15. śōdhanādigaṇasaṅgrahōdhyāyaḥ

Adhikarana SodhanAdigaNasa~ggrahodhyAyaH (2) · Śloka 2

યતો દોષોપક્રમણીયે દ્વિવિધોપક્રમણીયે ચ નાનાવિધા ઉપક્રમા અભિહિતાઃ, તે ચ મદનમધુકાદિભેષજાશ્રયાઃ, અતસ્તાનિ શોધનાદ્યુપયોગીનિ સર્વોપક્રમાધિકારીણિ સઞ્જિઘૃક્ષુરધ્યાયમિમમારેભે - - - - અથાતઃશોધનાદિગણસઙ્ગ્રહમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana vamanagaNaH (1) · Śloka 1

શોધનં ચતુર્વિધમ્,- વમનવિરેચનાસ્થાપનશિરોવિરેચનદ્રવ્યભેદેન| તત્રાપિ વમનસ્યૌષધગણં તાવત્પૂર્વં વક્તિ - - - - મદનમધુકલમ્બાનિમ્બબિમ્બીવિશાલા- ત્રપુસકુટજમૂર્વાદેવદાલીકૃમિઘ્નમ્| વિદુલદહનચિત્રાઃ કોશવત્યૌ કરઞ્જઃ કણલવણવચૈલાસર્ષપાશ્ર્છર્દનાનિ||૧||

Adhikarana virecanagaNaH (2) · Śloka 2

નિકુમ્ભકુમ્ભત્રિફલાગવાક્ષી- સ્રુક્શઙ્ખિનીનીલિનિતિલ્વકાનિ| શમ્યાકકમ્પિલ્લકહેમદુગ્ધા દુગ્ધં ચ મૂત્રં ચ વિરેચનાનિ||૨||

Adhikarana nirUhagaNaH (3) · Śloka 3

મદનકુટજકુષ્ઠદેવદાલી- મધુકવચાદશમૂલદારુરાસ્નાઃ| યવમિશિકૃતવેધનં કુલત્થા મધુ લવણં ત્રિવૃતા નિરૂહણાનિ||૩||

Adhikarana nAvanagaNaH (4) · Śloka 4

વેલ્લાપામાર્ગવ્યોષદાર્વીસુરાલા બીજં શૈરીષં બાર્હતં શૈગ્રવં ચ| સારો માધૂકઃ સૈન્ધવં તાર્ક્ષ્યશૈલં ત્રુટ્યૌ પૃથ્વીકા શોધયન્ત્યુત્તમાઙ્ગમ્||૪||

Adhikarana vAtaghnagaNaH (5) · Śloka 5

ભદ્રદારુ નતં કુષ્ઠં દશમૂલં બલાદ્વયમ્| વાયું વીરતરાદિશ્ચ વિદાર્યાદિશ્ચ નાશયેત્||૫||

Adhikarana pittaghnagaNaH (6) · Śloka 6

દૂર્વાઽનન્તા નિમ્બવાસાઽઽત્મગુપ્તા ગુન્દ્રાઽભીરુઃ શીતપાકી પ્રિયઙ્ગુઃ| ન્યગ્રોધાદિઃ પદ્મકાદિઃ સ્થિરે દ્વે પદ્મં વન્યં સારિવાદિશ્ચ પિત્તમ્||૬||

Adhikarana shleShmaghnagaNaH (7) · Śloka 7

આરગ્વધાદિરર્કાદિર્મુષ્કકાદ્યોઽસનાદિકઃ| સુરસાદિઃ સમુસ્તાદિર્વત્સકાદિર્બલાસજિત્||૭||

Adhikarana jIvanIyAkhyo gaNaH (8) · Śloka 8

જીવન્તિ કાકોલ્યૌ મેદે દ્વે મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ ચ| ૠષભકજીવકમધુકં ચેતિ ગણો જીવનીયાખ્યઃ||૮||

Adhikarana vidAryAdigaNaH (9-10) · Śloka 10

વિદારિપઞ્ચાઙ્ગુલવૃશ્ચિકાલી- વૃશ્ચીવદેવાહ્વયશૂર્પપર્ણ્યઃ| કણ્ડૂકરી જીવનહ્રસ્વસંજ્ઞે દ્વે પઞ્ચકે ગોપસુતા ત્રિપાદી||૯|| વિદાર્યાદિરયં હૃદ્યો બ્રૂંહણો વાતપિત્તહા| શોષગુલ્માઙ્ગમર્દોર્ધ્વશ્વાસકાસહરો ગણઃ||૧૦||

Adhikarana sArivAdigaNaH (11) · Śloka 11

સારિવોશીરકાશ્મર્યમધૂકશિશિરદ્વયમ્| યષ્ટી પરૂષકં હન્તિ દાહપિત્તાસ્રતૃડ્જ્વરાન્||૧૧||

Adhikarana padmakAdigaNaH (12) · Śloka 12

પદ્મકપુણ્ડ્રૌ વૃદ્ધિતુગર્દ્ય્ધઃ શૃઙ્ગ્યમૃતા દશ જીવનસંજ્ઞાઃ| સ્તન્યકરા ઘ્નન્તીરણપિત્તં પ્રીણનજીવનબૃંહણવૃષ્યાઃ||૧૨||

Adhikarana parUShakAdigaNaH (13) · Śloka 13

પરૂષકં વરા દ્રાક્ષા કટ્ફલં કતકાત્ ફલમ્| રાજાહ્વં દાડિમં શાકં તૃણ્મૂત્રામયવાતજિત્||૧૩||

Adhikarana a~jjanAdigaNaH (14) · Śloka 14

અઞ્જનં ફલિની માંસી પદ્મોત્પલરસાઞ્જનમ્| સૈલામધુકનાગાહ્વં વિષાન્તર્દાહપિત્તનુત્||૧૪||

Adhikarana paTolAdigaNaH (15) · Śloka 15

પટોલકટુરોહિણીચન્દનં મધુસ્રવગુડૂચિપાઠાન્વિતમ્| નિહન્તિ કફપિત્તકુષ્ઠજ્વરાન્ વિષં વમિમરોચકં કામલામ્||૧૫||

Adhikarana guDUcyAdigaNaH (16) · Śloka 16

ગુડૂચીપદ્મકારિષ્ટધાનકારક્તચન્દનમ્| પિત્તશ્લેષ્મજ્વરચ્છર્દિદાહતૃષ્ણાઘ્નમગ્નિકૃત્||૧૬||

Adhikarana AragvadhAdigaNaH (17-18) · Śloka 18

આરગ્વધેન્દ્રયવપાટલિકાકતિક્તા- નિમ્બામૃતામધુરસાસ્રુવવૃક્ષપાઠાઃ| ભૂનિમ્બસૈર્યક્રપતોલકરઞ્જયુગ્મ- સપ્તચ્છદાગ્નિસુષવીફલબાણઘોણ્ટાઃ||૧૭|| આરગ્વધાદિર્જયતિ છર્દિકુષ્ઠવિષજ્વરાન્| કફં કણ્ડૂં પ્રમેહં ચ દુષ્ટવ્રણવિશોધનઃ||૧૮||

Adhikarana asanAdigaNaH (19-20) · Śloka 20

અસનતિનિશભૂર્જશ્વેતવાહપ્રકીર્યાઃ ખદિરકદરભણ્ડીશિંશિપામેષશૃઙ્ગ્યઃ| ત્રિહિમતલપલાશા જોઙ્ગકઃ શાકશાલૌ ક્રમુકધવકલિઙ્ગચ્છાપકર્ણાશ્વકર્ણાઃ||૧૯|| અસનાદિર્વિજયતે શ્વિત્રકુષ્ઠકફક્રિમીન્| પાણ્ડુરોગં પ્રમેહં ચ મેદોદોષનિબર્હણઃ||૨૦||

Adhikarana varUNAdigaNaH (49)) · Śloka 22

વરુણસૈર્યકયુગ્મશતાવરી- દહનમોરટબિલ્વવિષાણિકાઃ| દ્વિબૃહતીદ્વિકરઞ્જજયાદ્વયં બહલપલ્લવદર્ભરુજાકરાઃ||૨૧|| વરુણાદિઃ કફં મેદો મન્દાગ્નિત્વં નિયચ્છતિ| આઢ્યવાતં શિરઃશૂલં ગુલ્મં ચાન્તઃ સવિદ્રધિમ્||૨૨||

Adhikarana UShakAdigaNaH (23) · Śloka 23

ઊષકસ્તુત્થકં હિઙ્ગુ કાસીસદ્વયસૈન્ધવમ્| સશિલાજતુ કૃચ્છ્રાશ્મગુલ્મમેદઃકફાપહમ્||૨૩||

Adhikarana vIratarAdigaNaH (24-25) · Śloka 25

વેલ્લન્તરારણિકબૂકવૃષાશ્મભેદ- ગોકણ્ટકેત્કટસહાચરબાણકાશાઃ| વૃક્ષાદનીનલકુશદ્વયગુણ્ઠગુન્દ્રા- ભલ્લૂકમોરટકુરણ્ટકરમ્ભપાર્થાઃ||૨૪|| વર્ગો વીરતરાદ્યોઽયં હન્તિ વાતકૃતાન્ ગદાન્| અશ્મરીશર્કરામૂત્રકૃચ્છ્રાઘાતરુજાહરઃ||૨૫||

Adhikarana rodhrAdigaNaH (26-27) · Śloka 27

રોધ્રશાબરકરોધ્રપલાશા જિઙ્ગિણીસરલકટ્ફલયુક્તાઃ| કુત્સિતામ્બકદલીગતશોકાઃ સૈલવાલુપરિપેલવમોચાઃ||૨૬|| એષ રોધ્રાદિકો નામ મેદઃ કફહરો ગણઃ| યોનિદોષહરઃ સ્તમ્ભી વર્ણ્યો વિષવિનાશનઃ||૨૭||

Adhikarana arkAdigaNaH (28-29) · Śloka 29

અર્કાલર્કૌ નાગદન્તી વિશલ્યા ભાર્ઙ્ગી રાસ્ના વૃશ્ચિકાલી પ્રકીર્યા| પ્રત્યક્પુષ્પી પીતતૈલોદકીર્યા શ્વેતાયુગ્મં તાપસાનાં ચ વૃક્ષઃ||૨૮|| અયમર્કાદિકો વર્ગઃ કફમેદોવિષાપહઃ| કૃમિકુષ્ઠપ્રશમનો વિશેષાદ્વ્રણશોધનઃ||૨૯||

Adhikarana surasAdigaNaH (30-31) · Śloka 31

સુરસયુગફણિજ્જં કાલમાલા વિડઙ્ગં ખરબુસવૃષકર્ણીકટ્ફલં કાસમર્દઃ| ક્ષવકસરસિભાઙ્ગીકાર્મુકાઃ કાકમાચી કુલહલવિષમુષ્ટીભૂસ્તૃણો ભૂતકેશી||૩૦|| સુરસાદિર્ગણઃ શ્લેષ્મમેદઃકૃમિનિષૂદનઃ| પ્રતિશ્યાયારુચિશ્વાસકાસઘ્નો વ્રણશોધનઃ||૩૧||

Adhikarana muShkakAdigaNaH (32) · Śloka 32

મુષ્કકસ્નુગ્વરાદ્વીપિપલાશધવશિંશિપાઃ| ગુલ્મમેહાશ્મરીપાણ્ડુમેદોર્શઃકફશુક્રજિત્||૩૨||

Adhikarana vatsAkAdigaNaH (33-34) · Śloka 34

વત્સકમૂર્વાભાર્ઙ્ગી- કટુકા મરીચં ઘુણપ્રિયા ચ ગણ્ડીરમ્| એલા પાઠાઽજાજી કટ્વઙ્ગફલાજમોદસિદ્ધાર્થવચાઃ||૩૩|| જીરકહિઙ્ગુવિડઙ્ગં પશુગન્ધા પઞ્ચકોલકં હન્તિ| ચલકફમેદઃપીનસગુલ્મજ્વરશૂલદુર્નામ્નઃ||૩૪||

Adhikarana vacAharidrAdigaNau (35-36) · Śloka 36

વચાજલદદેવાહ્વનાગરાતિવિષાભયાઃ| હરિદ્રાદ્વયયષ્ટ્યાહ્વકલશીકુટજોદ્ભવાઃ||૩૫|| વચાહરિદ્રાદિગણાવામાતીસારનાશનૌ| મેદઃકફાઢ્યપવનસ્તન્યદોષનિબર્હણૌ||૩૬||

Adhikarana priya~ggvambaShThAdigaNau (21)) · Śloka 39

પ્રિયઙ્ગુપુષ્પાઞ્જનયુગ્મપદ્માઃ પદ્માદ્રજો યોજનવલ્લ્યનન્તા| માનદ્રુમો મોચરસઃ સમઙ્ગા પુન્નાગશીતં મદનીયહેતુઃ||૩૭|| અમ્બષ્ઠા મધુકં નમસ્કરી નન્દીવૃક્ષપલાશકચ્છુરાઃ| રોધ્રં ધાતકિબિલ્વપેશિકે કટ્વઙ્ગઃ કમલોદ્ભવં રજઃ||૩૮|| ગણૌ પ્રિયડ્ગ્વમ્બષ્ઠાદી પક્વાતીસારનાશનૌ| સન્ધાનીયૌ હિતૌ પિત્તે વ્રણાનામપિ રોપણૌ||૩૯||

Adhikarana mustAdigaNaH (40) · Śloka 40

મુસ્તાવચાગ્નિદ્વિનિશાદ્વિતિક્તા- ભલ્લાતપાઠાત્રિફલાવિષાખ્યાઃ| કુષ્ઠં ત્રુટી હૈમવતી ચ યોનિ- સ્તન્યામયઘ્ના મલપાચનાશ્ચ||૪૦||

Adhikarana nyagrodhAdigaNaH (41-42) · Śloka 42

ન્યગ્રોધપિપ્પલસદાફલરોધ્રયુગ્મં જમ્બૂદ્વયાર્જુનકપીતનસોમવલ્કાઃ| પ્લક્ષામ્રવઞ્જુલપિયાલપલાશનન્દી- કોલીકદમ્બવિરલામધુકં મધૂકમ્||૪૧|| ન્યગ્રોધાદિર્ગણો વ્રણ્યઃ સઙ્ગ્રાહી ભગ્નસાધનઃ| મેદઃપિત્તાસ્રતૃડ્દાહયોનિરોગનિબર્હણઃ||૪૨||

Adhikarana elAdigaNaH (43-44) · Śloka 44

એલાયુગ્મતુરુષ્કકુષ્ઠફલિનીમાંસીજલધ્યામકં સ્પૃક્કાચોરકચોચપત્રતગરસ્થૌણેયજાતીરસાઃ| શુક્તિર્વ્યાઘ્રનખોઽમરાહ્વમગુરુઃ શ્રીવાસકઃ કુઙ્કુમં ચણ્ડાગુગ્ગુલુદેવધૂપખપુરાઃ પુન્નાગનાગાહ્વયમ્||૪૩|| એલાદિકો વાતકફૌ વિષં ચ વિનિયચ્છતિ| વર્ણપ્રસાદનઃ કણ્ડૂપિટિકાકોઠનાશનઃ||૪૪||

Adhikarana shyAmAdigaNaH (45) · Śloka 45

શ્યામાદન્તીદ્રવન્તીક્રમુકકુટરણા- શઙ્ખિનીચર્મસાહ્વા- સ્વર્ણક્ષીરીગવાક્ષીશિખરિરજનક- ચ્છિન્નરોહાકરઞ્જાઃ| બસ્તાન્ત્રી વ્યાધિઘાતો બહલબહુરસ- સ્તીક્ષ્ણવૃક્ષાત્ ફલાનિ શ્યામાદ્યો હન્તિ ગુલ્મં વિષમરુચિકફૌ હૃદ્રુજં મૂત્રકૃચ્છ્રમ્||૪૫||

Adhikarana iti trayastriMshadgaNAH (46) · Śloka 46

ત્રયસ્ત્રિંશદિતિ પ્રોક્તા વર્ગાસ્તેષુ ત્વલાભતઃ| યુઞ્જ્યાત્તદ્વિધમન્યચ્ચ દ્રવ્યં જહ્યાદયૌગિકમ્||૪૬||

Adhikarana teShu kasyacidravyasyAlAbhe tadvidhamanyadyojyam, ete vargAH sarvakalpayogyAshca (15) · Śloka 15

એતે વર્ગા દોષદૂષ્યાદ્યપેક્ષ્ય કલ્કક્કાથસ્નેહલેહાદિયુક્તાઃ| પાને નસ્યેઽન્વાસનેઽન્તર્બહિર્વા લેપાભ્યઙ્ગૈર્ઘ્નન્તિ રોગાન્ સુકૃચ્છ્રાન્||૪૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||