15. śōdhanādigaṇasaṅgrahōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

દ્વિવિધોપક્રમણીયાધ્યાયાદનન્તરં શોધનાદિગણસઙ્હ્ગ્રહાધ્યાયારમ્ભઃ| યતો દોષોપક્રમણીયે દ્વિવિધોપક્રમણીયે ચ નાનાવિધા ઉપક્રમા અભિહિતાઃ | તે ચ મદનમધુકાદિભેષજાશ્રયાઃ, અતસ્તાનિ શોધનાદ્યુપયોગીનિ સર્વોપક્રમાધિકારીણિ સઞ્જિઘૃક્ષુરધ્યાયમિમમારેભે-

Adhikarana SodhanAdigaNasa~ggrahodhyAyaH (2) · Śloka 2

યતો દોષોપક્રમણીયે દ્વિવિધોપક્રમણીયે ચ નાનાવિધા ઉપક્રમા અભિહિતાઃ, તે ચ મદનમધુકાદિભેષજાશ્રયાઃ, અતસ્તાનિ શોધનાદ્યુપયોગીનિ સર્વોપક્રમાધિકારીણિ સઞ્જિઘૃક્ષુરધ્યાયમિમમારેભે - - - - અથાતઃશોધનાદિગણસઙ્ગ્રહમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-શોધનં-શોધનરૂપો દ્રવ્યગણઃ, આદિર્યેષાં ત એવમ્| આદિ શબ્દેન વાતહરાદિગણપરિગ્રહઃ| તેષાં સઙ્ગ્રહો યસ્મિન્નધ્યાયે સ શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહઃ, તં શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહસંજ્ઞમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ગણઃ-સમૂહઃ| વિક્ષિપ્તાનાં પદાર્થાનામેકત્ર રાશીકરણં-સઙ્ગ્રહઃ| તત્ર શોધનગણસ્ય સર્વદોષવિજયિત્વેન પ્રાધાન્યાત્ પૂર્વમુપન્યાસઃ|

Adhikarana vamanagaNaH (1) · Śloka 1

શોધનં ચતુર્વિધમ્,- વમનવિરેચનાસ્થાપનશિરોવિરેચનદ્રવ્યભેદેન| તત્રાપિ વમનસ્યૌષધગણં તાવત્પૂર્વં વક્તિ - - - - મદનમધુકલમ્બાનિમ્બબિમ્બીવિશાલા- ત્રપુસકુટજમૂર્વાદેવદાલીકૃમિઘ્નમ્| વિદુલદહનચિત્રાઃ કોશવત્યૌ કરઞ્જઃ કણલવણવચૈલાસર્ષપાશ્ર્છર્દનાનિ||૧||

સ૦-મદનં-રાઠઃ| મધુકં-મધુયષ્ટિકા| લમ્બા-તુમ્બી દીર્ઘતિક્તાઽલાબુસંજ્ઞા| નિમ્બઃ-પિચમન્દઃ| બિમ્બી-ગોહ્લા, ઓષ્ઠોપમફલસંજ્ઞા| વિશાલા-ઇન્દ્રવારુણી| ત્રપુસં-તિક્તત્રપુસં વ્રેદ્યમ્, તસ્ય વમનયોગ્યત્વાત્| કુટજં-વત્સકમ્| મૂર્વા-પીલુપર્ણી| દેવદાલી-ગરાગરી| કૃમિઘ્નં-વિડઙ્ગમ્| વિદુલો-જલવેતસઃ| દહનઃ-ચિત્રકઃ| ચિત્રા-મૂષિકપર્ણી| કોશવત્યૌ-ઘણ્ટાલિકે, એકા ધામાર્ગવો દ્વિતીયા રાજકોશાતકી| કરઞ્જો-નક્તમાલઃ| કણા-કૃષ્ણા| લવણં-સૈન્ધવમ્| વચા-ગોલોમી| એલા-ત્રુટીઃ| સર્ષપો-રક્ષોઘ્નઃ| એતાનિ મદનાદીનિ છર્દનાનિ-છર્દિકરાણિ| "વસુમુનિવિરતિશ્ચેન્માલિની નૌ મયોઃ યઃ|" અત્ર ચ મદનવિશાલાત્રપુસકુટજવિડઙ્ગૈલાસર્ષપાણાં ફલાનિ વમનક્રન્તિ| મધુકવિદુલચિત્રકદન્તીવચાનાં તુ મૂલાનિ| રોધ્રસુવર્ણક્ષીરીકમ્પિલ્લાનાં ત્વચઃ| શેષાણાં ફલપત્રપુષ્પાણિ વેદિતવ્યાનીતિ|

Adhikarana virecanagaNaH (2) · Śloka 2

નિકુમ્ભકુમ્ભત્રિફલાગવાક્ષી- સ્રુક્શઙ્ખિનીનીલિનિતિલ્વકાનિ| શમ્યાકકમ્પિલ્લકહેમદુગ્ધા દુગ્ધં ચ મૂત્રં ચ વિરેચનાનિ||૨||

સ૦-નિકુમ્ભો-દન્તી| કુમ્ભઃ-ત્રિવૃત્| ત્રિફલા-વરા| ગવાક્ષી-વિશાલા, દ્વિતીયેન્દ્રવારુણી| સ્રુક્-ગુડા| શઙ્ખિની-યવતિક્તા| નીલિની-નીલપુષ્પા, ભારવાહીસંજ્ઞા| તિલ્વકો-રોધ્રઃ| શમ્યાકઃ-કર્ણિકારઃ| કમ્પિલ્લકો-રઞ્જનકઃ| હેમદુગ્ધા-કનકક્ષીરી| દુગ્ધં-ક્ષીરમ્| મૂત્રં-પ્રસિદ્ધમ્| નિકુમ્ભાદીન્યેતાનિ વિરેચનાનિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્|

Adhikarana nirUhagaNaH (3) · Śloka 3

મદનકુટજકુષ્ઠદેવદાલી- મધુકવચાદશમૂલદારુરાસ્નાઃ| યવમિશિકૃતવેધનં કુલત્થા મધુ લવણં ત્રિવૃતા નિરૂહણાનિ||૩||

સ૦-મદનં-મદનફલમ્| કુટજં-વત્સકત્વક્| કુષ્ઠં-ગદનામ| દારુ-દેવદારુઃ| રાસ્ના-યુક્તરસા| મિશિઃ-શતપુષ્પા| કૃતવેધનં-ધામાર્ગવઃ| કુલત્થાઃ-પ્રસિદ્ધાઃ| એતાનિ નિરૂહણાનિ-નિરૂહણસાધનાનિ| "ભવતિ જગતિ નૌ તતઃ પરૌ ર્યૌ નજસહિતૈર્જરગૈશ્ચ પુષ્પિતાગ્રા|"

Adhikarana nAvanagaNaH (4) · Śloka 4

વેલ્લાપામાર્ગવ્યોષદાર્વીસુરાલા બીજં શૈરીષં બાર્હતં શૈગ્રવં ચ| સારો માધૂકઃ સૈન્ધવં તાર્ક્ષ્યશૈલં ત્રુટ્યૌ પૃથ્વીકા શોધયન્ત્યુત્તમાઙ્ગમ્||૪||

સ૦-વેલ્લં-વિડઙ્ગમ્| અપામાર્ગઃ-પ્રત્યુક્પુષ્પી| વ્યોષં-ત્રિકટુકમ્| દાર્વી-પીતદ્રુઃ| સુરાલા-શ્રેષ્ઠસર્જરસઃ| શૈરીશં-શિરીષબીજમ્| બાર્હતં-બૃહતીબીજમ્| શૈગ્રવં-શિગ્રુબીજમ્| સારો માધૂકો-મધૂકપુષ્પસારઃ| સૈન્ધવં-સિન્ધૂત્થમ્| તાર્ક્ષ્યશૈલં-શુષ્કરસાઞ્જનમ્| ત્રુટ્યૌ-સૂક્ષ્મૈલા સ્થૂલૈલા ચ| પૃથ્વીકા-હિઙ્ગુપત્રી| એતાન્યુત્તમાઙ્ગં શોધયન્તિ,- મૂર્ધવિરેચનાનીત્યર્થઃ| "મૌ યૌ પઞ્ચાશ્વૈર્વૈશ્વદેવીતિ નામ્ના|"

Adhikarana vAtaghnagaNaH (5) · Śloka 5

ભદ્રદારુ નતં કુષ્ઠં દશમૂલં બલાદ્વયમ્| વાયું વીરતરાદિશ્ચ વિદાર્યાદિશ્ચ નાશયેત્||૫||

સ૦-ભદ્રાદારુ-કિલિમમ્| નતં-તગરમ્| કુષ્ઠં-ગદઃ| દશમૂલં=દ્વિપઞ્ચમૂલમ્| બલાદ્વયં-બલાઽતિબલા ચ| એતાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ, ચ-અપરં, વક્ષ્યમાણો વીરતરાદિર્વિદાર્યાદિશ્ચ ગણો વાયું નાશયતિ|

Adhikarana pittaghnagaNaH (6) · Śloka 6

દૂર્વાઽનન્તા નિમ્બવાસાઽઽત્મગુપ્તા ગુન્દ્રાઽભીરુઃ શીતપાકી પ્રિયઙ્ગુઃ| ન્યગ્રોધાદિઃ પદ્મકાદિઃ સ્થિરે દ્વે પદ્મં વન્યં સારિવાદિશ્ચ પિત્તમ્||૬||

સ૦-દૂર્વા-શાદ્વલમ્| અનન્તા-યવાસકઃ| નિમ્બઃ-પ્રસિદ્ધઃ| વાસા-આટરૂષકઃ| આત્મગુપ્તા-કપિકચ્છૂઃ| ગુન્દ્રા-પદએરકઃ| અભીરુઃ-શતાવરી| શીતપાકી-શિખણ્ડિકા કાકણન્તિકાભેદઃ| પ્રિયઙ્ગુઃ-શ્યામા| એષ દૂર્વાદિર્ગણઃ, તથા વક્ષ્યમાણો ન્યગ્રોધાદિઃ પદ્મકાદિશ્ચ ગણઃ, તથા શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યૌ, તથા પદ્મં-જલજમ્, વન્યં-કુટન્નટમ્, તથા સાવાદિશ્ચ ગણઃ, એતે પિત્તં નાશયન્તિ| "મ્તૌ તૌ ગૌ ચેચ્છાલિની વેદલોકેઃ|"

Adhikarana shleShmaghnagaNaH (7) · Śloka 7

આરગ્વધાદિરર્કાદિર્મુષ્કકાદ્યોઽસનાદિકઃ| સુરસાદિઃ સમુસ્તાદિર્વત્સકાદિર્બલાસજિત્||૭||

સ૦-આરગ્વધાદ્યાદયો ગણાઃ સપ્તૈતે બલાસં-શ્લેષ્મણં જયન્તિ|

Adhikarana jIvanIyAkhyo gaNaH (8) · Śloka 8

જીવન્તિ કાકોલ્યૌ મેદે દ્વે મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ ચ| ૠષભકજીવકમધુકં ચેતિ ગણો જીવનીયાખ્યઃ||૮||

સ૦-જીવન્ત્યાદિર્ગણો જીવનીયસંજ્ઞઃ| ઉદાહરણમાત્રં ચેદમ્| ધીમતા સ્વાદુશીતસ્નિગ્ધાદીન્ જીવન્ત્યાદિષુ સાધારણગુણાનાલોચ્ય ક્ષીરેક્ષુદ્રાક્ષાક્ષોડવિદારિકન્દાદિષુ (ષ્વપિ) તદ્ગુણેષુ જીવનીયાદિત્વમવધારયિતું યુક્તમિતિ| જીવન્તી-જીવવર્દ્ધની| કાકોલ્યૌ દ્વે-એકા કાકોલી કેવડીસંજ્ઞા, અન્યા ક્ષીરકાકોલી પયસ્વિનીસંજ્ઞા| દ્વે મેદે-એકા મેદા મણિચ્છિદ્રાસંજ્ઞા, અન્યા મહામેદા વૃક્ષરુહાસંજ્ઞા| મુદ્ગપર્ણ્યાદીનાં નામાનિ પ્રાગુક્તાનીતિ| "હ્યન્તાન્તરાદિગુરુભિઃ સોદધિલૈઃ સપ્તભિર્ગણૈર્ગુરુણા| આર્યાર્ધે નાત્રાયુજિ જઃ ષષ્ઠોઽયં નલઘુકૌ વા|"

Adhikarana vidAryAdigaNaH (9-10) · Śloka 10

વિદારિપઞ્ચાઙ્ગુલવૃશ્ચિકાલી- વૃશ્ચીવદેવાહ્વયશૂર્પપર્ણ્યઃ| કણ્ડૂકરી જીવનહ્રસ્વસંજ્ઞે દ્વે પઞ્ચકે ગોપસુતા ત્રિપાદી||૯|| વિદાર્યાદિરયં હૃદ્યો બ્રૂંહણો વાતપિત્તહા| શોષગુલ્માઙ્ગમર્દોર્ધ્વશ્વાસકાસહરો ગણઃ||૧૦||

સ૦-વિદારી-વૃષ્યકન્દા| પઞ્ચાઙ્ગુલઃ-એરણ્ડઃ| વૃશ્ચિકાલી-ઉષ્ટ્રધૂમકા મેષશ્રૃઙ્ગી વા| વૃશ્ચીવઃ-ક્ષુદ્રવર્ષાભૂઃ| દેવાહ્વયઃ-સુરદારુ| [દેવાદ્વયેતિ પાઠે એકા સહદેવા દ્વિતીયા વિશ્વદેવા ચેતિ દેવાદ્વયમ્| ] શૂર્પર્ણ્યૌ-મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી ચ| કણ્ડૂકરી-કપિકચ્છૂઃ| જીવનેત્યાદિ| "અભીરુવીરાજીવન્તીજીવકર્ષભકૈઃ સ્મૃતમ્| જીવનાખ્યમ્" (હૃ. સૂ. અ. ૬|૧૭૦) ઇતિ જીવનસંજ્ઞં પઞ્ચમૂલમ્| બૃહતી કણ્ટકારિકા શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી ગોક્ષુરકમિતિ હ્રસ્વસંજ્ઞં પઞ્ચમૂલમ્| ગોપસુતા-સારિવા| ત્રિપાદિ-હંસપાદી કીટમારિકાખ્યા| એષ વિદાર્યાદિગણો બૃંહણો વાતપિત્તઘ્નઃ શોષાદિહરશ્ચ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્|

Adhikarana sArivAdigaNaH (11) · Śloka 11

સારિવોશીરકાશ્મર્યમધૂકશિશિરદ્વયમ્| યષ્ટી પરૂષકં હન્તિ દાહપિત્તાસ્રતૃડ્જ્વરાન્||૧૧||

સ૦-સારિવા-કૃષ્ણવલ્લી| ઉશીરં-વીરતરુ (રમ્)| કાશ્મર્યઃ-સર્વતોભદ્રા| મધૂકો-ગુડપુષ્પકઃ| શિશિરદ્વયં-એકં સિતચન્દનં મલયજસંજ્ઞમન્યદ્રક્તચન્દનસંજ્ઞમ્| યષ્ટી-ક્લીતકસંજ્ઞમ્| પરૂષકં-મૃદુફલમ્| સારિવાદિરયં દાહાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana padmakAdigaNaH (12) · Śloka 12

પદ્મકપુણ્ડ્રૌ વૃદ્ધિતુગર્દ્ય્ધઃ શૃઙ્ગ્યમૃતા દશ જીવનસંજ્ઞાઃ| સ્તન્યકરા ઘ્નન્તીરણપિત્તં પ્રીણનજીવનબૃંહણવૃષ્યાઃ||૧૨||

સ૦-પદ્મકં-હેમપદ્મમ્| પુણ્ડ્રઃ-પ્રપૌણ્ડરીકમ્| વૃદ્ધિઃ-મહાશ્રાવણી| તુગા-તુગાક્ષીરી| ઋદ્ધિઃ-શ્રાવણી| શ્રૃઙ્ગી-કુલીરશ્રૃઙ્ગી| અમૃતા-છિન્નરુહા| દશ જીવનસંજ્ઞાઃ-જીવન્ત્યાદિગણોક્તાઃ| એતે પદ્મકાદયઃ સ્તન્યહેતવઃ, તથા વાતપિત્તં ઘ્નન્તિ, તથા પ્રીણનાદિગુણયુક્તાઃ| "અષ્ટાભ્યો ભદ્ગૌ યોજ્યાવુપચિત્રા|"

Adhikarana parUShakAdigaNaH (13) · Śloka 13

પરૂષકં વરા દ્રાક્ષા કટ્ફલં કતકાત્ ફલમ્| રાજાહ્વં દાડિમં શાકં તૃણ્મૂત્રામયવાતજિત્||૧૩||

સ૦-પુરૂષકો-મૃદુફલો ધન્વનચ્છદઃ| વરા-શ્રેષ્ઠા| દ્રાક્ષા-મધુફલા| કટ્ફલં-રોહિણી સોમવલ્કઃ| કતકફલં-વારિપ્રસાદનમ્| રાજાહ્વં-ક્ણિકારમ્| દાડિમં-શુકેષ્ટમ્| શાકં-ખરચ્છદવૃક્ષવિશેષઃ| પરૂષકાદિરેષ તૃડામયાદિજિત્|

Adhikarana a~jjanAdigaNaH (14) · Śloka 14

અઞ્જનં ફલિની માંસી પદ્મોત્પલરસાઞ્જનમ્| સૈલામધુકનાગાહ્વં વિષાન્તર્દાહપિત્તનુત્||૧૪||

સ૦-અઞ્જનં દ્વિધા,-એકં સ્રોતોઞ્જનં યામુનસંજ્ઞમપરં સૌવીરં નેત્રભૂષણાખ્યમ્| ફલિની-પ્રિયઙ્ગુઃ| માંસી-કૃષ્ણજટા| પદ્મં-પુષ્કરમ્| ઉત્પલં-શશિપ્રિયમ્| રસાઞ્જનં-તાર્ક્ષ્યશૈલમ્| એલા-બહુલા| મધુકં-મધુયષ્ટી| નાગાહ્વં-નાગકેસરમ્| એષોઽઞ્જનાદિર્વિષાદિજિત્|

Adhikarana paTolAdigaNaH (15) · Śloka 15

પટોલકટુરોહિણીચન્દનં મધુસ્રવગુડૂચિપાઠાન્વિતમ્| નિહન્તિ કફપિત્તકુષ્ઠજ્વરાન્ વિષં વમિમરોચકં કામલામ્||૧૫||

સ૦-પટોલં-પાણ્ડુફલમ્| કટુરોહિણી-કટુકા| ચન્દનં-ગન્ધસારમ્| મધુસ્રવો-મુરઙ્ગી| ગુડૂચી-છિન્નરુહા| પાઠા-અમ્બષ્ઠા| એતૈર્દ્રવ્યૈર્યુક્તમેતત્ પટોલાદિકં કફાદીન્ નિહન્તિ| "માત્રાસમકં નવમો લ્ગાન્તમ્ (મો લગોન્ત્યઃ) " (વૃત્તરત્નાકરે અ. ૨|૩૨)

Adhikarana guDUcyAdigaNaH (16) · Śloka 16

ગુડૂચીપદ્મકારિષ્ટધાનકારક્તચન્દનમ્| પિત્તશ્લેષ્મજ્વરચ્છર્દિદાહતૃષ્ણાઘ્નમગ્નિકૃત્||૧૬||

સ૦-ગુડૂચી-છિન્નોદ્ભવા| પદ્મકો-મરુદ્ભવઃ| અરિષ્ટો-નિમ્બઃ| ધાનકા-ધાન્યકમ્| રક્તચન્દનં-રક્તકાષ્ઠમ્| એષ ગુડૂચ્યાદિઃ પિત્તાદીન્ હન્તિ, [અગ્નિકરશ્ચ ]|

Adhikarana AragvadhAdigaNaH (17-18) · Śloka 18

આરગ્વધેન્દ્રયવપાટલિકાકતિક્તા- નિમ્બામૃતામધુરસાસ્રુવવૃક્ષપાઠાઃ| ભૂનિમ્બસૈર્યક્રપતોલકરઞ્જયુગ્મ- સપ્તચ્છદાગ્નિસુષવીફલબાણઘોણ્ટાઃ||૧૭|| આરગ્વધાદિર્જયતિ છર્દિકુષ્ઠવિષજ્વરાન્| કફં કણ્ડૂં પ્રમેહં ચ દુષ્ટવ્રણવિશોધનઃ||૧૮||

સ૦-આરગ્વધઃ-શમ્યાકઃ| ઇન્દ્રયવાઃ-કલિઙ્ગકાઃ| પાટલિઃ-વસન્તદૂતી| કાકપિક્તા-શાર્ઙ્ગેષ્ટા| નિમ્બઃ-પારિભદ્રકઃ| અમૃતા-ગુડૂચી| મધુરસા-મૂર્વા| સ્રુવવૃક્ષો-વિકઙ્કતઃ, [કણ્ટકીવૃક્ષઃ કણ્ટકારિકેતિ પ્રસિદ્ધઃ ]| પાઠા-અમ્બષ્ઠા| ભૂનિમ્બઃ-કૈરાતઃ| સૈર્યકઃ-સહચરઃ| પટોલં-કર્કશચ્છદમ્| કરઞ્જયુગ્મં-એકઃ પૂતિકકરઞ્જશ્ચિરિબિલ્વાખ્યોઽપરો નક્તમાલાખ્યઃ| સપ્તચ્છદઃ-અયુગ્મચ્છદઃ| અગ્નિઃ-ચિત્રકઃ| સુષવી-કારવી, પાનીયવલ્લીસંજ્ઞા| ફલં-મદનફલમ્| બાણઃ-સહચરઃ| ઘોણ્ટા-પૂગવિશેષઃ| અયમારગ્વધાદિશ્ચ્છર્દ્યાદીન્નિહન્તિ| [મેદોદરાન્ વિશોધયતિ-પરાકરોતિ| ] વસન્તતિલકાવૃત્તમ્|

Adhikarana asanAdigaNaH (19-20) · Śloka 20

અસનતિનિશભૂર્જશ્વેતવાહપ્રકીર્યાઃ ખદિરકદરભણ્ડીશિંશિપામેષશૃઙ્ગ્યઃ| ત્રિહિમતલપલાશા જોઙ્ગકઃ શાકશાલૌ ક્રમુકધવકલિઙ્ગચ્છાપકર્ણાશ્વકર્ણાઃ||૧૯|| અસનાદિર્વિજયતે શ્વિત્રકુષ્ઠકફક્રિમીન્| પાણ્ડુરોગં પ્રમેહં ચ મેદોદોષનિબર્હણઃ||૨૦||

સ૦-અસનઃ-પીતશાલાખ્યઃ| તિનિશઃ-સ્યન્દનસંજ્ઞઃ| ભૂર્જો-બહુપુટાખ્યઃ| શ્વેતવાહઃ-અર્જુનઃ| પ્રકીર્યઃ-પૂતિકરઞ્જઃ| ખદિરો-ગાયત્રી| કદરઃ-ખદિરાકૃતિઃ શ્વેતસારઃ| ભણ્ડી-શિરીષઃ| શિંશિપા-મણ્ડલપત્રિકા| મેષશૃઙ્ગી-અજશૃઙ્ગી| ત્રિહિમં-ચન્દનત્રયમ્, મલયજરક્તચન્દનદારુહરિદ્રાભેદેન| તલઃ-તાલઃ| પલાશઃ-કિંશુકઃ| જોઙ્ગકઃ-અગુરુસંજ્ઞઃ| શાકં-વરદારુ| શાલો-રસનિર્યાસાખ્યઃ| ક્રમુકઃ-પૂગમ્| ધવઃ-શકટાખ્યઃ| કલિઙ્ગાઃ-શક્રયવાઃ| છાગકર્ણો-બસ્તકર્ણઃ| અશ્વકર્ણઃ-કુશિકઃ| અયમસનાદિઃ શ્વિત્રાદીન્ વિજયતે-શમયતિ| વિજયત ઇતિ "વિપરાભ્યાં જેઃ" ઇત્યાત્મનેપદમ્| તથા, મેદોદોષં નિબર્હતિ-પરાકરોતિ| માલિનીવૃત્તમ્|

Adhikarana varUNAdigaNaH (49)) · Śloka 22

વરુણસૈર્યકયુગ્મશતાવરી- દહનમોરટબિલ્વવિષાણિકાઃ| દ્વિબૃહતીદ્વિકરઞ્જજયાદ્વયં બહલપલ્લવદર્ભરુજાકરાઃ||૨૧|| વરુણાદિઃ કફં મેદો મન્દાગ્નિત્વં નિયચ્છતિ| આઢ્યવાતં શિરઃશૂલં ગુલ્મં ચાન્તઃ સવિદ્રધિમ્||૨૨||

સ૦-વરુણઃ-તમાલઃ| સૈર્યકયુગ્મં-સહચરદ્વયમ્, એકો રક્તપુષ્પઃ કુરવકાખ્યોઽન્યઃ પીતપુષ્પઃ કુરણ્ટકાખ્યઃ| શતાવરી-વરી| દહનો-વહ્નિઃ| મોરટો-મૂર્વા| બિલ્વઃ-પૂતિવાતઃ| વિષાણિકા-અજશૃઙ્ગી| દ્વિબૃહત્યૌ-કણ્ટકારિકામહોટિકાખ્યે| દ્વિકરઞ્જઃ-કરઞ્જદ્વયં પ્રાગુક્તમ્| તર્કારી હરીતકી ચેતિ-જયાદ્વયમ્| બહલપલ્લવઃ-શોભાઞ્જનઃ| દર્ભઃ-કુશઃ| રુજાકરો-હિન્તાલઃ| વરુણાદિરયં કફાદીન્ હન્તિ| "દ્રુતવિલમ્બિતમાહનભૌ ભરૌ" (વૃત્તરત્નાકરે અ. ૩|૪૯)|

Adhikarana UShakAdigaNaH (23) · Śloka 23

ઊષકસ્તુત્થકં હિઙ્ગુ કાસીસદ્વયસૈન્ધવમ્| સશિલાજતુ કૃચ્છ્રાશ્મગુલ્મમેદઃકફાપહમ્||૨૩||

સ૦-ઊષકો-વૃષકઃ, કલ્લર ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| તુત્થકં-ખર્પરં કિટિહાપરસંજ્ઞમ્| હિઙ્ગુ-રામઠમ્| કાસીસદ્વયં-એકં પાંશુધાતુસંજ્ઞમપરં પુષ્પકાસીસાખ્યમ્| સૈન્ધવં-માણિમન્થમ્| શિલાજતુ-શિલાજમ્| ઊષકાદિરયં મૂત્રકૃચ્છ્રાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana vIratarAdigaNaH (24-25) · Śloka 25

વેલ્લન્તરારણિકબૂકવૃષાશ્મભેદ- ગોકણ્ટકેત્કટસહાચરબાણકાશાઃ| વૃક્ષાદનીનલકુશદ્વયગુણ્ઠગુન્દ્રા- ભલ્લૂકમોરટકુરણ્ટકરમ્ભપાર્થાઃ||૨૪|| વર્ગો વીરતરાદ્યોઽયં હન્તિ વાતકૃતાન્ ગદાન્| અશ્મરીશર્કરામૂત્રકૃચ્છ્રાઘાતરુજાહરઃ||૨૫||

સ૦-વેલ્લન્તરો-વીરતર ઉશીરાખ્યઃ| અરણિકઃ-અગ્નિમન્થઃ| બૂકઃ-ઈશ્વરમલ્લિકા| વૃષઃ-આટરૂષકઃ| અશ્મભેદઃ-પાષાણભેદઃ| ગોકણ્ટકો-ગોક્ષુરકઃ| ઇત્કટા-સૂક્ષ્મપત્રિકા દીર્ઘલોહિતયષ્ટિકા કાણ્ડવિશેષઃ, 'ઇકડિ' ઇતિ લોકે| સહાચરઃ-સહચરઃ| બાણો-નીલપુષ્પઃ સૈર્યકઃ| કાશઃ-શ્વેતચામરકઃ| વૃક્ષાદની-કામવૃક્ષકઃ| નલો-મૃત્યુપુષ્પાખ્યઃ| કુશદ્વયં-સ્થૂલસૂક્ષ્મભેદેન દર્ભદ્વયમ્| ગુણ્ઠો-વૃત્તતૃણઃ, કુદગુણ્ઠિકાપરસંજ્ઞઃ| ગુન્દ્રા-પદએરકઃ| ભલ્લૂકઃ-શ્યોનાકઃ| મોરટઃ-ક્ષીરમોરટઃ| કુરણ્ટઃ-સિતિવારકઃ| કરમ્ભઃ-ઉત્તમારણિઃ| પાર્થા-સુવર્ચલા| એષ વીરતરાદિર્વર્ગો-ગણો, વાતજાન્ રોગાન્ હન્તિ| તથા, અશ્મર્યાદિહરઃ| વસન્તતિલકાવૃત્તમ્|

Adhikarana rodhrAdigaNaH (26-27) · Śloka 27

રોધ્રશાબરકરોધ્રપલાશા જિઙ્ગિણીસરલકટ્ફલયુક્તાઃ| કુત્સિતામ્બકદલીગતશોકાઃ સૈલવાલુપરિપેલવમોચાઃ||૨૬|| એષ રોધ્રાદિકો નામ મેદઃ કફહરો ગણઃ| યોનિદોષહરઃ સ્તમ્ભી વર્ણ્યો વિષવિનાશનઃ||૨૭||

સ૦-રોધ્રઃ-તિલ્વકઃ| શાબરકો-દ્વિતીયરોધ્રઃ, અક્ષિભેષજાપરસંજ્ઞઃ| કદમ્બપલાશૌ-પ્રસિદ્ધૌ| જિઙ્ગિણી-કૃષ્ણશાલ્મલી| સરલં-દેવદારુ| કટ્ફલં-કુમુદા, રોહિણીભેદઃ| યુક્તા-રાસ્ના, ગિરિકર્ણિકેત્યન્યે| કુત્સિતામ્બઃ-કદમ્બઃ| કદલી-રમ્ભા| ગતશોકઃ-અશોકઃ| એલવાલુ-ઐલેયમ્| પરિપેલવં-કુટન્નટં ગોપાલદમનકાખ્યમ્| મોચા-શલ્લકી| અયં રોધ્રાદિકો ગણો મેદઃકફાપહો યોનિદોષઘ્નશ્ચ| તથા, સ્તમ્ભી દોષાણાં શકૃદાદેશ્ચ| તથા, વર્ણાય હિતો વિષઘ્નશ્ચ| સ્વાગતવૃત્તમ્|

Adhikarana arkAdigaNaH (28-29) · Śloka 29

અર્કાલર્કૌ નાગદન્તી વિશલ્યા ભાર્ઙ્ગી રાસ્ના વૃશ્ચિકાલી પ્રકીર્યા| પ્રત્યક્પુષ્પી પીતતૈલોદકીર્યા શ્વેતાયુગ્મં તાપસાનાં ચ વૃક્ષઃ||૨૮|| અયમર્કાદિકો વર્ગઃ કફમેદોવિષાપહઃ| કૃમિકુષ્ઠપ્રશમનો વિશેષાદ્વ્રણશોધનઃ||૨૯||

સ૦-અર્કઃ-સદાપુષ્પી| અલર્કો-મન્દારકાખ્યઃ શ્વેતકુસુમઃ| નાગદન્તી-પર્વપુષ્પિકા| વિશલ્યા-લાઙ્ગલી| ભાર્ઙ્ગી-ફઞ્જી| રસ્ના-રસ્યા| વૃશ્ચિકાલી-ઉષ્ટ્રધૂમકઃ| પ્રકીર્યા-કરઞ્જઃ| પ્રત્યક્પુષ્પી-અપામાર્ગઃ| પીતતેલા-કાકાદની| ઉદકીર્યા-કરઞ્જઃ| શ્વેતાયુગ્મં-એકા કિણિહીસંજ્ઞાઽન્યા મહાશ્વેતા પાલિન્દીસંજ્ઞા| તાપસાનાં વૃક્ષઃ-ઇઙ્ગુદી| એષોઽર્કાદિર્વર્ગઃ કફાદિઘ્નોઽતિશયેન વ્રણશોધનઃ| શાલિનીવૃત્તમ્|

Adhikarana surasAdigaNaH (30-31) · Śloka 31

સુરસયુગફણિજ્જં કાલમાલા વિડઙ્ગં ખરબુસવૃષકર્ણીકટ્ફલં કાસમર્દઃ| ક્ષવકસરસિભાઙ્ગીકાર્મુકાઃ કાકમાચી કુલહલવિષમુષ્ટીભૂસ્તૃણો ભૂતકેશી||૩૦|| સુરસાદિર્ગણઃ શ્લેષ્મમેદઃકૃમિનિષૂદનઃ| પ્રતિશ્યાયારુચિશ્વાસકાસઘ્નો વ્રણશોધનઃ||૩૧||

સ૦-સુરસયુગં-તુલસીદ્વયં ગૌરકૃષ્ણભેદેન| ફણિજ્જો-મરીચકઃ| કાલમાલા-કૃષ્ણાર્જકઃ, કુઠેરકભેદઃ| વિડઙ્ગં-વેલ્લમ્| ખરબુસો-મરુબકઃ| વૃષકર્ણી-મૂષિકકર્ણી| કટ્ફલં-સોમવલ્કમ્| કાસમર્દઃ-કાસઘ્નઃ| ક્ષવકઃ-ક્ષુદ્વિબોધનઃ| સરસી-તુમ્બરપત્રિકા| ભાર્ઙ્ગી-અઙ્ગારવલ્લી| કાર્મુકા-રક્તમઞ્જરી, અતિમુક્તક ઇત્યન્યે| કાકમાચી-ગુડફલા| કુલહલો-ભૂકદમ્બકોઽલમ્બુસાખ્યઃ| વિષમુષ્ટિઃ-કર્કોટી, મહાનિમ્બ ઇત્યન્યે| ભૂસ્તૃણં-ગુહ્યબીજમતિચ્છત્રાખ્યમ્| ભૂતકેશી-માંસી પુત્રજારી| સુરસાદિરેષ ગણઃ શ્લેષ્માદિઘ્નઃ પ્રતિશ્યાયાદિહરો વ્રણશુદ્ધિકૃત્ [ચ]| માલિનીવૃત્તમ્|

Adhikarana muShkakAdigaNaH (32) · Śloka 32

મુષ્કકસ્નુગ્વરાદ્વીપિપલાશધવશિંશિપાઃ| ગુલ્મમેહાશ્મરીપાણ્ડુમેદોર્શઃકફશુક્રજિત્||૩૨||

સ૦-મુષ્કકો-મોક્ષકઃ| સ્નુક્-ગુડા ઉગ્રકાણ્ડઃ| વરાદીનાં પ્રોક્તાનિ નામાનિ| મુષ્કકાદિરેષ ગુલ્માદિજિત્|

Adhikarana vatsAkAdigaNaH (33-34) · Śloka 34

વત્સકમૂર્વાભાર્ઙ્ગી- કટુકા મરીચં ઘુણપ્રિયા ચ ગણ્ડીરમ્| એલા પાઠાઽજાજી કટ્વઙ્ગફલાજમોદસિદ્ધાર્થવચાઃ||૩૩|| જીરકહિઙ્ગુવિડઙ્ગં પશુગન્ધા પઞ્ચકોલકં હન્તિ| ચલકફમેદઃપીનસગુલ્મજ્વરશૂલદુર્નામ્નઃ||૩૪||

સ૦-વત્સકો-વનતિક્તકઃ| મૂર્વા-મધુરસા| મરિચં-ઊષણમ્| ઘુણપ્રિયા-અતિવિષા| ગણ્ડીરં-સ્નુહી| એલા-બાલૈલા| પાઠા-પ્રાચીના| અજાજી-જીરકઃ| કટ્વઙ્ગફલં-અરલુકફલમ્| કેચિતુ કટ્વઙ્ગફલં-તિન્દુકીફલમિત્યાહુઃ| અજમોદો-દીપ્યકઃ| સિદ્ધાર્થો-ગૌરસર્ષપઃ| અન્યેષાં નામાન્યુક્તાનિ| "ગુર્વન્તાષ્ટગણાભાગાઽઽર્યા પૂર્વાર્દ્ધસદૃશશકલદ્વિતયા| આર્યૈરાર્યાગીતિઃ સઙ્ગીતા સઙ્ગીતગીતસંવિધ્યૈઃ||" પશુગન્ધા-અજગન્ધા મકરન્તરાખ્યા| પઞ્ચકોલકં-પ્રાગુક્તમ્| વત્સકાદિરસૌ વાતાદીન્નિહન્તિ| આર્યા|

Adhikarana vacAharidrAdigaNau (35-36) · Śloka 36

વચાજલદદેવાહ્વનાગરાતિવિષાભયાઃ| હરિદ્રાદ્વયયષ્ટ્યાહ્વકલશીકુટજોદ્ભવાઃ||૩૫|| વચાહરિદ્રાદિગણાવામાતીસારનાશનૌ| મેદઃકફાઢ્યપવનસ્તન્યદોષનિબર્હણૌ||૩૬||

સ૦-વચા-ગોલોમી| જલદઃ-અમ્બુધરઃ| દેવાહ્વં-કિલિમમ્| નાગરં-વિશ્વમ્| અતિવિષા-ભઙ્ગુરા| અભયા-અમૃતા| હરિદ્રાદ્વયં-એકા પિણ્ડા, અપરા પચમ્પચા દારુહરિદ્રા| યષ્ટ્યાહ્વં-ક્લીતિકા| કલશી-પૃશ્નિપર્ણી| કુટજોદ્ભવાઃ-ઇન્દ્રયવાઃ| એતૌ વચાદિહરિદ્રાદિગણાવામાતીસારઘ્નૌ મેદઃકફાદિહરૌ ચ|

Adhikarana priya~ggvambaShThAdigaNau (21)) · Śloka 39

પ્રિયઙ્ગુપુષ્પાઞ્જનયુગ્મપદ્માઃ પદ્માદ્રજો યોજનવલ્લ્યનન્તા| માનદ્રુમો મોચરસઃ સમઙ્ગા પુન્નાગશીતં મદનીયહેતુઃ||૩૭|| અમ્બષ્ઠા મધુકં નમસ્કરી નન્દીવૃક્ષપલાશકચ્છુરાઃ| રોધ્રં ધાતકિબિલ્વપેશિકે કટ્વઙ્ગઃ કમલોદ્ભવં રજઃ||૩૮|| ગણૌ પ્રિયડ્ગ્વમ્બષ્ઠાદી પક્વાતીસારનાશનૌ| સન્ધાનીયૌ હિતૌ પિત્તે વ્રણાનામપિ રોપણૌ||૩૯||

સ૦-પ્રિયઙ્ગુઃ-શ્યામા| પુષ્પાઞ્જનં-રીતિપુષ્પમ્| યુગ્મેત્યત્રાનુવૃત્તિકૃતેન સમ્બન્ધેનાઞ્જનમિતિ સમ્બધ્યતે| તેનાઞ્જનયુગ્મં-એકં સ્રોતોઞ્જનમન્યત્સૌવીરમિત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે| પદ્મા-પદ્મચારિણી| પદ્માત્-કમલાત્, રજઃ-કેસરમ્| યોજનવલ્લી-મઞ્જિષ્ઠા| અનન્તા-યવાસકઃ| માનદ્રુમઃ-શાલ્મલી| મોચરસઃ-શાલ્મલીનિર્યાસઃ| સમઙ્ગા-નમસ્કારી રક્તમૂલાખ્યા| પુન્નાગઃ-તુઙ્ગો રક્તકેસરાખ્યઃ| શીતં-ચન્દનમ્| મદનીયહેતુઃ-ધાતુકી| ઉપજાતિવૃત્તમ્| અમ્બષ્ઠા-પાઠા મયૂરશિખાખ્યા| મધુકં-મધુયષ્ટિકા| નમસ્કરી-સમઙ્ગા| નન્દીવૃક્ષઃ-પ્રરોહી| પલાશઃ-પ્રસિદ્ધઃ| કચ્છુરા-ફણિહારી ધન્વયવાસકાખ્યઃ| બિલ્વપેશિકા-બિલ્વમજ્જા| કટ્વઙ્ગઃ-સ્યોનાકઃ| કમલોદ્ભવં રજઃ-પદ્મરેણુઃ| એતૌ પ્રિયડ્ગ્વંબષ્ઠાદી ગણો પક્વાતીસારનાશનૌ સન્ધાનીયૌ પિત્તે હિતૌ વ્રણરોપણૌ ચ| "મ્સો જ્ગૌ શુદ્ધવિરાડિતં મતમ્" (વૃત્તરત્નાકરે અ. ૩|૨૧)|

Adhikarana mustAdigaNaH (40) · Śloka 40

મુસ્તાવચાગ્નિદ્વિનિશાદ્વિતિક્તા- ભલ્લાતપાઠાત્રિફલાવિષાખ્યાઃ| કુષ્ઠં ત્રુટી હૈમવતી ચ યોનિ- સ્તન્યામયઘ્ના મલપાચનાશ્ચ||૪૦||

સ૦-મુસ્તા-ગાઙ્ગેયી| તિક્તાદ્વયં-એકા કટુકાઽન્યા કાકતિક્તા| વિષાખ્યા-શુક્લકન્દા| હૈમવતી-શ્વેતવચા| એતે યોન્યામયઘ્નાઃ સ્તન્યામયઘ્ના મલપાચનાશ્ચ| "તૌ જો ગુરુ ચેદ્ભવતીન્દ્રવજ્રા|"

Adhikarana nyagrodhAdigaNaH (41-42) · Śloka 42

ન્યગ્રોધપિપ્પલસદાફલરોધ્રયુગ્મં જમ્બૂદ્વયાર્જુનકપીતનસોમવલ્કાઃ| પ્લક્ષામ્રવઞ્જુલપિયાલપલાશનન્દી- કોલીકદમ્બવિરલામધુકં મધૂકમ્||૪૧|| ન્યગ્રોધાદિર્ગણો વ્રણ્યઃ સઙ્ગ્રાહી ભગ્નસાધનઃ| મેદઃપિત્તાસ્રતૃડ્દાહયોનિરોગનિબર્હણઃ||૪૨||

સ૦-ન્યગ્રોધો-વટઃ| પિપ્પલઃ-આશ્વત્થઃ| સદાફલઃ-ઉદુમ્બરઃ| જમ્બૂદ્વયં-એકા રાજજમ્બૂર્બૃહત્ફલાઽન્યા હ્રસ્વફલા કાકજમ્બૂઃ| અર્જુનઃ-પાર્થઃ| કપીતનઃ-કપિચૂડો વાનીરાખ્યઃ| સોમવલ્કઃ-શ્વેતસારઃ ખદિરઃ| પ્લક્ષઃ-શૃઙ્ગી પ્લવાખ્યઃ| આમ્રઃ-ચૂતઃ| વઞ્જુલો-વેતસઃ| પિયાલો-દ્રાક્ષારસપ્રિયઃ ખરસ્કન્ધાખ્યઃ| નન્દી-જયવૃક્ષઃ| કોલી-બદરી| વિરલા-તિન્દુકી| મધુકં-યષ્ટી| મધૂકં-મધૂકપુષ્પમ્| ન્યગ્રોધાદિરયં સઙ્ગ્રહણાદિગુણયુક્તઃ| વસન્તતિલકાવૃત્તમ્|

Adhikarana elAdigaNaH (43-44) · Śloka 44

એલાયુગ્મતુરુષ્કકુષ્ઠફલિનીમાંસીજલધ્યામકં સ્પૃક્કાચોરકચોચપત્રતગરસ્થૌણેયજાતીરસાઃ| શુક્તિર્વ્યાઘ્રનખોઽમરાહ્વમગુરુઃ શ્રીવાસકઃ કુઙ્કુમં ચણ્ડાગુગ્ગુલુદેવધૂપખપુરાઃ પુન્નાગનાગાહ્વયમ્||૪૩|| એલાદિકો વાતકફૌ વિષં ચ વિનિયચ્છતિ| વર્ણપ્રસાદનઃ કણ્ડૂપિટિકાકોઠનાશનઃ||૪૪||

સ૦-એલાયુગ્મં-સૂક્ષ્મૈલા સ્થૂલૈલા ચ| તુરુષ્કઃ-કૃત્રિમો નિર્યાસવિશેષઃ| કુષ્ઠં-ગદઃ| ફલિની-ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ| માંસી-નલદમ્| જલં-હ્રીબેરમ્| ધ્યામકં-દેવદગ્ધકમ્| સ્પૃક્કા-દેવી| ચોરકો-ગ્રન્થિપર્ણઃ| ચોચં-ત્વક્| પત્રં-તમાલપત્રમ્| તગરં-વક્રમ્| સ્થૌણેયં-તૈલપીતકમ્| જાતિરસો-બોલઃ| શુક્તિઃ-નખઃ| વ્યાઘ્રનખઃ-સમુદ્રજઃ| અમરાહ્વં-દેવદારુ| અગુરુઃ-પ્રસિદ્ધઃ| શ્રીવાસકઃ-ચીડા શ્રીવેષ્ટકાખ્યઃ| કુઙ્કુમં-બાહ્લીકમ્| ચણ્ડા-કોપના| ગુગ્ગુલુઃ-પુરઃ| દેવધૂપઃ-સર્જરસઃ| ખપુરઃ-કુન્દુરુકઃ| પુન્નાગો-રક્તકેસરઃ| નાગાહ્વયં-નાગકેસરમ્| એલાદિરયં વાતાદીન્ હન્તિ| તથા, વર્ણપ્રસન્નત્વકૃત્ કણ્ડ્વાદિહૃચ્ચ| "મ્સૌ જ્સૌ તૌ ગુરુકં ચ સૂર્યતુરગૈઃ શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્|"

Adhikarana shyAmAdigaNaH (45) · Śloka 45

શ્યામાદન્તીદ્રવન્તીક્રમુકકુટરણા- શઙ્ખિનીચર્મસાહ્વા- સ્વર્ણક્ષીરીગવાક્ષીશિખરિરજનક- ચ્છિન્નરોહાકરઞ્જાઃ| બસ્તાન્ત્રી વ્યાધિઘાતો બહલબહુરસ- સ્તીક્ષ્ણવૃક્ષાત્ ફલાનિ શ્યામાદ્યો હન્તિ ગુલ્મં વિષમરુચિકફૌ હૃદ્રુજં મૂત્રકૃચ્છ્રમ્||૪૫||

સ૦-શ્યામા-માલવિકા ત્રિવૃત્ મસૂરવિદલાખ્યા| દન્તી-મુકૂલકશ્ચિત્રાખ્યઃ| દ્રવન્તી-ઉન્દુરકર્ણિકા| ક્રમુકઃ-પટ્ટિકારોધ્રઃ| કુટરણા-શુક્લા ત્રિવૃત્| શઙ્ખિની-યવતિક્તા| ચર્મસાહ્વા-સાતલા, બ્રાહ્મીત્યન્યે| સ્વર્ણક્ષીરી-કઙ્કુષ્ઠમ્| ગવાક્ષી-ગવાદની સ્થાણુકર્ણીસંજ્ઞા, ઇન્દ્રવારુણીત્યન્યે| શિખરી-અપામાર્ગઃ| રજનકઃ-કમ્પિલ્લકઃ| છિન્નરોહા-અમૃતવલ્લી| કરઞ્જઃ-કૈડર્યઃ| બસ્તાન્ત્રી-વૃષગન્ધા| વ્યાધિઘાતઃ- કૃતમાલઃ| બહુલો-બહુફલઃ| બહુરસઃ-ઇક્ષુઃ| તીક્ષ્ણવૃક્ષાત્-પીલોઃ ફલાનિ| શ્યામાદિરેષ ગુલ્માદીન્ હન્તિ| [અત્ર પિપ્પલ્યાદિઃ પ્રસિદ્ધત્વાન્નોક્તઃ| ] "મ્રૌ ભ્રૌ યાશ્ચ ત્રયઃ સ્યુઃ સ્વરમુનિતુરગૈઃ સ્રગ્ધરાસ્યાદ્વિરામૈઃ|"

Adhikarana iti trayastriMshadgaNAH (46) · Śloka 46

ત્રયસ્ત્રિંશદિતિ પ્રોક્તા વર્ગાસ્તેષુ ત્વલાભતઃ| યુઞ્જ્યાત્તદ્વિધમન્યચ્ચ દ્રવ્યં જહ્યાદયૌગિકમ્||૪૬||

સ૦-ઇતિ-એવં પ્રકારેણ, ત્રયસ્ત્રિંશત્સઙ્ખ્યા વર્ગાઃ કથિતાઃ| અત્ર સઙ્ખ્યોપાદાનમેષાં પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| અન્યેઽપ્યેવંપ્રકારાઃ સન્તિ, એતે તુ પ્રધાના ઇત્યર્થઃ| સુખસ્મરણાર્થં ચ સઙ્ખ્યાવચનમ્| એષુ ચ ત્રયસ્ત્રિંશત્સુ વર્ગેષ્વલાભતઃ-અલાભે સતિ, તદ્વિધં-રસવીર્યપાકૈસ્તુલ્યં, દ્રવ્યમન્યત્-અનુક્તમપિ યુઞ્જ્યાત્| ન કેવલમેતાવદેવ વિધેયમિત્યાહ-જહ્યાદયૌગિકમ્,-ન કેવલમેષુ વર્ગેષુ તદ્દ્રવ્યલાભે યથાલાભમન્યત્તદ્વિધં દ્રવ્યં યુઞ્જ્યાત્, યાવદયૌગિકં યત્ દ્રવ્યં તચ્ચ ત્યજેત્| દોષરોગાદ્યપેક્ષયા પુરુષસ્યાસ્મિન્ કાલે વયસિ વા અયમેવ ગણઃ પ્રશસ્તઃ, તદા તત્સમસ્તગણદ્રવ્યલાભે તદ્વિધમેકં દ્રવ્યં દ્વે વા બહૂનિ વા દ્રવ્યાણિ સંયોજ્ય પ્રયોજ્ય એવ, ન સમસ્તદ્રવ્યાપેક્ષા કાર્યેતિ| તથા ચ સુશ્રુતઃ (સુ. અ. ૩૮|૮૨) - "સમીક્ષ્ય દોષભેદાંશ્ચ ગણાન્ ભિન્નાન્ પ્રયોજયેત્| પૃથઙ્મિશ્રાન્ સમસ્તાંશ્ચ ગણાન્ વા વ્યસ્તસંહતાન્||" ઇતિ| ત્રયસ્ત્રિંશદિતિ "ત્રેસ્ત્રયશ્ચ" ઇતિ ત્રયસાદેશઃ| અયૌગિકમિતિ અયોગાય પ્રભવતીત્યર્થઃ| યોગાદ્યચ્ચેતિ ઠઞ્|

Adhikarana teShu kasyacidravyasyAlAbhe tadvidhamanyadyojyam, ete vargAH sarvakalpayogyAshca (15) · Śloka 15

એતે વર્ગા દોષદૂષ્યાદ્યપેક્ષ્ય કલ્કક્કાથસ્નેહલેહાદિયુક્તાઃ| પાને નસ્યેઽન્વાસનેઽન્તર્બહિર્વા લેપાભ્યઙ્ગૈર્ઘ્નન્તિ રોગાન્ સુકૃચ્છ્રાન્||૪૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||

સ૦-એતે-પૂર્વોક્તાઃ, વર્ગા દોષદૂષ્યવયોબલાદીન્યપેક્ષ્યવિકલ્પ્ય, કલ્કાદિયુક્તાઃ સુકૃચ્છ્રાન્ રોગાન્-આમયાન્ ઘ્નન્તિ| યુક્તા ઇત્યત્રાન્તર્ભાવિતણ્યર્થો યુજિઃ| તતઃ કલ્કાદિષુ વૈદ્યેન યોજિતા ઇત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે| આદિશબ્દેન ફાણ્ટશીતકષાયાદિપરિગ્રહઃ| કથમેતે ઘ્નન્તિ ? ઇતિ પ્રકારં યુક્ત્યાઽઽહ-પાન ઇત્યાદિ| પાને-પાનાદ્યુપયોગે સતિ| લેપાભ્યઙ્ગૈરિતિ બહુવચનેન લેપાભ્યઙ્ગસ્રાનાદિભિશ્ચેતિ યોજ્યમ્| શાલિનીવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહાધ્યાયઃ પઞ્ચદશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૫||