16. snēhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

శోధనాదిగణసంగ్రహాధ్యాయాదనంతరం స్నేహాధ్యాయారంభః| యతః శోధనం స్నేహస్వేదావంతరేణ న సంభవతి| వక్ష్యతి హి (హృ. సూ. అ. 18|59) - "స్నేహస్వేదావనభ్యస్య ఇత్యాది|

Adhikarana snehavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

తస్మాత్స్నేహస్వేదాధ్యాయయోరారంభో యుక్త ఇత్యాహ - - - - అథాతః స్నేహవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||

స0-స్నేహస్య-సర్పిరాదేర్విధిః స్నేహవిధిః, తం వ్యాఖ్యాస్యామః| శేషం పూర్వవద్యోజ్యం|

Adhikarana snehanavirUkShaNayoH svarUpam (1) · Śloka 1

గురుశీతసరస్నిగ్ధమందసూక్ష్మమృదుద్రవం| ఔషధం స్నేహనం ప్రాయో, విపరీతం విరూక్షణం||1||

స0-గుర్వాదిగుణయుక్తం యద్ద్రవ్యం తత్ స్నేహనం భవతి| విపరీతమతో యల్లఘూష్ణస్థిరరూక్షతీక్ష్ణస్థూలకఠినసాంద్రగుణోపేతం తద్విరూక్షణం| ప్రాయోగ్రహణం విరూక్షణే స్నేహనే చ యోజ్యం| తథా చ,- లఘ్హ్వపి సార్షపం తైలం ఛాగం చ దుగ్ధం తథా విష్కిరప్రతుదమృగాఖ్యం వర్గత్రయం స్నేహనం భవతి| తథా, ఉష్ణమపి మత్స్యమహిషమాంసం స్నేహనం భవతి| ఏవం రూక్షణేఽపి వేద్యం| తథా చ,- యవో గురుశీతసరాదిగుణయుక్తోఽపి విరూక్షణః, తథా రాజమాషోఽపి| స్నేహనే ప్రకృతేఽపి విరూక్షణోపన్యాసోఽన్వయవ్యతిరేకేణ సుతరాం స్నేహస్య సమ్యక్ప్రతిపాదనార్థః|

Adhikarana sneheShu sarpirAdInAM pravaratvam, sneheShvuttamaM sarpiH (2-3) · Śloka 3

సర్పిర్మజ్జా వసా తైలం స్నేహేషు ప్రవరం మతం| తత్రాపి చోత్తమం సర్పిః సంస్కారస్యానువర్తనాత్||2|| మాధుర్యాదవిదాహిత్త్వాజ్జన్మాద్యేవ చ శీలనాత్| |3|

స0-స్నేహేషు-క్షీరానూపామిషాదిషు మధ్యే, సర్పిరాదయశ్చత్వారః స్నేహాః ప్రకర్షేణ వరాః| తత్రాపి చ-తేష్వపి చతుర్షు మధ్యే, సర్పిరుత్తమం, సంస్కారస్యానువర్తనాత్| నను, యది సంస్కారమనువర్తతే సర్పిస్తదానీం మరిచచిత్రకాదిద్రవ్యాభిసంస్కృతస్య ఘృతస్య శైత్యాదిగుణవిపర్యాసః ప్రాప్తః| న చేదం దృష్టం| యదస్య శైత్యాదయో గుణా వినశ్యంత్యౌష్ణ్యాదయశ్చోత్పద్యంతే ఇతి| అత్రోచ్యతే| అనుశబ్దోఽత్ర సహార్థే, అనేకార్థత్వాన్నిపాతానాం| తేనాయమర్థః,-సర్పిషో గుణాః సంస్కారగుణైః సహ వర్తంతే, న తు తైలాదీనాం| తైలవసామజ్జానో హి సంస్కారవశాత్ స్వగుణాంస్త్యజంతి| అత్ర చోదాహరణం యథా,-చందనాద్యం తైలమితి| అతో ద్రవ్యగుణాంతరైరనభిభూతగుణత్వాత్సర్పిష ఇతరేషాం చ తైలాదీనాం ద్రవ్యైరభిభూతగుణత్వాదుత్తమత్వం| అత ఏవ చ వాతపిత్తజ్వరాదిషు వికారేషు ఘృతసాధ్యేషు భేషజం తైలం నేష్టం, అనిష్టసంపాదనాత్| తైలసాధ్యేషు తు వికారేషు తదుపశాంత్యర్థ తథావిధద్రవ్యసంస్కృతం ఘృతమపీష్టం| తద్ధి న తథాఽనిష్టహేతుః| తస్మాత్ సర్వస్నేహేభ్యః సర్పిరేవోత్తమం, సంస్కారస్యానువర్తనాదితి న్యాయాత్ న్యాయ్యమేవ| మాధుర్యాదిహేతోశ్చ|

Adhikarana sarpirAdInAM snehaprayoge doShavisheSheNa tAratamyam (3) · Śloka 3

| పిత్తఘ్నాస్తే యథాపూర్వమితరఘ్నా యథోత్తరం||3||

స0-యో యః పూర్వో-యథాపూర్వం, యో య ఉత్తరో-యథోత్తరం| "యథాసాదృశ్యే" ఇత్యవ్యయీభావః| ఉత్తరమపేక్ష్య పూర్వః పూర్వం చాపేక్ష్యోత్తరః| తేన చతుర్ణాం స్నేహానాం యథానిర్దిష్టానాం సర్పిరాదీనాం త్రయ ఏవ స్నేహా వసామజ్జసర్పిఃసంజ్ఞకా యథాపూర్వత్వేన సంబధ్యంతే, న తు తైలాఖ్యః స్నేహః, తస్య పూర్వత్వాభావాత్| న హ్యన్యోఽస్మాత్ కశ్చిదుత్తరోఽస్తి, యదపేక్ష్యైషః పూర్వత్వమాత్మన ఆసాదయేత్| తస్మాన్నాస్తి పూర్వత్వసంబంధస్తైలస్య| [తథా, చతుర్ణాం స్నేహానాం త్రయ ఏవ స్నేహా మజ్జవసాతైలాఖ్యా యథోత్తరత్వేనాభిసంబధ్యంతే, న సర్పిఃసంజ్ఞకః స్నేహః, ఉత్తరత్వాభావాత్| న హ్యన్యః కశ్చిదస్య పూర్వో విద్యతే, యదపేక్షయైవోత్తరత్వమాత్మన ఆసాదయతీత్యుక్తం| ] తదేవం యథాపూర్వం పిత్తఘ్నత్వం వసామజ్జసర్పిషాం సామాన్యేనోక్తం| విశేషేణ చ-, వసా పిత్తఘ్నీ, మజ్జా పిత్తఘ్నతరః, సర్పిః పిత్తఘ్నతమమిత్యర్థః| ఇతరఘ్నా ఇత్యాది| ఇతరౌ-వాతకఫౌ పిత్తాపేక్షయా, తౌ ఘ్హ్నంతి-పరాకుర్వంతీతీతరఘ్హ్నాః| యథోత్తరం త్రయః స్నేహా మజ్జవసాతైలాఖ్యా వాతశ్లేష్మఘ్నాః| తేన మజ్జా వాతశ్లేష్మఘ్నో వసా వాతశ్లేష్మఘ్నతరా తైలం వాతశ్లేష్మఘ్నతమమిత్యవగంతవ్యం| అన్యే త్వేవం వ్యాచక్షతే-శ్లేష్మణి స్నేహనిషేధాదితరఘ్నా ఇతి సామాన్యోక్తావపి వాతఘ్నా ఇతి గమ్యతే| అథవా ద్రవ్యాంతరసంస్కృతసర్పిరాద్యపేక్షయా కఫస్యాపీతరశబ్దేన గ్రహణమితి|

Adhikarana sarpirAdInAM gurutve tAratamyam (4) · Śloka 4

ఘృతాత్తైలం గురు వసా తైలాన్మజ్జా తతోఽపి చ| |4|

స0-ఘృతాద్గురుణః సకాశాత్తైలం గురు-గురుతరమిత్యర్థః| వసా తు తైలాద్గురుతమా| తతోఽప్యతిశయేన మజ్జా గురుతమః|

Adhikarana yamakastrivRuto mahAn iti saMj~jAtrayam (4) · Śloka 4

ఇదానీం యమకః స్నేహస్త్రివృతః స్నేహో మహాస్నేహ ఇతి చ తత్ర తత్రోచ్యంతే, న చ తే జ్ఞాయంత ఇత్యాహ - - - - | ద్వాభ్యాం త్రిభిశ్చతుర్భిస్తైర్యమకస్త్రివృతో మహాన్||4||

స0-ద్వాభ్యాం స్నేహాభ్యాం-సర్పిర్వసాభ్యాం సర్పిస్తైలాభ్యాం సర్పిర్మజ్జభ్యామిత్యాది, ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం యమకో నామ్నా స్నేహః| ఏవం త్రిభిః స్నేహైస్త్రివృతః, చతుర్భిర్మహాస్నేహః, 'ఉచ్యతే ఇతి శేషః|

Adhikarana snehyAH (5-6) · Śloka 6

సంప్రతి స్నేహ్యాన్నిరూపయతి - - - - స్వేదసంశోధ్యమద్యస్త్రీవ్యాయామాసక్తచింతకాః| వృద్ధబాలాబలకృశా రూక్షాః క్షీణాస్రరేతసః||5|| వాతార్తస్యందతిమిరదారుణప్రతిబోధినః| స్నేహ్యాః|6|

స0-స్వేద్యాదయః స్నేహ్యాః-స్నేహార్హాః| న హ్యస్నేహితః స్వేద్య ఇత్యర్థః| ఏవం యోఽపి శోధ్యః సోఽపి పూర్వం స్నేహ్యః| స్వేద్యాః-స్వేదార్హాః| అర్హార్థే కృత్యప్రత్యయోఽత్ర ణ్యః| ఏవం సంశోధ్యాః-శోధనార్హాః, మద్యాసక్తాః స్త్ర్యాసక్తా వ్యాయామసక్తాశ్చ, తథా చింతకాః, తథా వృద్ధా బాలా అబలాః-అల్పబలాః కృశా రూక్షాః క్షీణరుధిరాః క్షీణశుక్రాశ్చ, వాతార్తాః-వాతపీడితాః, స్యందాదిషు ప్రత్యేకస్మిన్ యోజ్యః, స్యందినః-అక్షిరోగయుక్తాః, తిమిరిణశ్చ, దారుణప్రతిబోధినః-కృచ్ఛ్రోన్మీలినః, ఏతే స్నేహార్హాః|

Adhikarana snehanAyogyAH (6-8) · Śloka 8

| న త్వతిమందాగ్నితీక్ష్ణాగ్నిస్థూలదుర్బలాః||6|| ఊరుస్తంభాతిసారాఽఽమగలరోగగరోదరైః| మూర్చ్ఛాచ్ఛర్ద్యరుచిశ్లేష్మతృష్ణామద్యైశ్చ పీడితాః||7|| అపప్రసూతా యుక్తే చ నస్యే బస్తౌ విరేచనే| |8|

స0-అతిమందాగ్న్యాదయో న స్నేహ్యాః| అతిశబ్దో యావద్దుర్బలేషు ప్రత్యేకం యోజ్యః| తేనాతిదుర్బలా న స్నేహ్యా ఇత్యర్థః| అత ఏవాల్పబలాః స్నేహ్యాః, న త్వతిదుర్బలాః, ఇతి న పూర్వాపరవిరోధః| అతితీక్ష్ణాగ్నేః స్నేహనాదత్యగ్నివృద్ధిః| అతిస్థూలస్య చాగ్నిమేదసోర్వృద్ధిః| అతిదుర్బలస్య చ జరణాశక్తేః స్నేహస్య వ్యాపత్| ఊరుస్తంభాదిభిర్యావన్మద్యైశ్చ పీడితా న స్నేహ్యాః| అపప్రసూతా-స్రుతగర్భా, న స్నేహ్యేతి లింగవచనవిపరిణామః| ప్రయుక్తే చ నస్యాదికర్మణి సర్వ ఏవ న స్నేహ్యాః|

Adhikarana ghRutasya viShayaH (8) · Śloka 8

సాంప్రతం చతుర్ణాం స్నేహానాం మధ్యే యో యేభ్యో హితః, తం దర్శయన్నాహ - - - - | తత్ర ధీస్మృతిమేధాదికాంక్షిణాం శస్యతే ఘృతం||8||

స0-తత్ర-తేషు స్నేహేషు మధ్యే, ధీస్మృత్యాద్యభిలాషిణాం ఘృతం శస్యతే, యావదగ్నికాంక్షిణాం| అన్యే తు "మేధాదికాంక్షిణాం" ఇతి పఠంతి| ఆదిశబ్దేన స్వరాయుర్వర్ణాదిపరిగ్రహః|

Adhikarana tailasya viShayaH (9) · Śloka 9

గ్రంథినాడీకృమిశ్లేష్మమేదోమారుతరోగిషు| తైలం లాఘవదార్ఢ్యార్థిక్రూరకోష్ఠేషు దేహిషు||9||

స0-తైలం గ్రంథ్యాదిరోగిషు శస్యతే| లాఘవదార్ఢ్యార్థిషు క్రూరకోష్ఠేషు ప్రాణిషు చ శస్యతే|

Adhikarana vasAmajjorviShayaH (10-11) · Śloka 11

వాతాతపాధ్వభారస్త్రీవ్యాయామక్షీణధాతుషు| రూక్షక్లేశక్షమాత్యగ్నివాతావృతపథేషు చ||10|| శేషౌ| |11|

స0-వాతాదీనాం క్షీణధాతునా ప్రత్యేకం సంబంధః| వాతక్షీణధాతుషు ఏవమాతపక్షీణధాతుష్విత్యాది, శేషౌ-ఘృతతైలాభ్యాముక్తాభ్యామన్యౌ వసామజ్జానౌ, శస్యేతే| తథా రూక్షాదిష్వపి, ఏవం క్లేశసహేషు| అత్యగ్నిషు-మహాగ్నిషు బలవదగ్నిష్వితి ద్రష్టవ్యం, అన్యథాఽత్యగ్నిషు స్నేహనిషేధాత్ పూర్వాపరవిరోధః స్యాత్| అథవా, అత్యగ్నిష్వపి వసామజ్జానావనుజజ్ఞే, అపవాదవాక్యత్వాదస్యేతి వ్యాఖ్యేయం| వాతేనావృతాః పంథానః-ఛిద్రాఖ్యాః, యేషాం తేషు చ శస్యేతే శేషౌ|

Adhikarana vasAyAH viShayAntaram (11) · Śloka 11

వసాయాస్త్వన్యదపి విశేషాంతరమాహ - - - - వసా తు సంధ్యస్థిమర్మకోష్ఠరుజాసు చ| తథా దగ్ధాహతభ్రష్టయోనికర్ణశిరోరుజి||11||

స0-తుర్విశేషే| చః సముచ్చయే| రుజాశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| సంధిరుజాస్వస్థిరుజాస్విత్యాది| తథా దగ్ధరుజ్యాహతరుజి చ, తథా భ్రష్టయోనిరుజీత్యేవం సంబంధః కార్యః|

Adhikarana kAlavisheShe snehavisheShopayogaH (12-13) · Śloka 13

| ఇదానీం కస్మింకాలే కస్య స్నేహస్యోపయోగః శస్త ఇతి దర్శయన్నాహ - ] - - - - తైలం ప్రావృషి, వర్షాంతే సర్పిరన్యౌ తు మాధవే| నను, వర్షాసు తైలం వర్షాంతే సర్పిర్వసామజ్జానౌ మాధవ ఇతి యోఽయం నియమః, స కించిదపేక్ష్య వర్తతే ఆహోస్విదనపేక్ష్య ? ఇత్యస్మిన్ పర్యనుయోగ ఇదమాహ - - - - ఋతౌ సాధారణే స్నేహః శస్తోఽహ్ని విమలే రవౌ||12|| తైలం త్వరాయాం శీతేఽపి| |13|

స0-తైలం ప్రావృషి శస్యత ఇతి సంబంధః| ఏవముత్తరత్రాపి యోజనీయం| స్వస్థస్య స్నేహనార్థం సర్వస్యైవ స్నేహస్య ప్రసంగే నియమోఽయం క్రియతే-, తైలం ప్రావృష్యేవ, వర్షాంతే ఏవ సర్పిః, అన్యౌ వసామజ్జానౌ, మాధవ ఏవేతి| స0-సాధారణే ఋతౌ-శ్రావణాదౌ, సంశోధనాత్ పూర్వం స్నేహనార్థం స్నేహః-సర్పిరాదిశ్చతుష్ప్రకారోఽపి శస్తః| తథా, అహ్ని-వాసరే, న నిశి| తథా, విమలే రవౌ-జలదనీహారాదినాఽనాచ్ఛాదితే ఖరాంశౌ| స్నేహ ఇతి సామాన్యశబ్దప్రయోగాత్ సర్వః స్నేహః సర్పిరాదిశ్చతుష్ప్రకారో గృహ్యతే| స0-త్వరాయాం సత్యాం-వ్యాధిక్రియాం ప్రతి ప్రాప్తే కాలే స్నేహయోగ్యతాయాం సత్యాం, శీతే-హేమంతశిశిరాఖ్యే కాలే, తైలం సంశోధనాత్పూర్వం స్నేహనార్థం శస్తం, నాన్యః స్నేహః| అపిశబ్దాన్న కేవలం వర్షాసు, అవర్షాసు చ శస్తమిత్యర్థః|

Adhikarana gharme~api ca nishi ghRutopayogaH (13) · Śloka 13

సర్వస్య స్నేహస్యాణ్యుపయోగాద్రాత్రావప్రయోగః ప్రాప్త ఇత్యాహ - - - - ఘర్మేఽపి చ ఘృతం నిశి| |13|

స0-న కేవలం శరది ఘృతం ప్రయుంజీత యావద్ఘర్మేఽపి ఘృతం నిశ్యుపయుంజీత|

Adhikarana pittAdiShu divAsnehanasyApavAdaH (13) · Śloka 13

| నిశ్యేవ పిత్తే పవనే సంసర్గే పిత్తవత్యపి||13||

స0-న చ ఘర్మ ఏవ నిశ్యుపయుంజీత, యావత్పిత్తే కుపితే తజ్జే వా వికారే, తథా పవనే కుపితే తజ్జే వా వికారే స్నేహసాధ్యే, ఘర్మే ఘృతం నిశ్యుపయుంజీత, న దివా న చ తైలం వసామజ్జానౌ వా| తథా, పిత్తవతి-పిత్తాధికే సంసర్గే వాతపిత్తాఖ్యే శ్లేష్మపిత్తాఖ్యే కుపితే తజ్జే వా వికారే స్నేహసాధ్యే, ఘర్మే ఘృతమేవ నిశ్యుపయుంజీత| పిత్తే పవన ఇత్యేతత్ దోషవికారోభయోపలక్షణార్థం వేద్యం| పిత్తవతీతి భూమ్ని మతుప్|

Adhikarana divArAtriniyamasya tyAge doShaH (14) · Śloka 14

నిశ్యన్యథా వాతకఫాద్రోగాః స్యుః పిత్తతో దివా| |14|

స0-అన్యథా-ఉక్తప్రకారాదపరేణ ప్రకారేణ| యథా,- శీతకాలే నిశి ఘృతోపయోగాత్ వాతకఫాద్ధేతో రోగా భవేయుః| తథా, దివా ఘర్మే కాలే తైలోపయోగాత్ పిత్తతః-పిత్తాత్, రోగాః స్యుః| వసామజ్జోస్త్వనిశ్చితస్వరుపత్వాత్ న తూష్ణకాలే నాపి శీతకాలే త్వరాయాం సత్యాముపయోగస్తంత్రకారేణ దర్శితః| తథా చోక్తం-"యథాసత్వం తు శైత్యోష్ణే వసామజ్జ్ఞోస్తు నిర్దిశేత్|" ఇతి|

Adhikarana snehopayogaprakAraH (14-15) · Śloka 15

కథం స్నేహ ఉపయోజ్య ఇత్యాహ - - - - | యుక్త్యాఽవచారయేత్స్నేహం భక్ష్యాద్యన్నేన బస్తిభిః||14|| నస్యాభ్యంజనగండూషమూర్ద్ధకర్ణాక్షితర్పణైః| |15|

స0-యుక్తిః-యోగ ఉపాయలక్షణః| యుక్త్యా-మాత్రాకాలక్రియాభూమిదేహదోషస్వభావయా, స్నేహం-సర్పిరాదికం, అవచారయేత్-ఉపయుంజీత| కేన సహ ? ఇత్యాహ-భక్ష్యాద్యన్నేన| ఆదిశబ్దేన భోజ్యలేహ్యపేయస్య త్రివిధస్యాప్యన్నస్య గ్రహణం| తథా, బస్తిభిర్నస్యేనాభ్యంజనేన గండూషేణ చ స్నేహమవచారయేత్| మూర్ద్ధాదీనాం తర్పణశబ్దేన ప్రత్యేకం సంబంధః| తేన, మూర్ద్ధతర్పణేన-శిరోబస్త్యాఖ్యేన| తథా, కర్ణతర్పణేన-కర్ణపూరణాఖ్యేన| తథా, అక్షితర్పణేన-తర్పణపుటపాకవిధ్యుక్తేన| భక్ష్యం-శశాంకకిరణాది, తేన భక్ష్యేణ సహ| ఆదిగ్రహణాదోదనాదయో మున్యుక్తా గృహ్యంతే| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 13|23) - "ఓదనశ్చ విలేపీ చ రసో మాంసం పయో దధి| యవాగూః సూపశాకే చ యూషః కాంబలికః ఖలః|| సక్తవస్తిలపిష్టం చ మద్యం లేహాస్తథైవ చ| భక్ష్యమభ్యంజనం బస్తిస్తథైవోత్తరబస్తయః||" ఇతి| బస్తిభిరితి బహువచననిర్దేశో బస్తిత్రయగ్రహణార్థః| తేన నిరూహోఽన్వాసనం బస్తిరుత్తర ఇతి|

Adhikarana snehasya catuH ShaShThirvicAraNAH (15-16) · Śloka 16

| రసభేదైకకత్వాభ్యాం చతుఃషష్టిర్విచారణాః||15|| స్నేహస్యాన్యాభిభూతత్వాదల్పత్వాచ్చ క్రమాత్స్మృతాః| |16|

స0-రసభేదశ్చైకకత్వం చ, తాభ్యాం రసభేదైకకత్వాభ్యాం స్నేహస్యావచార్యమాణస్య చతుఃషష్టిర్విచారణా భవంతి| రసభేదేన-"షట్ పంచకాః షట్ చ పృథక్" (హృ. సూ. అ. 10|43) ఇత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టేన త్రిషష్టిసంఖ్యావచ్ఛిన్నేన సహోపయుక్తస్య స్నేహస్య, తథైకకత్వేన-అసహాయేన కేవలేన స్నేహేన సతాఽస్య స్నేహస్య చతుఃషష్టిర్విచారణాః-స్నేహప్రయోగకల్పనాః| యా ఏతా భక్ష్యాద్యన్నేన, తథా రసభేదేన మూర్ధకరణాక్షితర్పణేన చ| యా ఏతాః క్రమాత్-యథాక్రమం నిర్దిష్టాః, తాః కల్పనాః స్నేహస్యాన్యాభిభూతత్వాత్ అన్యేన భక్ష్యాదినా బహునా, తథా రసభేదేన సహోపయుక్తస్యాభిభూతత్వాత్, తథాఽల్పత్వాత్-అల్పోపయోగిత్వాత్, మూర్ద్ధాక్షితర్పణాదౌ హి పాన ఇవ ప్రభూతస్యావచారయితుమశక్యత్వాచ్చ విచారణాః స్మృతాః| ఆయుర్వేదకర్తృభిరితి శేషః|

Adhikarana acchapeyaH snehaH (16) · Śloka 16

| యథోక్తహేత్వభావాచ్చ నాచ్ఛపేయో విచారణా||16||

స0-స్నేహస్యాచ్ఛస్య విచారణాసంజ్ఞాత్వే న యథానిర్దిష్టో హేతుః| తస్య యథోక్తస్య హేతోరభావాత్-అవిద్యమానత్వాత్, యోఽచ్ఛపేయస్నేహః-కేవల ఏవ, న సంయుక్తః, నాసౌ విచారణా, కేవలోపయోగిత్వాద్బహూపయోగిత్వాచ్చేత్యర్థః| నను, ఇహ కేవలః స్నేహో న విచారణేత్యుచ్యతే| ప్రాక్కేవలస్యైవ స్నేహస్య బస్త్యాద్యుపయోగే విచారణేత్యభ్యధాయి| తదేతత్పూర్వాపరవ్యాహతమివ మన్యామహే| నైతదస్తి| అచ్ఛపేయ ఇత్యస్య హ్యయమర్థః,-అచ్ఛః కేవలో యః స్నేహః పీయతే సా విచారణా న భవతి| మూర్ద్ధాదితర్పణాదినా తు కేవలస్య స్నేహస్య య ఉపయోగః సా విచారణేతి|

Adhikarana tasya shreShThatvam (17) · Śloka 17

స్నేహస్య కల్పః స శ్రేష్ఠః స్నేహకర్మాశుసాధనాత్| |17|

స0-సః-అచ్ఛపేయాఖ్యః, కల్పః-ప్రయోగః, స్నేహస్య శ్రేష్ఠః-ప్రశస్యతమః| కుతః ? ఇత్యాహ-స్నేహకర్మాశుసాధనాత్,-స్నేహకర్మణాం-తర్పణమార్దవాదీనాం శీఘ్రం సంపాదనాత్|

Adhikarana acchapeyasya mAtrAtrayam, acchapeyasya caturthI mAtrA (17-18) · Śloka 18

అధునా స్నేహస్య త్రివిధమాత్రాలక్షణమధికృత్యాహ - - - - | ద్వాభ్యాం చతుర్భిరష్టాభిర్యామైర్జీర్యంతి యాః క్రమాత్||17|| హ్రస్వమధ్యోత్తమా మాత్రాస్తాస్తాభ్యశ్చ హ్రసీయసీం| కల్పయేద్వీక్ష్య దోషాదీన్ ప్రాగేవ తు హ్రసీయసీం||18||

స0-ద్వాభ్యాం యామాభ్యాం-ప్రహారాభ్యాం, యా స్నేహస్య మాత్రా ప్రయుక్తా జాఠరానలవశాజ్జరాం యాతి సా తస్య హ్రస్వా మాత్రా, చతుర్భిర్యామైర్యా జీర్యతి సా తస్య మధ్యమా మాత్రా, అష్టాభిర్యామైర్యా జీర్యతి సోత్తమా మాత్రా, క్రమాత్-యథాక్రమం, తా హ్రస్వమధ్యమోత్తమా మాత్రాః| తాభ్యశ్చ-తిసృభ్యో మాత్రాభ్యో, హ్రసీయసీం-అతిశయేన హ్రస్వాం మాత్రాం కల్పయేత్| వైద్య ఇతి శేషః| హ్రస్వమధ్యోత్తమా ఇతి నిర్దేశే "ఙ్యాపోః" ఇత్యాదినా హ్రస్వః| హ్రస్వా మాత్రా యామద్వయజరణలక్షణా ఉక్తా, తతోఽప్యర్వాక్కాలేన యా జరాం యాతి సా హ్రసీయసీతి| దోషాదీన్-దోషభేషజదేశకాలబలశరీరాహారసత్త్వసాత్మ్యప్రకృతీః వీక్ష్య-ఆకలయ్య, ప్రాక్-పూర్వమేవ, అజ్ఞాతకోష్ఠే పురుష ఉత్తమమాత్రావిషయే పూర్వం హ్రసీయసీం కల్పయేత్| తతో హ్రస్వాం తతో మధ్యమాం తత ఉత్తమాం చ ప్రకలప్యేత్| ఏవం మధ్యమమాత్రావిషయే హ్రసీయసీం, హ్రస్వమాత్రావిషయేఽపి హ్రసీయసీం ప్రాక్కల్పయేత్| అన్యథా ప్రత్యవాయభయం స్యాత్| ఏవకారోఽవధారణే| తుశబ్దో యథోత్తరమితి క్రమనిర్దేశార్థః| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ. అ. 25) - "అజ్ఞాతకోష్ఠే హి బహుః కుర్యాజ్జీవితసంశయం|" ఇతి| ఇయం హ్రస్వా ఇయం హ్రస్వా ఇయమనయోరతిశయేన హ్రస్వా ఇతి హ్రసీయసీం| హ్రసీయసీత్యత్ర ఈయసుని "స్థూలదూర" ఇత్యాదినా వలోపః| అన్యైస్తు పలద్వయపలచతుష్టయపలషట్కసంఖ్యావచ్ఛిన్నా మాత్రా ఉక్తాః| న చైతద్యుజ్యతే| యతో జఠరానలశక్తిమనపేక్ష్య స్నేహమాత్రాః ప్రయుజ్యమానా అనర్థాయైవ| అతోఽస్మాభిః పలద్వయాదిసంఖ్యావచ్ఛిన్నా నోక్తాః| మునేరపి నైతన్మతం| తద్గ్రంథో హి (చ. సూ. అ. 13|29) - "అహోరాత్రమహః కృత్స్నమర్ధాహం చ ప్రతీక్షతే| ప్రధానా మధ్యమా హ్రస్వా స్నేహమాత్రా జరాం ప్రతి||" ఇతి|

Adhikarana shodhanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

అధునా శోధనశమనబృంహణభేదాత్త్రివిధస్య స్నేహస్య కాలమాత్రాలక్షణమధికృత్యాహ - - - - హ్యస్తనే జీర్ణ ఏవాన్నే స్నేహోఽచ్ఛః శుద్ధయే బహుః| |19|

స0-హ్యస్తనేఽన్నే-ఆహారే, జీర్ణ ఏవ-జీర్ణమాత్ర ఏవ న త్వన్నాభిలాషే సతి, శుద్ధయే-శోధనార్థం, బహుః-ఉత్తమయా మాత్రయా, స్నేహోఽచ్ఛః-కేవలః, పేయత్వేన శస్యతే| సంజాతబుభుక్షేణ తు పీతో జాఠరానలస్య దీప్తత్వాచ్ఛోధనకార్యమకుర్వాణస్తద్యోగ్యతాం చానుత్పాదయన్నాశ్వేవ జరాముపైతి| వమనమపి బుభుక్షితస్య న సంపద్యతే, కఫాపచితేః పూర్వోక్తాచ్చ హేతోః| తస్మాద్యుక్తముక్తం 'హ్యస్తనే జీర్ణ ఏవాన్నే ఇతి|

Adhikarana shamanasyAcchapeyasya kAlo mAtrA ca (19) · Śloka 19

| శమనః క్షుద్వతోఽనన్నో మధ్యమాత్రశ్చ శస్యతే||19||

స0-శమనో-యో రోగస్య శమనాయోపయుజ్యతే స్నేహః, స క్షుద్వతో-జాతబుభుక్షస్య శస్యతే, జాతాయాం బుభుక్షాయాం న జీర్ణమాత్ర ఏవాన్నే శోధన ఇవ| శమనో హి స్నేహో యత్రతత్రస్థం దోషం కుపితం సర్వశరీరవ్యాపిత్వాచ్ఛమనరూపత్వాత్ [ చ ] శమయతి| యది పునర్జీర్ణమాత్ర ఏవాన్నే స్నేహోఽయమబుభుక్షితస్యైవోపయుజ్యతే, తదానీం స్రోతసాం కఫాద్యుపలేపానివర్తనాత్ తత్సంపృక్తః స స్నేహో న సర్వశరీరం వ్యాప్నుతే, అవ్యాప్నువంశ్చ దోషం న శమయేత్| తస్మాత్ క్షుద్వత ఏవాయం శస్యతే| స చ మధ్యమమాత్రయా, అనన్నః-కేవల ఏవ భక్ష్యాదినాఽఽహారేణ రహితః, అచ్ఛ ఏవ పేయ ఇత్యర్థః| అత్ర చోత్తమయా మాత్రయా స్నేహపానదినానంతరం పథ్యం కార్యం| పునః స్నేహప్రయోగః| పునరన్యస్మిన్నహని పథ్యం కార్యం| మధ్యమమాత్రయా స్నేహపానే తు లఘుభోజినో యామమాత్రేఽన్నాకాంక్షా భవతి| తదా చ స్నేహోపయోగే రాత్ర్యారంభే రాత్రియామార్ద్ధే గతే వా రసకౌదనప్రాయం భోజనం భోజ్యం మాత్రయైవ| గ్రంథకారో హి శమనే స్వల్పభోజనమేవానుజజ్ఞే| వక్ష్యతి హి (శ్లో. 29) - "ఉపచారస్తు శమనే కార్యః స్నేహే విరిక్తవత్|" ఇతి| సుశ్రుతే చోక్తం (చి. అ. 31|34) - "పరిషిచ్యాద్భిరుష్ణాభిర్జీర్ణస్నేహం తతో నరం| యవాగూం పాయయేదుష్ణాం సుక్లిన్నామల్పతండులాం|| పేయో యూషో రసో వా స్యాదకృతః సౌరభాయుతః| కృతౌ వాఽల్పాల్పసర్పిష్కౌ విలేపీ వా విధీయతే||" ఇతి|

Adhikarana bRuMhaNasya kAlo mAtrA ca (20) · Śloka 20

బృంహణో రసమద్యాద్యైః సభక్తోఽల్పః| |20|

స0-బృంహణః స్నేహో రసమద్యాద్యైః సహ శస్యతే| " రస ఇత్యవిశేషోక్తౌ జ్ఞేయో మాంసభవో రసః|" ఇతి తంత్రాంతరోక్త్యా రసశబ్దేన మాంసరసోఽత్ర బోద్ధవ్యః| ఆద్యశబ్దేన క్షీరఖండాదేర్ద్రవరూపస్య గ్రహణం| తథా, సహ భక్తేన-ఓదనాదినా వర్తతే ఇతి సభక్తశ్చ శస్యతే| ఏష చ స్నేహోఽల్పో-హ్రసీయసీతోఽపి మాత్రాతోఽల్పః|

Adhikarana bRuMhaNasya viShayaH (20-21) · Śloka 21

హితః స చ| బాలవృద్ధపిపాసార్తస్నేహద్విణ్మద్యశీలిషు||20|| స్త్రీస్నేహనిత్యమందాగ్నిసుఖితక్లేశభీరుషు| మృదుకోష్ఠాల్పదోషేషు కాలే చోష్ణే కృశేషు చ||21||

స0-స చ-స్నేహో, బాలాదిషు హితః| బాలాదీనామితరేతరద్వంద్వః| పిపాసార్తాః-తృట్పీడితాః| స్నేహాద్విషో-యే స్వభావేనైవ స్నేహం ద్విషంతి| స్త్రీస్నేహయోర్నిత్యశబ్దేన సంబంధః, స్త్రీనిత్యేషు స్నేహనిత్యేషు చేత్యర్థః| కాలే చోష్ణే-గ్రీష్మాదౌ, కృశేషు చ నరేషు హితః|

Adhikarana bRuMhaNasyaiva prAgbhaktAdibhedena viShayaH (22) · Śloka 22

స చోపయుక్తః కిం కరోతి ? ఇత్యాహ - - - - ప్రాఙ్మధ్యోత్తరభక్తోఽసావధోమధ్యోర్ధ్వ-దేహజాన్| వ్యాధీంజయేద్బలం కుర్యాదంగానాం చ యథాక్రమం||22||

స0-ప్రాక్ చ మధ్యం చోత్తరం చ ప్రాఙ్మధ్యోత్తరం| ప్రాఙ్మధ్యోత్తరం భక్తం యస్మిన్స్నేహే స ఏవం| తేనాయమర్థః,-భక్తస్యాదావుపయుక్తోఽసౌ స్నేహోఽధోదేహజాన్ వ్యాధీన్ జయేత్, మధ్య ఉపయుక్తో మధ్యదేహజాన్, భక్తస్యోపర్యుపయుక్త ఊర్ధ్వదేహజానితి యథాక్రమం| తథా, అంగానాం-శరీరావయవానామధోమధ్యోర్ధ్వసంజ్ఞకానాం, బలం కుర్యాత్| ఇదం చోక్తం-"మారుతేఽభ్యధికే సర్పిః సదా సలవణం హితం| కేవలం త్వధికే పిత్తే, కఫే సత్ర్యూషణం తథా||" ఇతి|

Adhikarana acchapeyasyAnupAnam, tuvarabhallAtakasnehayoruShNodakaniShedhaH (23-24) · Śloka 24

వార్యుష్ణమచ్ఛేఽను పిబేత్ స్నేహే తత్సుఖపక్తయే| ఆస్యోపలేపశుద్ధ్యై చ, తౌవరారుష్కరే న తు||23|| జీర్ణాజీర్ణవిశంకాయాం పునరుష్ణోదకం పిబేత్| తేనోద్గారవిశుద్ధిః స్యాత్తతశ్చ లఘుతా రుచిః||24||

స0-అచ్ఛే-అచ్ఛపేయే, స్నేహే-ఉత్తమమధ్యమహ్రస్వమాత్రోపయోజితే, అను-పశ్చాత్, ఉష్ణం వారి పిబేత్| కిమర్థం ? తత్సుఖపక్తయే-తస్య-స్నేహస్య, సుఖపక్తిః-సుఖేన పాకః, తదర్థం| తథా, ఆస్యోపలేపశుద్ధ్యై చ స్నేహలిప్తస్య ముఖస్య శుద్ధినిమిత్తం చ| తౌవరారుష్కరే న తు-తువరతైలే భల్లాతకతైలే చాచ్ఛపేయేఽప్యుష్ణోదకం న పిబేత్, తయోరత్యుష్ణవీర్యత్వాదితి భావః| తువరస్యాయం వికారః స్నేహస్తౌవరః| తస్య వికార ఇత్యణ్| ఏవమారుష్కరే చ| చిరపీతే చ స్నేహే జీర్ణాజీర్ణం ప్రతి సంశయే సతి భూయోఽప్యుష్ణం జలం పిబేత్| అనుపానాపేక్షం పునర్గ్రహణం, న వీప్సార్థం| తేన-ఉష్ణోదకపానేన, ఉద్గారస్య విశుద్ధిర్భవేత్| తతశ్చ-జీర్ణాజీర్ణవిశంకాతః, అధికమంగలాఘవం రుచిశ్చ స్నేహపాయినః స్యాత్| సంగ్రహేఽన్యదప్యుక్తం (సూ. అ. 25)| యథా-"తతో గురుప్రావరణో నివాతే శయనే స్థితః| జరణాంతం ప్రతీక్షేత తృష్యన్నుష్ణాల్పవారిపః|| శిరోరుగ్భ్రమనిష్ఠీవమూర్చ్ఛాసాదారుచిక్లమైః| జానీయాద్భేషజం జీర్యజ్జీర్ణం తచ్ఛాంతిలాఘవాత్|| అనులోమానిలస్వాస్థ్యక్షుత్తృష్ణోద్గారశుద్ధిభిః|" ఇతి|

Adhikarana snehaprayoge bhojananiyamaH (25) · Śloka 25

మాత్రామాహ - - - - భోజ్యోఽన్నం మాత్రయా పాస్యన్ శ్వః పిబన్ పీతవానపి| ద్రవోష్ణమనభిష్యంది నాతిస్నిగ్ధమసంకరం||25||

స0-భోజ్యో-భోజయితవ్యో నరః| కిం తత్ ? అన్నం| కింభూతం ? ద్రవోష్ణం| అత్ర చోభయథా సమాసః,-ద్రవేణముద్గయూషాదినా సహోష్ణమన్నం ద్రవోష్ణం, తథా కేవలం ద్రవం చ తదుష్ణం చ ద్రవోష్ణం విలేప్యాదికం కేవలమేవ, ఇతి| తథా, అనభిష్యంది-న కఫకృత్| తథా, నాతిస్నిగ్ధం-ఈషత్స్నిగ్ధమిత్యర్థః| తథా, అసంకరం-అసంకీర్ణం, అపథ్యేనామిశ్రితమిత్యర్థః| కః పురుషః కిం కుర్వన్నీదృశమన్నం మాత్రయా భోజ్యః ? ఇత్యాహ-శ్వః స్నేహం పాస్యన్-పాతుమిచ్ఛన్| తథా, తస్మిన్నేవ దినే స్నేహం పిబన్| తథా, పీతవానపి యః స్నేహం| అపిః సముచ్చయే| నను, "మాత్రాశీ సర్వకాలం స్యాత్" (హృ. సూ. అ. 8|1) ఇతి ప్రాగుక్తమేవ| తత్కిమిహ పునర్మాత్రాగ్రహణేన ? బ్రూమః| మాత్రాశబ్దస్తత్ర ప్రమాణార్థః, ఇహ త్వల్పార్థః| తేనాయమర్థః,-యావదన్నమస్య సమ్యగ్యథాకాలం పరిణమతి తావతోఽప్యన్నాదనేన స్వల్పం భోజ్యమితి|

Adhikarana snehaprayoge vihAraniyamaH (26-28) · Śloka 28

ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాద్బ్రహ్మచారీ క్షపాశయః| న వేగరోధీ వ్యాయామక్రోధశోకహిమాతపాన్||26|| ప్రవాతయానయానాధ్వభాష్యాత్యాసన సంస్థితీః| నీచాత్యుచ్చోపధానాహః స్వప్నధూమరజాంసి చ||27|| యాన్యహాని పిబేత్తాని తావంత్యన్యాన్యపి త్యజేత్| సర్వకర్మస్వయం ప్రాయో వ్యాధిక్షీణేషు చ క్రమః||28||

స0-తథా, అసౌ స్నేహస్య పాతా ఉష్ణోదకోపచార్యాదిగుణయుక్తః స్యాత్| ఉష్ణోదకముపచరితుం సేవితుం-శీలమస్య స ఏవం| తథా, బ్రహ్మచారీ-లలనాసంగరహితః| క్షపాశయ ఇతి "అధికరణే శేతేః" ఇత్యచ్| క్షపాశయ ఇత్యనేన దివాస్వప్నస్య రాత్రిజాగరణస్య చ నిషేధః| స్నేహం పిబతి యావంత్యహాని, తాన్యపరం తావత్సంఖ్యాని స్నేహపానరహితాన్యప్యహాని యావత్ వ్యాయామాదీంస్త్యజేత్| స0-సర్వకర్మసు-వమనవిరేచనాదిషు, అయం-"ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాత్" ఇత్యాదికః, క్రమో-విధిరిత్యర్థః| యాపనాదిష్వహఃస్వప్నాజీర్ణవర్జ్యో నాయం విధిరితి ప్రదర్శనార్థం ప్రాయోగ్రహణం| వ్యాధిక్షీణేషు చ ప్రాయోఽయమేవ విధిః| అత్రప్యతీసారాదిష్వహఃస్వప్నాదీనామనుజ్ఞానాత్ ప్రాయోగ్రహణం|

Adhikarana shamanasnehe viriktavadupacAraH (29) · Śloka 29

ఉపచారస్తు శమనే కార్యః స్నేహే విరిక్తవత్| |29|

స0-తుర్వ్యతిరేకే| శమనే స్నేహే తూపయుక్తే ఉపచారోఽభోజనాదివిధిః, విరిక్తవత్ కార్యః,-యథా విరిక్తస్య పేయాదికః క్రమస్తథా తస్యాపీత్యర్థః|

Adhikarana acchapAnasya pAnAvadhiH, avadhyatikrame doShaH (29-30) · Śloka 30

| త్ర్యహమచ్ఛం మృదౌ కోష్ఠే క్రూరే సప్తదినం పిబేత్||29|| సమ్యక్స్నిగ్ధోఽథవా యావదతః సాత్మ్యీ భవేత్పరం| |30|

స0-మృదౌ కోష్ఠే సతి పురుషస్త్రిదినమచ్ఛం స్నేహం పిబేత్| క్రూరకోష్ఠే సప్తాహం పిబేత్| మధ్యకోష్ఠస్త్వత ఏవ లక్షణాదధిగమ్యతే| యథా,-చత్వార్యహాని పంచ వా స్నేహం పిబేదితి| యది చ [ మృదుకోష్ఠే ] త్రయేణ సమ్యక్స్నిగ్ధలక్షణం న స్యాత్ తదా చతుష్పంచరాత్రమపి స్నేహం పిబేత్| మధ్యకోష్ఠస్తు షడ్రాత్రమపి పిబేదిత్యాహ-సమ్యక్స్నిగ్ధోఽథవా యావదిత్యాది| అథవా నైష నియమః, సమ్యక్స్నిగ్ధలక్షణోత్పత్తిరేవ నియమః| అతః సప్తాహాదప్యూర్ధ్వమచ్ఛః స్నేహః పేయో యావత్స్నిగ్ధలక్షణం స్యాత్| అతఃపరం స్నేహః సాత్మ్యీ భవేత్| సాత్మ్యీభూతే చ స్నేహే యో దోషః స సంగ్రహే కథితః| యథా (సూ. అ. 25) - "సాత్మ్యీభూతో హి కురుతే న మలానాముదీరణం| అతియోగేన వా వ్యాధీన్ యథాఽంబ్వోఘోఽతియోజనాత్||" ఇతి| యది తు సప్తాహేనాపి స్నిగ్ధలక్షణం నోత్పద్యతే తదా దినమేకం విశ్రమ్య పునః స్నేహో యోజ్య ఇతి సద్వైద్యాః|

Adhikarana samyaksnigdhalakShaNam, asnigdhalakShaNam, atisnigdhalakShaNam (30-31) · Śloka 31

| వాతానులోమ్యం దీప్తోఽగ్నిర్వర్చః స్నిగ్ధమసంహతం||30|| స్నేహోద్వేగః క్లమః సమ్యక్స్నిగ్ధే, రూక్షే విపర్యయః| అతిస్నిగ్ధే తు పాండుత్వం ఘ్రాణవక్త్రగుదస్రవాః||31||

స0-సమ్యక్స్నిగ్ధే పురుషే వాతానులోమ్యాది క్లమాంతం లక్షణం భవతి| వర్చః-శకృత్, స్నిగ్ధం తథాఽసంహతం-శిథిలం| రూక్షే-అస్నిగ్ధే, విపర్యయో-వైపరీత్యం| అతిస్నిగ్ధే తు-స్నేహస్యాతియోజనాత్, పాండుత్వాదయో భవంతి| స్రవశబ్దస్య ఘ్రాణాదిభిః ప్రత్యేకం సంబంధః|

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (32-33) · Śloka 33

అమాత్రయాఽహితో కాలే మిథ్యాహారవిహారతః| స్నేహః కరోతి శోఫార్శస్తంద్రాస్తంభవిసంజ్ఞతాః||32|| కండూకుష్ఠజ్వరోత్క్లేశశూలానాహభ్రమాదికాన్| |33|

స0-అమాత్రః పీతః స్నేహః-సర్పిరాదిః, శోఫాదీన్ కరోతి| ఆదిశబ్దేన బలక్షయజాడ్యవాగ్గ్రహాదయః సంగ్రహోక్తా గృహ్యంతే| అహితో-యో యస్య ప్రతిషిద్ధః స్నేహః| తథా, అకాలే-గ్రీష్మాదౌ పూర్వం ప్రతిషిద్ధే| తథా, మిథ్యాహారతో-"ద్రవోష్ణం " ఇత్యాదివిపర్యయేణ| తథా, మిథ్యావిహారతః-"ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాత్" ఇత్యాదివిపర్యయేణ|

Adhikarana atisnigdhamithyAsnigdhayoshcikitsitam (33-35) · Śloka 35

| క్షుత్తృష్ణోల్లేఖనస్వేదరూక్షపానాన్నభేషజం||33|| తక్రారిష్టఖలోద్దాలయవశ్యామాకకోద్రవం| పిప్పలీత్రిఫలాక్షౌద్రపథ్యాగోమూత్రగుగ్గులు||34|| యథాస్వం ప్రతిరోగం చ స్నేహవ్యాపది సాధనం| |35|

స0-స్నేహవ్యాపది-స్నేహవిధివిభ్రంశే సతి, క్షుత్తృష్ణాది సాధనం-చికిత్సా| క్షుత్తృష్ణానిగ్రహౌ క్షుత్తృష్ణాశబ్దేనాత్రోక్తౌ| ఉల్లేఖనం-వమనం| రూక్షశబ్దస్య పానాదిభిస్త్రిభిర్యోగః| తక్రాణి చారిష్టాశ్చేత్యేవం సమాసః| ఖలో-వ్యంజనవిశేషః ప్రాగుక్తః| ఉద్దాలః-శాలివిశేషః| యథాస్వం-దోషానుగుణ్యేన, ప్రతిరోగం-యద్యస్మిన్ రోగే స్వే స్వేఽధ్యాయ ఉక్తం తత్, తదపి సాధనం|

Adhikarana virUkShaNasya samyagyogAtiyogalakShaNam (35) · Śloka 35

స్నేహవ్యాపత్సాధనస్య విరూక్షణస్వభావత్వాత్ ప్రసంగేన విరూక్షణస్య సమ్యక్కృతాతికృతలక్షణమాహ - - - - | విరూక్షణే లంఘనవత్కృతాతికృతలక్షణం||35||

స0-విరూక్షణే సమ్యగుత్పన్నే తథాఽత్యర్థోత్పన్నే చ లంఘనవత్ కృతాతికృతలక్షణం జ్ఞేయం| కృతం చాతికృతం చ కృతాతికృతే, తయోర్లక్షణం కృతాతికృతలక్షణం| కృతశబ్దేన సమ్యక్కృతముచ్యతే| విరూక్షణాయోగలక్షణం తు స్నేహాతియోగలక్షణేనైవోక్తం| తత్ర సమ్యక్కృతస్య లంఘనస్య యల్లక్షణం విమలేంద్రియతాది తదేవ సమ్యగ్విరూక్షణే కృతే లక్షణం బోధ్యం| తథా, అతికృతే విరూక్షణేఽతిలంఘితస్య లక్షణం కార్శ్యాదికం వేద్యం|

Adhikarana snigdhasya svedaH kAryaH, snigdhasya tryahAdvirecanam, snigdhasya dvyahAdvamanam (36-37) · Śloka 37

స్నిగ్ధద్రవోష్ణధన్వోత్థరసభుక్ స్వేదమాచరేత్| స్నిగ్ధస్త్ర్యహం స్థితః కుర్యాద్విరేకం, వమనం పునః||36|| ఏకాహం దినమన్యచ్చ కఫముత్క్లేశ్య తత్కరైః| |37|

స0-స్నిగ్ధశ్చాసౌ ద్రవోష్ణధన్వోత్థరసశ్చ, తం భుంక్తే యః స స్నిగ్ధద్రవోష్ణధన్వోత్థరసభుక్| ధన్వోత్థరసో-జాంగలదేశమాంససముద్భూతో రసః, తం భుంజానః స్వేదమాచరేత్| మాంసరసస్య స్వభావత ఏవ స్నిగ్ధద్రవత్వాత్ స్నిగ్ధద్రవగ్రహణమధికయోగాయేతి వేద్యం| ఉష్ణం-ఉభయథా వీర్యతోఽగ్నిసంయోగాచ్చ| ఏవంభూతః పురుషః పూర్వం స్నిగ్ధోఽనంతరం స్నిగ్ధద్రవోష్ణధన్వోత్థరసభుక్ స్వేదమాచరన్ దినత్రయం స్థితః సన్ విరేకం కుర్యాత్| వమనం పునరితి| యదా తు స్నేహాదనంతరం వమనమేవోపయుంక్తే తదైకాహమనేనైవ ప్రకారేణ స్నిగ్ధద్రవోష్ణధన్వోత్థరసభుక్ స్వేదమాచరన్ స్థితోఽన్యచ్చ దినం-ద్వితీయమహః, కఫముత్క్లేశ్య-స్థానాత్ ప్రచ్యావ్య, స్థితో వమనం కుర్యాత్| కైరుత్క్లేశ్య ? తత్కరైః,-కఫకరణహేతుభిర్మాషక్షీరమత్స్యగుడాదిభిః| తత్కరైరితి కృఞో హేత్వాదినా హేతౌ టః|

Adhikarana mAMsalAdInAM rUkShaNapUrvakaM snehanam (37-38) · Śloka 38

| మాంసలా మేదురా భూరిశ్లేష్మాణో విషమాగ్నయః||37|| స్నేహోచితాశ్చ యే స్నేహ్యాస్తాన్ పూర్వం రూక్షయేత్తతః| సంస్నేహ్య శోధయేదేవం స్నేహవ్యాపన్న జాయతే||38||

స0-మాంసలత్వాదియుక్తాః పురుషా యే శోధ్యత్వేన స్నేహయితుమభీష్టాః, తాన్ పూర్వం-ప్రథమం, రూక్షయేత్| తతో-రూక్షయిత్వాఽనంతరం, సంస్నేహ్య శోధయేత్| కిమేవం స్యాత్ ? ఇత్యాహ-ఏవం స్నేహవ్యాపన్న జాయతే| మాంసలాః-ఉపచితమాంసాః| మేదురాః-మేదస్వినః|

Adhikarana malapreraNam (39) · Śloka 39

అలం మలానీరయితుం స్నేహశ్చాసాత్మ్యతాం గతః| |39|

స0-న కేవలం స్నేహవ్యాపదేవం న స్యాత్| యావత్ స్నేహోఽసాత్మ్యతాం గతః సన్ మలాన్-వాతాదీన్ పురీషాదీంశ్చ, ఈరయితుం-ప్రేరయితుం, అలం-పర్యాప్తః|

Adhikarana bAlavRuddhAdiShu sadyaH snehanam (39-40) · Śloka 40

| బాలవృద్ధాదిషు స్నేహపరిహారాసహిష్ణుషు||39|| యోగానిమాననుద్వేగాన్ సద్యఃస్నేహాన్ ప్రయోజయేత్| |40|

స-బాలాదిషు తథా యః స్నేహవిషయే పరిహారః-శీతోదకాదిః, తమసహిష్ణుషు-అక్షమేషు, సద్యఃస్నేహాఖ్యాననుద్వేగాన్-అనుద్వేజకాన్, ఏతా(ఇమా) న్-వక్ష్యమాణాన్, యోగాన్ ప్రయోజయేత్|

Adhikarana sadyaH snehanA aShTau yogAH (40-42) · Śloka 42

కాంస్తాన్ ? ఇత్యాహ - - - - | ప్రాజ్యమాంసరసాస్తేషు, పేయా వా స్నేహభర్జితా||40|| తిలచూర్ణశ్చ సస్నేహఫాణితః, కృశరా తథా| క్షీరపేయా ఘృతాఢ్యోష్ణా, దధ్నో వా సగుడః సరః||41|| పేయా చ పంచప్రసృతా స్నేహైస్తండులపంచమైః| సప్తైతే స్నేహనాః సద్యః, స్నేహాశ్చ లవణోల్బణాః||42||

స0-తేషు-బాలాదిషు, ప్రాజ్యమాంసరసాః-ప్రభూతమాంసాని నిష్క్వాథ్య తద్రసాః| తథా, స్నేహభర్జితా పేయా| తథా, తిలచూర్ణః-పలలాఖ్యః, సస్నేహఫాణితః-[ స్నేహేన- ] సర్పిరాదినా యుక్తః, ఫాణితేన-క్షౌద్రగుడవికారవిశేషేణ చ యుక్తః| తథా, కృశరా తథేతి స్నేహఫాణితయుక్తేత్యర్థః| తథా, క్షీరపేయా-క్షైరేయీ సర్పిష్మత్యుష్ణా చ| [ తథా, ] దధిసరో వా సగుడః| [ తథా, ] పేయా చ పంచప్రసృతా, 'ద్వే పలే-ప్రసృతం విదుః' పంచ ప్రసృతాని యస్యాం సా పంచప్రసృతా| కేషాం పునస్తాని పంచ ప్రసృతాని ? ఇతి వ్యాచష్టే-స్నేహైస్తండులపంచమైరితి| సర్పిస్తైలం వసా మజ్జేతి చతుర్ణాం స్నేహానాం చత్వారి ప్రసృతాని తండులాశ్చ ప్రసృతమేకమిత్యర్థః| ఏతే సప్త పూర్వోక్తాః సద్యః-శీఘ్రం స్నేహనాః,- త్రిచతురైరహోభిర్వినాఽపి స్నేహనాః, నిష్పరిహారాశ్చ| న కేవలమేత ఏవ సద్యఃస్నేహనా ఇత్యాహ-స్నేహాశ్చ లవణోల్బణా ఇతి| స్నేహాః-సర్పిరాదయోఽపక్వా ఏవ| కిం విశిష్టాః ? లవణోల్బణాః-లవణాఢ్యాః, సద్యఃస్నేహనా ఇత్యర్థః|

Adhikarana lavaNasaMyogAt kathaM sadyaH snehanatvam (43) · Śloka 43

కస్మాల్లవణసంయోగాత్ స్నేహా అపక్వా అపి సద్యఃస్నేహనాః ? ఇత్యాహ - - - - తద్ధ్యభిష్యంద్యరూక్షం చ సూక్ష్మముష్ణం వ్యవాయి చ| |43|

స0-యస్మాల్లవణమభిష్యంది-స్రోతసాం స్రావకం, అరూక్షత్వాదిగుణయుక్తం చ| సూక్ష్మం-సూక్ష్మస్రోతోగామి| 'వ్యవాయి-దేహమఖిలం వ్యాప్య పాకాయ కల్పతే|

Adhikarana kuShThAdiShu snehArthaM guDAdiniShedhaH (43-44) · Śloka 44

| గుడానూపామిషక్షీరతిలమాషసురాదధి||43|| కుష్ఠశోఫప్రమేహేషు స్నేహార్థం న ప్రకల్పయేత్| |44|

స0-కుష్ఠాదిషు స్నేహయోగ్యత్వే సతి గుడాది స్నేహనార్థం న ప్రకల్పయేత్-న యోజయేత్|

Adhikarana teShAM snehanaprakAraH (44-45) · Śloka 45

తర్హి తే కథం స్నేహ్యాః ? ఇత్యాహ - - - - | త్రిఫలాపిప్పలీపథ్యాగుగ్గుల్వాదివిపాచితాన్||44|| స్నేహాన్ యథాస్వమేతేషాం యోజయేదవికారిణః| |45|

స0-ఏతేషాం-కుష్ఠాదీనాం, త్రిఫలాదిభిర్విపాచితాన్-సాధితాన్, అవికారిణః-అవికారకాన్, స్నేహాన్ యోజయేత్| యథాస్వం-యథాయోగ్యం| కుష్ఠాదీనాం సంబంధీ యో వికారస్తద్వతాం, తేన కుష్ఠినాం శోఫినాం మేహినామిత్యర్థోఽవతిష్ఠతే|

Adhikarana AmayakShINAnAM snehanaprakAraH (45) · Śloka 45

| క్షీణానాం త్వామయైరగ్నిదేహసంధుక్షణక్షమాన్||45||

స0-ఆమయైః-వ్యాధిభిః, క్షీణానాం పునః పుంసామగ్నిదేహసంధుక్షణక్షమాన్ స్నేహాన్ యోజయేత్| అగ్నిశ్చ దేహశ్చాగ్నిదేహౌ, సంధుక్షణాశ్చ క్షమాశ్చ సంధుక్షణక్షమాః, తాన్| యథాసంఖ్యేనాత్ర సంబంధః| అగ్నేః సంధుక్షణాః-ఉద్దీపకాః, దేహస్య క్షమాః-పుష్ట్యావహాః| అత్ర చాయం భావః,-కిల వ్యాధిభిః క్షీణానాం వహ్నిరపి క్షీణో భవతి| అతస్తేషాం న కేవలం యే పుష్ట్యావహాః [ తే ఉపయోజ్యాః| కుతః ? తే ] వహ్నిమాంద్యమావహంతి| అథవా వహ్నిసంధుక్షణా న పుష్ట్యావహాః| న తే స్నేహా ఉపయోక్తుం యుక్తాః| కిం తర్హి ? ఉభయకారిణ ఏవ యోక్తుం యుక్తా ఇతి|

Adhikarana snehashIlanasya phalam (16) · Śloka 16

దీప్తాంతరాగ్నిః పరిశుద్ధకోష్ఠః ప్రత్యగ్రధాతుర్బలవర్ణయుక్తః| దృఢేంద్రియో మందజరః శతాయుః స్నేహోపసేవీ పురుషః ప్రదిష్టః||46|| ఇతి శ్రీ వైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే స్నేహవిధిర్నామ షోడశోఽధ్యాయః||16||

స0-యః పుమానాభీక్ష్ణ్యేన స్నేహముపసేవతే, స దీప్తాంతరాగ్నిత్వాదిగుణయుక్తో భవతీతి ప్రదిష్టః| సద్వైద్యైరితి శేషః| ఉపజాతిర్వృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే స్నేహవిధ్యధ్యాయః షోడశః సమాప్తః|| 16||