ വസാ തൈലം സ്നേഹേഷു പ്രവരം മതമ്| തത്രാപി ചോത്തമം സര്പിഃ സംസ്കാരസ്യാനുവര്തനാത്||൨|| മാധുര്യാദവിദാഹിത്ത്വാജ്ജന്മാദ്യേവ ച ശീലനാത്| |൩|

Adhikarana sarpirAdInAM snehaprayoge doShavisheSheNa tAratamyam (3) · Śloka 3

| പിത്തഘ്നാസ്തേ യഥാപൂര്വമിതരഘ്നാ യഥോത്തരമ്||൩||

Adhikarana sarpirAdInAM gurutve tAratamyam (4) · Śloka 4

ഘൃതാത്തൈലം ഗുരു വസാ തൈലാന്മജ്ജാ തതോऽപി ച| |൪|

Adhikarana yamakastrivRuto mahAn iti saMj~jAtrayam (4) · Śloka 4

ഇദാനീം യമകഃ സ്നേഹസ്ത്രിവൃതഃ സ്നേഹോ മഹാസ്നേഹ ഇതി ച തത്ര തത്രോച്യന്തേ, ന ച തേ ജ്ഞായന്ത ഇത്യാഹ - - - - | ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിശ്ചതുര്ഭിസ്തൈര്യമകസ്ത്രിവൃതോ മഹാന്||൪||

Adhikarana snehyAH (5-6) · Śloka 6

സമ്പ്രതി സ്നേഹ്യാന്നിരൂപയതി - - - - സ്വേദസംശോധ്യമദ്യസ്ത്രീവ്യായാമാസക്തചിന്തകാഃ| വൃദ്ധബാലാബലകൃശാ രൂക്ഷാഃ ക്ഷീണാസ്രരേതസഃ||൫|| വാതാര്തസ്യന്ദതിമിരദാരുണപ്രതിബോധിനഃ| സ്നേഹ്യാഃ|൬|

Adhikarana snehanAyogyAH (6-8) · Śloka 8

| ന ത്വതിമന്ദാഗ്നിതീക്ഷ്ണാഗ്നിസ്ഥൂലദുര്ബലാഃ||൬|| ഊരുസ്തമ്ഭാതിസാരാऽऽമഗലരോഗഗരോദരൈഃ| മൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദ്യരുചിശ്ലേഷ്മതൃഷ്ണാമദ്യൈശ്ച പീഡിതാഃ||൭|| അപപ്രസൂതാ യുക്തേ ച നസ്യേ ബസ്തൌ വിരേചനേ| |൮|

Adhikarana ghRutasya viShayaH (8) · Śloka 8

സാമ്പ്രതം ചതുര്ണാം സ്നേഹാനാം മധ്യേ യോ യേഭ്യോ ഹിതഃ, തം ദര്ശയന്നാഹ - - - - | തത്ര ധീസ്മൃതിമേധാദികാങ്ക്ഷിണാം ശസ്യതേ ഘൃതമ്||൮||

Adhikarana tailasya viShayaH (9) · Śloka 9

ഗ്രന്ഥിനാഡീകൃമിശ്ലേഷ്മമേദോമാരുതരോഗിഷു| തൈലം ലാഘവദാര്ഢ്യാര്ഥിക്രൂരകോഷ്ഠേഷു ദേഹിഷു||൯||

Adhikarana vasAmajjorviShayaH (10-11) · Śloka 11

വാതാതപാധ്വഭാരസ്ത്രീവ്യായാമക്ഷീണധാതുഷു| രൂക്ഷക്ലേശക്ഷമാത്യഗ്നിവാതാവൃതപഥേഷു ച||൧൦|| ശേഷൌ| |൧൧|

Adhikarana vasAyAH viShayAntaram (11) · Śloka 11

വസായാസ്ത്വന്യദപി വിശേഷാന്തരമാഹ - - - - വസാ തു സന്ധ്യസ്ഥിമര്മകോഷ്ഠരുജാസു ച| തഥാ ദഗ്ധാഹതഭ്രഷ്ടയോനികര്ണശിരോരുജി||൧൧||

Adhikarana kAlavisheShe snehavisheShopayogaH (12-13) · Śloka 13

| ഇദാനീം കസ്മിന്കാലേ കസ്യ സ്നേഹസ്യോപയോഗഃ ശസ്ത ഇതി ദര്ശയന്നാഹ - ] - - - - തൈലം പ്രാവൃഷി, വര്ഷാന്തേ സര്പിരന്യൌ തു മാധവേ| നനു, വര്ഷാസു തൈലം വര്ഷാന്തേ സര്പിര്വസാമജ്ജാനൌ മാധവ ഇതി യോऽയം നിയമഃ, സ കിഞ്ചിദപേക്ഷ്യ വര്തതേ ആഹോസ്വിദനപേക്ഷ്യ ? ഇത്യസ്മിന് പര്യനുയോഗ ഇദമാഹ - - - - ഋതൌ സാധാരണേ സ്നേഹഃ ശസ്തോऽഹ്നി വിമലേ രവൌ||൧൨|| തൈലം ത്വരായാം ശീതേऽപി| |൧൩|

Adhikarana gharme~api ca nishi ghRutopayogaH (13) · Śloka 13

സര്വസ്യ സ്നേഹസ്യാന്ഹ്യുപയോഗാദ്രാത്രാവപ്രയോഗഃ പ്രാപ്ത ഇത്യാഹ - - - - ഘര്മേऽപി ച ഘൃതം നിശി| |൧൩|

Adhikarana pittAdiShu divAsnehanasyApavAdaH (13) · Śloka 13

| നിശ്യേവ പിത്തേ പവനേ സംസര്ഗേ പിത്തവത്യപി||൧൩||

Adhikarana divArAtriniyamasya tyAge doShaH (14) · Śloka 14

നിശ്യന്യഥാ വാതകഫാദ്രോഗാഃ സ്യുഃ പിത്തതോ ദിവാ| |൧൪|

Adhikarana snehopayogaprakAraH (14-15) · Śloka 15

കഥം സ്നേഹ ഉപയോജ്യ ഇത്യാഹ - - - - | യുക്ത്യാऽവചാരയേത്സ്നേഹം ഭക്ഷ്യാദ്യന്നേന ബസ്തിഭിഃ||൧൪|| നസ്യാഭ്യഞ്ജനഗണ്ഡൂഷമൂര്ദ്ധകര്ണാക്ഷിതര്പണൈഃ| |൧൫|

Adhikarana snehasya catuH ShaShThirvicAraNAH (15-16) · Śloka 16

| രസഭേദൈകകത്വാഭ്യാം ചതുഃഷഷ്ടിര്വിചാരണാഃ||൧൫|| സ്നേഹസ്യാന്യാഭിഭൂതത്വാദല്പത്വാച്ച ക്രമാത്സ്മൃതാഃ| |൧൬|

Adhikarana acchapeyaH snehaH (16) · Śloka 16

| യഥോക്തഹേത്വഭാവാച്ച നാച്ഛപേയോ വിചാരണാ||൧൬||

Adhikarana tasya shreShThatvam (17) · Śloka 17

സ്നേഹസ്യ കല്പഃ സ ശ്രേഷ്ഠഃ സ്നേഹകര്മാശുസാധനാത്| |൧൭|

Adhikarana acchapeyasya mAtrAtrayam, acchapeyasya caturthI mAtrA (17-18) · Śloka 18

അധുനാ സ്നേഹസ്യ ത്രിവിധമാത്രാലക്ഷണമധികൃത്യാഹ - - - - | ദ്വാഭ്യാം ചതുര്ഭിരഷ്ടാഭിര്യാമൈര്ജീര്യന്തി യാഃ ക്രമാത്||൧൭|| ഹ്രസ്വമധ്യോത്തമാ മാത്രാസ്താസ്താഭ്യശ്ച ഹ്രസീയസീമ്| കല്പയേദ്വീക്ഷ്യ ദോഷാദീന് പ്രാഗേവ തു ഹ്രസീയസീമ്||൧൮||

Adhikarana shodhanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

അധുനാ ശോധനശമനബൃംഹണഭേദാത്ത്രിവിധസ്യ സ്നേഹസ്യ കാലമാത്രാലക്ഷണമധികൃത്യാഹ - - - - ഹ്യസ്തനേ ജീര്ണ ഏവാന്നേ സ്നേഹോऽച്ഛഃ ശുദ്ധയേ ബഹുഃ| |൧൯|

Adhikarana shamanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

| ശമനഃ ക്ഷുദ്വതോऽനന്നോ മധ്യമാത്രശ്ച ശസ്യതേ||൧൯||

Adhikarana bRuMhaNasya kAlo mAtrA ca (20) · Śloka 20

ബൃംഹണോ രസമദ്യാദ്യൈഃ സഭക്തോऽല്പഃ| |൨൦|

Adhikarana bRuMhaNasya viShayaH (20-21) · Śloka 21

ഹിതഃ സ ച| ബാലവൃദ്ധപിപാസാര്തസ്നേഹദ്വിണ്മദ്യശീലിഷു||൨൦|| സ്ത്രീസ്നേഹനിത്യമന്ദാഗ്നിസുഖിതക്ലേശഭീരുഷു| മൃദുകോഷ്ഠാല്പദോഷേഷു കാലേ ചോഷ്ണേ കൃശേഷു ച||൨൧||

Adhikarana bRuMhaNasyaiva prAgbhaktAdibhedena viShayaH (22) · Śloka 22

സ ചോപയുക്തഃ കിം കരോതി ? ഇത്യാഹ - - - - പ്രാങ്മധ്യോത്തരഭക്തോऽസാവധോമധ്യോര്ധ്വ-ദേഹജാന്| വ്യാധീഞ്ജയേദ്ബലം കുര്യാദങ്ഗാനാം ച യഥാക്രമമ്||൨൨||

Adhikarana acchapeyasyAnupAnam, tuvarabhallAtakasnehayoruShNodakaniShedhaH (23-24) · Śloka 24

വാര്യുഷ്ണമച്ഛേऽനു പിബേത് സ്നേഹേ തത്സുഖപക്തയേ| ആസ്യോപലേപശുദ്ധ്യൈ ച, തൌവരാരുഷ്കരേ ന തു||൨൩|| ജീര്ണാജീര്ണവിശങ്കായാം പുനരുഷ്ണോദകം പിബേത്| തേനോദ്ഗാരവിശുദ്ധിഃ സ്യാത്തതശ്ച ലഘുതാ രുചിഃ||൨൪||

Adhikarana snehaprayoge bhojananiyamaH (25) · Śloka 25

മാത്രാമാഹ - - - - ഭോജ്യോऽന്നം മാത്രയാ പാസ്യന് ശ്വഃ പിബന് പീതവാനപി| ദ്രവോഷ്ണമനഭിഷ്യന്ദി നാതിസ്നിഗ്ധമസങ്കരമ്||൨൫||

Adhikarana snehaprayoge vihAraniyamaH (26-28) · Śloka 28

ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാദ്ബ്രഹ്മചാരീ ക്ഷപാശയഃ| ന വേഗരോധീ വ്യായാമക്രോധശോകഹിമാതപാന്||൨൬|| പ്രവാതയാനയാനാധ്വഭാഷ്യാത്യാസന സംസ്ഥിതീഃ| നീചാത്യുച്ചോപധാനാഹഃ സ്വപ്നധൂമരജാംസി ച||൨൭|| യാന്യഹാനി പിബേത്താനി താവന്ത്യന്യാന്യപി ത്യജേത്| സര്വകര്മസ്വയം പ്രായോ വ്യാധിക്ഷീണേഷു ച ക്രമഃ||൨൮||

Adhikarana shamanasnehe viriktavadupacAraH (29) · Śloka 29

ഉപചാരസ്തു ശമനേ കാര്യഃ സ്നേഹേ വിരിക്തവത്| |൨൯|

Adhikarana acchapAnasya pAnAvadhiH, avadhyatikrame doShaH (29-30) · Śloka 30

| ത്ര്യഹമച്ഛം മൃദൌ കോഷ്ഠേ ക്രൂരേ സപ്തദിനം പിബേത്||൨൯|| സമ്യക്സ്നിഗ്ധോऽഥവാ യാവദതഃ സാത്മ്യീ ഭവേത്പരമ്| |൩൦|

Adhikarana samyaksnigdhalakShaNam, asnigdhalakShaNam, atisnigdhalakShaNam (30-31) · Śloka 31

| വാതാനുലോമ്യം ദീപ്തോऽഗ്നിര്വര്ചഃ സ്നിഗ്ധമസംഹതമ്||൩൦|| സ്നേഹോദ്വേഗഃ ക്ലമഃ സമ്യക്സ്നിഗ്ധേ, രൂക്ഷേ വിപര്യയഃ| അതിസ്നിഗ്ധേ തു പാണ്ഡുത്വം ഘ്രാണവക്ത്രഗുദസ്രവാഃ||൩൧||

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (32-33) · Śloka 33

അമാത്രയാऽഹിതോ കാലേ മിഥ്യാഹാരവിഹാരതഃ| സ്നേഹഃ കരോതി ശോഫാര്ശസ്തന്ദ്രാസ്തമ്ഭവിസംജ്ഞതാഃ||൩൨|| കണ്ഡൂകുഷ്ഠജ്വരോത്ക്ലേശശൂലാനാഹഭ്രമാദികാന്| |൩൩|

Adhikarana atisnigdhamithyAsnigdhayoshcikitsitam (33-35) · Śloka 35

| ക്ഷുത്തൃഷ്ണോല്ലേഖനസ്വേദരൂക്ഷപാനാന്നഭേഷജമ്||൩൩|| തക്രാരിഷ്ടഖലോദ്ദാലയവശ്യാമാകകോദ്രവമ്| പിപ്പലീത്രിഫലാക്ഷൌദ്രപഥ്യാഗോമൂത്രഗുഗ്ഗുലു||൩൪|| യഥാസ്വം പ്രതിരോഗം ച സ്നേഹവ്യാപദി സാധനമ്| |൩൫|

Adhikarana virUkShaNasya samyagyogAtiyogalakShaNam (35) · Śloka 35

സ്നേഹവ്യാപത്സാധനസ്യ വിരൂക്ഷണസ്വഭാവത്വാത് പ്രസങ്ഗേന വിരൂക്ഷണസ്യ സമ്യക്കൃതാതികൃതലക്ഷണമാഹ - - - - | വിരൂക്ഷണേ ലങ്ഘനവത്കൃതാതികൃതലക്ഷണമ്||൩൫||

Adhikarana snigdhasya svedaH kAryaH, snigdhasya tryahAdvirecanam, snigdhasya dvyahAdvamanam (36-37) · Śloka 37

സ്നിഗ്ധദ്രവോഷ്ണധന്വോത്ഥരസഭുക് സ്വേദമാചരേത്| സ്നിഗ്ധസ്ത്ര്യഹം സ്ഥിതഃ കുര്യാദ്വിരേകം, വമനം പുനഃ||൩൬|| ഏകാഹം ദിനമന്യച്ച കഫമുത്ക്ലേശ്യ തത്കരൈഃ| |൩൭|

Adhikarana mAMsalAdInAM rUkShaNapUrvakaM snehanam (37-38) · Śloka 38

| മാംസലാ മേദുരാ ഭൂരിശ്ലേഷ്മാണോ വിഷമാഗ്നയഃ||൩൭|| സ്നേഹോചിതാശ്ച യേ സ്നേഹ്യാസ്താന് പൂര്വം രൂക്ഷയേത്തതഃ| സംസ്നേഹ്യ ശോധയേദേവം സ്നേഹവ്യാപന്ന ജായതേ||൩൮||

Adhikarana malapreraNam (39) · Śloka 39

അലം മലാനീരയിതും സ്നേഹശ്ചാസാത്മ്യതാം ഗതഃ| |൩൯|

Adhikarana bAlavRuddhAdiShu sadyaH snehanam (39-40) · Śloka 40

| ബാലവൃദ്ധാദിഷു സ്നേഹപരിഹാരാസഹിഷ്ണുഷു||൩൯|| യോഗാനിമാനനുദ്വേഗാന് സദ്യഃസ്നേഹാന് പ്രയോജയേത്| |൪൦|

Adhikarana sadyaH snehanA aShTau yogAH (40-42) · Śloka 42

കാംസ്താന് ? ഇത്യാഹ - - - - | പ്രാജ്യമാംസരസാസ്തേഷു, പേയാ വാ സ്നേഹഭര്ജിതാ||൪൦|| തിലചൂര്ണശ്ച സസ്നേഹഫാണിതഃ, കൃശരാ തഥാ| ക്ഷീരപേയാ ഘൃതാഢ്യോഷ്ണാ, ദധ്നോ വാ സഗുഡഃ സരഃ||൪൧|| പേയാ ച പഞ്ചപ്രസൃതാ സ്നേഹൈസ്തണ്ഡുലപഞ്ചമൈഃ| സപ്തൈതേ സ്നേഹനാഃ സദ്യഃ, സ്നേഹാശ്ച ലവണോല്ബണാഃ||൪൨||

Adhikarana lavaNasaMyogAt kathaM sadyaH snehanatvam (43) · Śloka 43

കസ്മാല്ലവണസംയോഗാത് സ്നേഹാ അപക്വാ അപി സദ്യഃസ്നേഹനാഃ ? ഇത്യാഹ - - - - തദ്ധ്യഭിഷ്യന്ദ്യരൂക്ഷം ച സൂക്ഷ്മമുഷ്ണം വ്യവായി ച| |൪൩|

Adhikarana kuShThAdiShu snehArthaM guDAdiniShedhaH (43-44) · Śloka 44

| ഗുഡാനൂപാമിഷക്ഷീരതിലമാഷസുരാദധി||൪൩|| കുഷ്ഠശോഫപ്രമേഹേഷു സ്നേഹാര്ഥം ന പ്രകല്പയേത്| |൪൪|

Adhikarana teShAM snehanaprakAraH (44-45) · Śloka 45

തര്ഹി തേ കഥം സ്നേഹ്യാഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | ത്രിഫലാപിപ്പലീപഥ്യാഗുഗ്ഗുല്വാദിവിപാചിതാന്||൪൪|| സ്നേഹാന് യഥാസ്വമേതേഷാം യോജയേദവികാരിണഃ| |൪൫|

Adhikarana AmayakShINAnAM snehanaprakAraH (45) · Śloka 45

| ക്ഷീണാനാം ത്വാമയൈരഗ്നിദേഹസന്ധുക്ഷണക്ഷമാന്||൪൫||

Adhikarana snehashIlanasya phalam (16) · Śloka 16

ദീപ്താന്തരാഗ്നിഃ പരിശുദ്ധകോഷ്ഠഃ പ്രത്യഗ്രധാതുര്ബലവര്ണയുക്തഃ| ദൃഢേന്ദ്രിയോ മന്ദജരഃ ശതായുഃ സ്നേഹോപസേവീ പുരുഷഃ പ്രദിഷ്ടഃ||൪൬|| ഇതി ശ്രീ വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സ്നേഹവിധിര്നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൧൬||