Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
dvividhōpakramaṇīyādhyāyādanantaraṁ śōdhanādigaṇasaṅhgrahādhyāyārambhaḥ| yatō dōṣōpakramaṇīyē dvividhōpakramaṇīyē ca nānāvidhā upakramā abhihitāḥ | tē ca madanamadhukādibhēṣajāśrayāḥ, atastāni śōdhanādyupayōgīni sarvōpakramādhikārīṇi sañjighr̥kṣuradhyāyamimamārēbhē-
Adhikarana SodhanAdigaNasa~ggrahodhyAyaH (2) · Śloka 2
yatō dōṣōpakramaṇīyē dvividhōpakramaṇīyē ca nānāvidhā upakramā abhihitāḥ, tē ca madanamadhukādibhēṣajāśrayāḥ, atastāni śōdhanādyupayōgīni sarvōpakramādhikārīṇi sañjighr̥kṣuradhyāyamimamārēbhē - - - - athātaḥśōdhanādigaṇasaṅgrahamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
gadyasūtrē||2||
View original
यतो दोषोपक्रमणीये द्विविधोपक्रमणीये च नानाविधा उपक्रमा अभिहिताः, ते च मदनमधुकादिभेषजाश्रयाः, अतस्तानि शोधनाद्युपयोगीनि सर्वोपक्रमाधिकारीणि सञ्जिघृक्षुरध्यायमिममारेभे - - - - अथातःशोधनादिगणसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
गद्यसूत्रे||२||
sa0-śōdhanaṁ-śōdhanarūpō dravyagaṇaḥ, ādiryēṣāṁ ta ēvam| ādi śabdēna vātaharādigaṇaparigrahaḥ| tēṣāṁ saṅgrahō yasminnadhyāyē sa śōdhanādigaṇasaṅgrahaḥ, taṁ śōdhanādigaṇasaṅgrahasaṁjñamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| gaṇaḥ-samūhaḥ| vikṣiptānāṁ padārthānāmēkatra rāśīkaraṇaṁ-saṅgrahaḥ| tatra śōdhanagaṇasya sarvadōṣavijayitvēna prādhānyāt pūrvamupanyāsaḥ|
Adhikarana vamanagaNaH (1) · Śloka 1
śōdhanaṁ caturvidham,- vamanavirēcanāsthāpanaśirōvirēcanadravyabhēdēna|
tatrāpi vamanasyauṣadhagaṇaṁ tāvatpūrvaṁ vakti - - - - madanamadhukalambānimbabimbīviśālā- trapusakuṭajamūrvādēvadālīkr̥mighnam|
viduladahanacitrāḥ kōśavatyau karañjaḥ kaṇalavaṇavacailāsarṣapāśrchardanāni||1||
View original
शोधनं चतुर्विधम्,- वमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनद्रव्यभेदेन|
तत्रापि वमनस्यौषधगणं तावत्पूर्वं वक्ति - - - - मदनमधुकलम्बानिम्बबिम्बीविशाला- त्रपुसकुटजमूर्वादेवदालीकृमिघ्नम्|
विदुलदहनचित्राः कोशवत्यौ करञ्जः कणलवणवचैलासर्षपाश्र्छर्दनानि||१||
sa0-madanaṁ-rāṭhaḥ| madhukaṁ-madhuyaṣṭikā| lambā-tumbī dīrghatiktā'lābusaṁjñā| nimbaḥ-picamandaḥ| bimbī-gōhlā, ōṣṭhōpamaphalasaṁjñā| viśālā-indravāruṇī| trapusaṁ-tiktatrapusaṁ vrēdyam, tasya vamanayōgyatvāt| kuṭajaṁ-vatsakam| mūrvā-pīluparṇī| dēvadālī-garāgarī| kr̥mighnaṁ-viḍaṅgam| vidulō-jalavētasaḥ| dahanaḥ-citrakaḥ| citrā-mūṣikaparṇī| kōśavatyau-ghaṇṭālikē, ēkā dhāmārgavō dvitīyā rājakōśātakī| karañjō-naktamālaḥ| kaṇā-kr̥ṣṇā| lavaṇaṁ-saindhavam| vacā-gōlōmī| ēlā-truṭīḥ| sarṣapō-rakṣōghnaḥ| ētāni madanādīni chardanāni-chardikarāṇi| "vasumuniviratiścēnmālinī nau mayōḥ yaḥ|" atra ca madanaviśālātrapusakuṭajaviḍaṅgailāsarṣapāṇāṁ phalāni vamanakranti| madhukavidulacitrakadantīvacānāṁ tu mūlāni| rōdhrasuvarṇakṣīrīkampillānāṁ tvacaḥ| śēṣāṇāṁ phalapatrapuṣpāṇi vēditavyānīti|
Adhikarana virecanagaNaH (2) · Śloka 2
nikumbhakumbhatriphalāgavākṣī- srukśaṅkhinīnīlinitilvakāni|
śamyākakampillakahēmadugdhā dugdhaṁ ca mūtraṁ ca virēcanāni||2||
View original
निकुम्भकुम्भत्रिफलागवाक्षी- स्रुक्शङ्खिनीनीलिनितिल्वकानि|
शम्याककम्पिल्लकहेमदुग्धा दुग्धं च मूत्रं च विरेचनानि||२||
sa0-nikumbhō-dantī| kumbhaḥ-trivr̥t| triphalā-varā| gavākṣī-viśālā, dvitīyēndravāruṇī| sruk-guḍā| śaṅkhinī-yavatiktā| nīlinī-nīlapuṣpā, bhāravāhīsaṁjñā| tilvakō-rōdhraḥ| śamyākaḥ-karṇikāraḥ| kampillakō-rañjanakaḥ| hēmadugdhā-kanakakṣīrī| dugdhaṁ-kṣīram| mūtraṁ-prasiddham| nikumbhādīnyētāni virēcanāni| upajātirvr̥ttam|
Adhikarana nirUhagaNaH (3) · Śloka 3
madanakuṭajakuṣṭhadēvadālī- madhukavacādaśamūladārurāsnāḥ|
yavamiśikr̥tavēdhanaṁ kulatthā madhu lavaṇaṁ trivr̥tā nirūhaṇāni||3||
View original
मदनकुटजकुष्ठदेवदाली- मधुकवचादशमूलदारुरास्नाः|
यवमिशिकृतवेधनं कुलत्था मधु लवणं त्रिवृता निरूहणानि||३||
sa0-madanaṁ-madanaphalam| kuṭajaṁ-vatsakatvak| kuṣṭhaṁ-gadanāma| dāru-dēvadāruḥ| rāsnā-yuktarasā| miśiḥ-śatapuṣpā| kr̥tavēdhanaṁ-dhāmārgavaḥ| kulatthāḥ-prasiddhāḥ| ētāni nirūhaṇāni-nirūhaṇasādhanāni| "bhavati jagati nau tataḥ parau ryau najasahitairjaragaiśca puṣpitāgrā|"
Adhikarana nAvanagaNaH (4) · Śloka 4
vēllāpāmārgavyōṣadārvīsurālā bījaṁ śairīṣaṁ bārhataṁ śaigravaṁ ca|
sārō mādhūkaḥ saindhavaṁ tārkṣyaśailaṁ truṭyau pr̥thvīkā śōdhayantyuttamāṅgam||4||
View original
वेल्लापामार्गव्योषदार्वीसुराला बीजं शैरीषं बार्हतं शैग्रवं च|
सारो माधूकः सैन्धवं तार्क्ष्यशैलं त्रुट्यौ पृथ्वीका शोधयन्त्युत्तमाङ्गम्||४||
sa0-vēllaṁ-viḍaṅgam| apāmārgaḥ-pratyukpuṣpī| vyōṣaṁ-trikaṭukam| dārvī-pītadruḥ| surālā-śrēṣṭhasarjarasaḥ| śairīśaṁ-śirīṣabījam| bārhataṁ-br̥hatībījam| śaigravaṁ-śigrubījam| sārō mādhūkō-madhūkapuṣpasāraḥ| saindhavaṁ-sindhūttham| tārkṣyaśailaṁ-śuṣkarasāñjanam| truṭyau-sūkṣmailā sthūlailā ca| pr̥thvīkā-hiṅgupatrī| ētānyuttamāṅgaṁ śōdhayanti,- mūrdhavirēcanānītyarthaḥ| "mau yau pañcāśvairvaiśvadēvīti nāmnā|"
Adhikarana vAtaghnagaNaH (5) · Śloka 5
bhadradāru nataṁ kuṣṭhaṁ daśamūlaṁ balādvayam|
vāyuṁ vīratarādiśca vidāryādiśca nāśayēt||5||
View original
भद्रदारु नतं कुष्ठं दशमूलं बलाद्वयम्|
वायुं वीरतरादिश्च विदार्यादिश्च नाशयेत्||५||
sa0-bhadrādāru-kilimam| nataṁ-tagaram| kuṣṭhaṁ-gadaḥ| daśamūlaṁ=dvipañcamūlam| balādvayaṁ-balā'tibalā ca| ētāni bhadradārvādīni, ca-aparaṁ, vakṣyamāṇō vīratarādirvidāryādiśca gaṇō vāyuṁ nāśayati|
Adhikarana pittaghnagaNaH (6) · Śloka 6
dūrvā'nantā nimbavāsā''tmaguptā gundrā'bhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ|
nyagrōdhādiḥ padmakādiḥ sthirē dvē padmaṁ vanyaṁ sārivādiśca pittam||6||
View original
दूर्वाऽनन्ता निम्बवासाऽऽत्मगुप्ता गुन्द्राऽभीरुः शीतपाकी प्रियङ्गुः|
न्यग्रोधादिः पद्मकादिः स्थिरे द्वे पद्मं वन्यं सारिवादिश्च पित्तम्||६||
sa0-dūrvā-śādvalam| anantā-yavāsakaḥ| nimbaḥ-prasiddhaḥ| vāsā-āṭarūṣakaḥ| ātmaguptā-kapikacchūḥ| gundrā-padaērakaḥ| abhīruḥ-śatāvarī| śītapākī-śikhaṇḍikā kākaṇantikābhēdaḥ| priyaṅguḥ-śyāmā| ēṣa dūrvādirgaṇaḥ, tathā vakṣyamāṇō nyagrōdhādiḥ padmakādiśca gaṇaḥ, tathā śāliparṇīpr̥śniparṇyau, tathā padmaṁ-jalajam, vanyaṁ-kuṭannaṭam, tathā sāvādiśca gaṇaḥ, ētē pittaṁ nāśayanti| "mtau tau gau cēcchālinī vēdalōkēḥ|"
Adhikarana shleShmaghnagaNaH (7) · Śloka 7
āragvadhādirarkādirmuṣkakādyō'sanādikaḥ|
surasādiḥ samustādirvatsakādirbalāsajit||7||
View original
आरग्वधादिरर्कादिर्मुष्ककाद्योऽसनादिकः|
सुरसादिः समुस्तादिर्वत्सकादिर्बलासजित्||७||
sa0-āragvadhādyādayō gaṇāḥ saptaitē balāsaṁ-ślēṣmaṇaṁ jayanti|
Adhikarana jIvanIyAkhyo gaNaH (8) · Śloka 8
jīvanti kākōlyau mēdē dvē mudgamāṣaparṇyau ca|
r̥̄ṣabhakajīvakamadhukaṁ cēti gaṇō jīvanīyākhyaḥ||8||
View original
जीवन्ति काकोल्यौ मेदे द्वे मुद्गमाषपर्ण्यौ च|
ॠषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः||८||
sa0-jīvantyādirgaṇō jīvanīyasaṁjñaḥ| udāharaṇamātraṁ cēdam| dhīmatā svāduśītasnigdhādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇaguṇānālōcya kṣīrēkṣudrākṣākṣōḍavidārikandādiṣu (ṣvapi) tadguṇēṣu jīvanīyāditvamavadhārayituṁ yuktamiti| jīvantī-jīvavarddhanī| kākōlyau dvē-ēkā kākōlī kēvaḍīsaṁjñā, anyā kṣīrakākōlī payasvinīsaṁjñā| dvē mēdē-ēkā mēdā maṇicchidrāsaṁjñā, anyā mahāmēdā vr̥kṣaruhāsaṁjñā| mudgaparṇyādīnāṁ nāmāni prāguktānīti| "hyantāntarādigurubhiḥ sōdadhilaiḥ saptabhirgaṇairguruṇā| āryārdhē nātrāyuji jaḥ ṣaṣṭhō'yaṁ nalaghukau vā|"
Adhikarana vidAryAdigaNaH (9-10) · Śloka 10
vidāripañcāṅgulavr̥ścikālī- vr̥ścīvadēvāhvayaśūrpaparṇyaḥ|
kaṇḍūkarī jīvanahrasvasaṁjñē dvē pañcakē gōpasutā tripādī||9||
vidāryādirayaṁ hr̥dyō brūṁhaṇō vātapittahā|
śōṣagulmāṅgamardōrdhvaśvāsakāsaharō gaṇaḥ||10||
View original
विदारिपञ्चाङ्गुलवृश्चिकाली- वृश्चीवदेवाह्वयशूर्पपर्ण्यः|
कण्डूकरी जीवनह्रस्वसंज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी||९||
विदार्यादिरयं हृद्यो ब्रूंहणो वातपित्तहा|
शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासहरो गणः||१०||
sa0-vidārī-vr̥ṣyakandā| pañcāṅgulaḥ-ēraṇḍaḥ| vr̥ścikālī-uṣṭradhūmakā mēṣaśṟuṅgī vā| vr̥ścīvaḥ-kṣudravarṣābhūḥ| dēvāhvayaḥ-suradāru| [dēvādvayēti pāṭhē ēkā sahadēvā dvitīyā viśvadēvā cēti dēvādvayam| ] śūrparṇyau-mudgaparṇī māṣaparṇī ca| kaṇḍūkarī-kapikacchūḥ| jīvanētyādi| "abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smr̥tam| jīvanākhyam" (hr̥. sū. a. 6|170) iti jīvanasaṁjñaṁ pañcamūlam| br̥hatī kaṇṭakārikā śāliparṇī pr̥śniparṇī gōkṣurakamiti hrasvasaṁjñaṁ pañcamūlam| gōpasutā-sārivā| tripādi-haṁsapādī kīṭamārikākhyā| ēṣa vidāryādigaṇō br̥ṁhaṇō vātapittaghnaḥ śōṣādiharaśca| upajātirvr̥ttam|
Adhikarana sArivAdigaNaH (11) · Śloka 11
sārivōśīrakāśmaryamadhūkaśiśiradvayam|
yaṣṭī parūṣakaṁ hanti dāhapittāsratr̥ḍjvarān||11||
View original
सारिवोशीरकाश्मर्यमधूकशिशिरद्वयम्|
यष्टी परूषकं हन्ति दाहपित्तास्रतृड्ज्वरान्||११||
sa0-sārivā-kr̥ṣṇavallī| uśīraṁ-vīrataru (ram)| kāśmaryaḥ-sarvatōbhadrā| madhūkō-guḍapuṣpakaḥ| śiśiradvayaṁ-ēkaṁ sitacandanaṁ malayajasaṁjñamanyadraktacandanasaṁjñam| yaṣṭī-klītakasaṁjñam| parūṣakaṁ-mr̥duphalam| sārivādirayaṁ dāhādīn hanti|
Adhikarana padmakAdigaNaH (12) · Śloka 12
padmakapuṇḍrau vr̥ddhitugardydhaḥ śr̥ṅgyamr̥tā daśa jīvanasaṁjñāḥ|
stanyakarā ghnantīraṇapittaṁ prīṇanajīvanabr̥ṁhaṇavr̥ṣyāḥ||12||
View original
पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धितुगर्द्य्धः शृङ्ग्यमृता दश जीवनसंज्ञाः|
स्तन्यकरा घ्नन्तीरणपित्तं प्रीणनजीवनबृंहणवृष्याः||१२||
sa0-padmakaṁ-hēmapadmam| puṇḍraḥ-prapauṇḍarīkam| vr̥ddhiḥ-mahāśrāvaṇī| tugā-tugākṣīrī| r̥ddhiḥ-śrāvaṇī| śṟuṅgī-kulīraśṟuṅgī| amr̥tā-chinnaruhā| daśa jīvanasaṁjñāḥ-jīvantyādigaṇōktāḥ| ētē padmakādayaḥ stanyahētavaḥ, tathā vātapittaṁ ghnanti, tathā prīṇanādiguṇayuktāḥ| "aṣṭābhyō bhadgau yōjyāvupacitrā|"
Adhikarana parUShakAdigaNaH (13) · Śloka 13
parūṣakaṁ varā drākṣā kaṭphalaṁ katakāt phalam|
rājāhvaṁ dāḍimaṁ śākaṁ tr̥ṇmūtrāmayavātajit||13||
View original
परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम्|
राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्मूत्रामयवातजित्||१३||
sa0-purūṣakō-mr̥duphalō dhanvanacchadaḥ| varā-śrēṣṭhā| drākṣā-madhuphalā| kaṭphalaṁ-rōhiṇī sōmavalkaḥ| katakaphalaṁ-vāriprasādanam| rājāhvaṁ-kaRṇikāram| dāḍimaṁ-śukēṣṭam| śākaṁ-kharacchadavr̥kṣaviśēṣaḥ| parūṣakādirēṣa tr̥ḍāmayādijit|
Adhikarana a~jjanAdigaNaH (14) · Śloka 14
añjanaṁ phalinī māṁsī padmōtpalarasāñjanam|
sailāmadhukanāgāhvaṁ viṣāntardāhapittanut||14||
View original
अञ्जनं फलिनी मांसी पद्मोत्पलरसाञ्जनम्|
सैलामधुकनागाह्वं विषान्तर्दाहपित्तनुत्||१४||
sa0-añjanaṁ dvidhā,-ēkaṁ srōtōñjanaṁ yāmunasaṁjñamaparaṁ sauvīraṁ nētrabhūṣaṇākhyam| phalinī-priyaṅguḥ| māṁsī-kr̥ṣṇajaṭā| padmaṁ-puṣkaram| utpalaṁ-śaśipriyam| rasāñjanaṁ-tārkṣyaśailam| ēlā-bahulā| madhukaṁ-madhuyaṣṭī| nāgāhvaṁ-nāgakēsaram| ēṣō'ñjanādirviṣādijit|
Adhikarana paTolAdigaNaH (15) · Śloka 15
paṭōlakaṭurōhiṇīcandanaṁ madhusravaguḍūcipāṭhānvitam|
nihanti kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṁ vamimarōcakaṁ kāmalām||15||
View original
पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचिपाठान्वितम्|
निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरान् विषं वमिमरोचकं कामलाम्||१५||
sa0-paṭōlaṁ-pāṇḍuphalam| kaṭurōhiṇī-kaṭukā| candanaṁ-gandhasāram| madhusravō-muraṅgī| guḍūcī-chinnaruhā| pāṭhā-ambaṣṭhā| ētairdravyairyuktamētat paṭōlādikaṁ kaphādīn nihanti| "mātrāsamakaṁ navamō lgāntam (mō lagōntyaḥ) " (vr̥ttaratnākarē a. 2|32)
Adhikarana guDUcyAdigaNaH (16) · Śloka 16
guḍūcīpadmakāriṣṭadhānakāraktacandanam|
pittaślēṣmajvaracchardidāhatr̥ṣṇāghnamagnikr̥t||16||
View original
गुडूचीपद्मकारिष्टधानकारक्तचन्दनम्|
पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नमग्निकृत्||१६||
sa0-guḍūcī-chinnōdbhavā| padmakō-marudbhavaḥ| ariṣṭō-nimbaḥ| dhānakā-dhānyakam| raktacandanaṁ-raktakāṣṭham| ēṣa guḍūcyādiḥ pittādīn hanti, [agnikaraśca ]|
Adhikarana AragvadhAdigaNaH (17-18) · Śloka 18
āragvadhēndrayavapāṭalikākatiktā- nimbāmr̥tāmadhurasāsruvavr̥kṣapāṭhāḥ|
bhūnimbasairyakrapatōlakarañjayugma- saptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghōṇṭāḥ||17||
āragvadhādirjayati chardikuṣṭhaviṣajvarān|
kaphaṁ kaṇḍūṁ pramēhaṁ ca duṣṭavraṇaviśōdhanaḥ||18||
View original
आरग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिक्ता- निम्बामृतामधुरसास्रुववृक्षपाठाः|
भूनिम्बसैर्यक्रपतोलकरञ्जयुग्म- सप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः||१७||
आरग्वधादिर्जयति छर्दिकुष्ठविषज्वरान्|
कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः||१८||
sa0-āragvadhaḥ-śamyākaḥ| indrayavāḥ-kaliṅgakāḥ| pāṭaliḥ-vasantadūtī| kākapiktā-śārṅgēṣṭā| nimbaḥ-pāribhadrakaḥ| amr̥tā-guḍūcī| madhurasā-mūrvā| sruvavr̥kṣō-vikaṅkataḥ, [kaṇṭakīvr̥kṣaḥ kaṇṭakārikēti prasiddhaḥ ]| pāṭhā-ambaṣṭhā| bhūnimbaḥ-kairātaḥ| sairyakaḥ-sahacaraḥ| paṭōlaṁ-karkaśacchadam| karañjayugmaṁ-ēkaḥ pūtikakarañjaściribilvākhyō'parō naktamālākhyaḥ| saptacchadaḥ-ayugmacchadaḥ| agniḥ-citrakaḥ| suṣavī-kāravī, pānīyavallīsaṁjñā| phalaṁ-madanaphalam| bāṇaḥ-sahacaraḥ| ghōṇṭā-pūgaviśēṣaḥ| ayamāragvadhādiścchardyādīnnihanti| [mēdōdarān viśōdhayati-parākarōti| ] vasantatilakāvr̥ttam|
Adhikarana asanAdigaNaH (19-20) · Śloka 20
asanatiniśabhūrjaśvētavāhaprakīryāḥ khadirakadarabhaṇḍīśiṁśipāmēṣaśr̥ṅgyaḥ|
trihimatalapalāśā jōṅgakaḥ śākaśālau kramukadhavakaliṅgacchāpakarṇāśvakarṇāḥ||19||
asanādirvijayatē śvitrakuṣṭhakaphakrimīn|
pāṇḍurōgaṁ pramēhaṁ ca mēdōdōṣanibarhaṇaḥ||20||
View original
असनतिनिशभूर्जश्वेतवाहप्रकीर्याः खदिरकदरभण्डीशिंशिपामेषशृङ्ग्यः|
त्रिहिमतलपलाशा जोङ्गकः शाकशालौ क्रमुकधवकलिङ्गच्छापकर्णाश्वकर्णाः||१९||
असनादिर्विजयते श्वित्रकुष्ठकफक्रिमीन्|
पाण्डुरोगं प्रमेहं च मेदोदोषनिबर्हणः||२०||
sa0-asanaḥ-pītaśālākhyaḥ| tiniśaḥ-syandanasaṁjñaḥ| bhūrjō-bahupuṭākhyaḥ| śvētavāhaḥ-arjunaḥ| prakīryaḥ-pūtikarañjaḥ| khadirō-gāyatrī| kadaraḥ-khadirākr̥tiḥ śvētasāraḥ| bhaṇḍī-śirīṣaḥ| śiṁśipā-maṇḍalapatrikā| mēṣaśr̥ṅgī-ajaśr̥ṅgī| trihimaṁ-candanatrayam, malayajaraktacandanadāruharidrābhēdēna| talaḥ-tālaḥ| palāśaḥ-kiṁśukaḥ| jōṅgakaḥ-agurusaṁjñaḥ| śākaṁ-varadāru| śālō-rasaniryāsākhyaḥ| kramukaḥ-pūgam| dhavaḥ-śakaṭākhyaḥ| kaliṅgāḥ-śakrayavāḥ| chāgakarṇō-bastakarṇaḥ| aśvakarṇaḥ-kuśikaḥ| ayamasanādiḥ śvitrādīn vijayatē-śamayati| vijayata iti "viparābhyāṁ jēḥ" ityātmanēpadam| tathā, mēdōdōṣaṁ nibarhati-parākarōti| mālinīvr̥ttam|
Adhikarana varUNAdigaNaH (49)) · Śloka 22
varuṇasairyakayugmaśatāvarī- dahanamōraṭabilvaviṣāṇikāḥ|
dvibr̥hatīdvikarañjajayādvayaṁ bahalapallavadarbharujākarāḥ||21||
varuṇādiḥ kaphaṁ mēdō mandāgnitvaṁ niyacchati|
āḍhyavātaṁ śiraḥśūlaṁ gulmaṁ cāntaḥ savidradhim||22||
View original
वरुणसैर्यकयुग्मशतावरी- दहनमोरटबिल्वविषाणिकाः|
द्विबृहतीद्विकरञ्जजयाद्वयं बहलपल्लवदर्भरुजाकराः||२१||
वरुणादिः कफं मेदो मन्दाग्नित्वं नियच्छति|
आढ्यवातं शिरःशूलं गुल्मं चान्तः सविद्रधिम्||२२||
sa0-varuṇaḥ-tamālaḥ| sairyakayugmaṁ-sahacaradvayam, ēkō raktapuṣpaḥ kuravakākhyō'nyaḥ pītapuṣpaḥ kuraṇṭakākhyaḥ| śatāvarī-varī| dahanō-vahniḥ| mōraṭō-mūrvā| bilvaḥ-pūtivātaḥ| viṣāṇikā-ajaśr̥ṅgī| dvibr̥hatyau-kaṇṭakārikāmahōṭikākhyē| dvikarañjaḥ-karañjadvayaṁ prāguktam| tarkārī harītakī cēti-jayādvayam| bahalapallavaḥ-śōbhāñjanaḥ| darbhaḥ-kuśaḥ| rujākarō-hintālaḥ| varuṇādirayaṁ kaphādīn hanti| "drutavilambitamāhanabhau bharau" (vr̥ttaratnākarē a. 3|49)|
Adhikarana UShakAdigaNaH (23) · Śloka 23
ūṣakastutthakaṁ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam|
saśilājatu kr̥cchrāśmagulmamēdaḥkaphāpaham||23||
View original
ऊषकस्तुत्थकं हिङ्गु कासीसद्वयसैन्धवम्|
सशिलाजतु कृच्छ्राश्मगुल्ममेदःकफापहम्||२३||
sa0-ūṣakō-vr̥ṣakaḥ, kallara iti prasiddhaḥ| tutthakaṁ-kharparaṁ kiṭihāparasaṁjñam| hiṅgu-rāmaṭham| kāsīsadvayaṁ-ēkaṁ pāṁśudhātusaṁjñamaparaṁ puṣpakāsīsākhyam| saindhavaṁ-māṇimantham| śilājatu-śilājam| ūṣakādirayaṁ mūtrakr̥cchrādīn hanti|
Adhikarana vIratarAdigaNaH (24-25) · Śloka 25
vēllantarāraṇikabūkavr̥ṣāśmabhēda- gōkaṇṭakētkaṭasahācarabāṇakāśāḥ|
vr̥kṣādanīnalakuśadvayaguṇṭhagundrā- bhallūkamōraṭakuraṇṭakarambhapārthāḥ||24||
vargō vīratarādyō'yaṁ hanti vātakr̥tān gadān|
aśmarīśarkarāmūtrakr̥cchrāghātarujāharaḥ||25||
View original
वेल्लन्तरारणिकबूकवृषाश्मभेद- गोकण्टकेत्कटसहाचरबाणकाशाः|
वृक्षादनीनलकुशद्वयगुण्ठगुन्द्रा- भल्लूकमोरटकुरण्टकरम्भपार्थाः||२४||
वर्गो वीरतराद्योऽयं हन्ति वातकृतान् गदान्|
अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजाहरः||२५||
sa0-vēllantarō-vīratara uśīrākhyaḥ| araṇikaḥ-agnimanthaḥ| būkaḥ-īśvaramallikā| vr̥ṣaḥ-āṭarūṣakaḥ| aśmabhēdaḥ-pāṣāṇabhēdaḥ| gōkaṇṭakō-gōkṣurakaḥ| itkaṭā-sūkṣmapatrikā dīrghalōhitayaṣṭikā kāṇḍaviśēṣaḥ, 'ikaḍi' iti lōkē| sahācaraḥ-sahacaraḥ| bāṇō-nīlapuṣpaḥ sairyakaḥ| kāśaḥ-śvētacāmarakaḥ| vr̥kṣādanī-kāmavr̥kṣakaḥ| nalō-mr̥tyupuṣpākhyaḥ| kuśadvayaṁ-sthūlasūkṣmabhēdēna darbhadvayam| guṇṭhō-vr̥ttatr̥ṇaḥ, kudaguṇṭhikāparasaṁjñaḥ| gundrā-padaērakaḥ| bhallūkaḥ-śyōnākaḥ| mōraṭaḥ-kṣīramōraṭaḥ| kuraṇṭaḥ-sitivārakaḥ| karambhaḥ-uttamāraṇiḥ| pārthā-suvarcalā| ēṣa vīratarādirvargō-gaṇō, vātajān rōgān hanti| tathā, aśmaryādiharaḥ| vasantatilakāvr̥ttam|
Adhikarana rodhrAdigaNaH (26-27) · Śloka 27
rōdhraśābarakarōdhrapalāśā jiṅgiṇīsaralakaṭphalayuktāḥ|
kutsitāmbakadalīgataśōkāḥ sailavāluparipēlavamōcāḥ||26||
ēṣa rōdhrādikō nāma mēdaḥ kaphaharō gaṇaḥ|
yōnidōṣaharaḥ stambhī varṇyō viṣavināśanaḥ||27||
View original
रोध्रशाबरकरोध्रपलाशा जिङ्गिणीसरलकट्फलयुक्ताः|
कुत्सिताम्बकदलीगतशोकाः सैलवालुपरिपेलवमोचाः||२६||
एष रोध्रादिको नाम मेदः कफहरो गणः|
योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः||२७||
sa0-rōdhraḥ-tilvakaḥ| śābarakō-dvitīyarōdhraḥ, akṣibhēṣajāparasaṁjñaḥ| kadambapalāśau-prasiddhau| jiṅgiṇī-kr̥ṣṇaśālmalī| saralaṁ-dēvadāru| kaṭphalaṁ-kumudā, rōhiṇībhēdaḥ| yuktā-rāsnā, girikarṇikētyanyē| kutsitāmbaḥ-kadambaḥ| kadalī-rambhā| gataśōkaḥ-aśōkaḥ| ēlavālu-ailēyam| paripēlavaṁ-kuṭannaṭaṁ gōpāladamanakākhyam| mōcā-śallakī| ayaṁ rōdhrādikō gaṇō mēdaḥkaphāpahō yōnidōṣaghnaśca| tathā, stambhī dōṣāṇāṁ śakr̥dādēśca| tathā, varṇāya hitō viṣaghnaśca| svāgatavr̥ttam|
Adhikarana arkAdigaNaH (28-29) · Śloka 29
arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārṅgī rāsnā vr̥ścikālī prakīryā|
pratyakpuṣpī pītatailōdakīryā śvētāyugmaṁ tāpasānāṁ ca vr̥kṣaḥ||28||
ayamarkādikō vargaḥ kaphamēdōviṣāpahaḥ|
kr̥mikuṣṭhapraśamanō viśēṣādvraṇaśōdhanaḥ||29||
View original
अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भार्ङ्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या|
प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्या श्वेतायुग्मं तापसानां च वृक्षः||२८||
अयमर्कादिको वर्गः कफमेदोविषापहः|
कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद्व्रणशोधनः||२९||
sa0-arkaḥ-sadāpuṣpī| alarkō-mandārakākhyaḥ śvētakusumaḥ| nāgadantī-parvapuṣpikā| viśalyā-lāṅgalī| bhārṅgī-phañjī| rasnā-rasyā| vr̥ścikālī-uṣṭradhūmakaḥ| prakīryā-karañjaḥ| pratyakpuṣpī-apāmārgaḥ| pītatēlā-kākādanī| udakīryā-karañjaḥ| śvētāyugmaṁ-ēkā kiṇihīsaṁjñā'nyā mahāśvētā pālindīsaṁjñā| tāpasānāṁ vr̥kṣaḥ-iṅgudī| ēṣō'rkādirvargaḥ kaphādighnō'tiśayēna vraṇaśōdhanaḥ| śālinīvr̥ttam|
Adhikarana surasAdigaNaH (30-31) · Śloka 31
surasayugaphaṇijjaṁ kālamālā viḍaṅgaṁ kharabusavr̥ṣakarṇīkaṭphalaṁ kāsamardaḥ|
kṣavakasarasibhāṅgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭībhūstr̥ṇō bhūtakēśī||30||
surasādirgaṇaḥ ślēṣmamēdaḥkr̥miniṣūdanaḥ|
pratiśyāyāruciśvāsakāsaghnō vraṇaśōdhanaḥ||31||
View original
सुरसयुगफणिज्जं कालमाला विडङ्गं खरबुसवृषकर्णीकट्फलं कासमर्दः|
क्षवकसरसिभाङ्गीकार्मुकाः काकमाची कुलहलविषमुष्टीभूस्तृणो भूतकेशी||३०||
सुरसादिर्गणः श्लेष्ममेदःकृमिनिषूदनः|
प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः||३१||
sa0-surasayugaṁ-tulasīdvayaṁ gaurakr̥ṣṇabhēdēna| phaṇijjō-marīcakaḥ| kālamālā-kr̥ṣṇārjakaḥ, kuṭhērakabhēdaḥ| viḍaṅgaṁ-vēllam| kharabusō-marubakaḥ| vr̥ṣakarṇī-mūṣikakarṇī| kaṭphalaṁ-sōmavalkam| kāsamardaḥ-kāsaghnaḥ| kṣavakaḥ-kṣudvibōdhanaḥ| sarasī-tumbarapatrikā| bhārṅgī-aṅgāravallī| kārmukā-raktamañjarī, atimuktaka ityanyē| kākamācī-guḍaphalā| kulahalō-bhūkadambakō'lambusākhyaḥ| viṣamuṣṭiḥ-karkōṭī, mahānimba ityanyē| bhūstr̥ṇaṁ-guhyabījamaticchatrākhyam| bhūtakēśī-māṁsī putrajārī| surasādirēṣa gaṇaḥ ślēṣmādighnaḥ pratiśyāyādiharō vraṇaśuddhikr̥t [ca]| mālinīvr̥ttam|
Adhikarana muShkakAdigaNaH (32) · Śloka 32
muṣkakasnugvarādvīpipalāśadhavaśiṁśipāḥ|
gulmamēhāśmarīpāṇḍumēdōrśaḥkaphaśukrajit||32||
View original
मुष्ककस्नुग्वराद्वीपिपलाशधवशिंशिपाः|
गुल्ममेहाश्मरीपाण्डुमेदोर्शःकफशुक्रजित्||३२||
sa0-muṣkakō-mōkṣakaḥ| snuk-guḍā ugrakāṇḍaḥ| varādīnāṁ prōktāni nāmāni| muṣkakādirēṣa gulmādijit|
Adhikarana vatsAkAdigaNaH (33-34) · Śloka 34
vatsakamūrvābhārṅgī- kaṭukā marīcaṁ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram|
ēlā pāṭhā'jājī kaṭvaṅgaphalājamōdasiddhārthavacāḥ||33||
jīrakahiṅguviḍaṅgaṁ paśugandhā pañcakōlakaṁ hanti|
calakaphamēdaḥpīnasagulmajvaraśūladurnāmnaḥ||34||
View original
वत्सकमूर्वाभार्ङ्गी- कटुका मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम्|
एला पाठाऽजाजी कट्वङ्गफलाजमोदसिद्धार्थवचाः||३३||
जीरकहिङ्गुविडङ्गं पशुगन्धा पञ्चकोलकं हन्ति|
चलकफमेदःपीनसगुल्मज्वरशूलदुर्नाम्नः||३४||
sa0-vatsakō-vanatiktakaḥ| mūrvā-madhurasā| maricaṁ-ūṣaṇam| ghuṇapriyā-ativiṣā| gaṇḍīraṁ-snuhī| ēlā-bālailā| pāṭhā-prācīnā| ajājī-jīrakaḥ| kaṭvaṅgaphalaṁ-aralukaphalam| kēcitu kaṭvaṅgaphalaṁ-tindukīphalamityāhuḥ| ajamōdō-dīpyakaḥ| siddhārthō-gaurasarṣapaḥ| anyēṣāṁ nāmānyuktāni| "gurvantāṣṭagaṇābhāgā''ryā pūrvārddhasadr̥śaśakaladvitayā| āryairāryāgītiḥ saṅgītā saṅgītagītasaṁvidhyaiḥ||" paśugandhā-ajagandhā makarantarākhyā| pañcakōlakaṁ-prāguktam| vatsakādirasau vātādīnnihanti| āryā|
Adhikarana vacAharidrAdigaNau (35-36) · Śloka 36
vacājaladadēvāhvanāgarātiviṣābhayāḥ|
haridrādvayayaṣṭyāhvakalaśīkuṭajōdbhavāḥ||35||
vacāharidrādigaṇāvāmātīsāranāśanau|
mēdaḥkaphāḍhyapavanastanyadōṣanibarhaṇau||36||
View original
वचाजलददेवाह्वनागरातिविषाभयाः|
हरिद्राद्वययष्ट्याह्वकलशीकुटजोद्भवाः||३५||
वचाहरिद्रादिगणावामातीसारनाशनौ|
मेदःकफाढ्यपवनस्तन्यदोषनिबर्हणौ||३६||
sa0-vacā-gōlōmī| jaladaḥ-ambudharaḥ| dēvāhvaṁ-kilimam| nāgaraṁ-viśvam| ativiṣā-bhaṅgurā| abhayā-amr̥tā| haridrādvayaṁ-ēkā piṇḍā, aparā pacampacā dāruharidrā| yaṣṭyāhvaṁ-klītikā| kalaśī-pr̥śniparṇī| kuṭajōdbhavāḥ-indrayavāḥ| ētau vacādiharidrādigaṇāvāmātīsāraghnau mēdaḥkaphādiharau ca|
Adhikarana priya~ggvambaShThAdigaNau (21)) · Śloka 39
priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmādrajō yōjanavallyanantā|
mānadrumō mōcarasaḥ samaṅgā punnāgaśītaṁ madanīyahētuḥ||37||
ambaṣṭhā madhukaṁ namaskarī nandīvr̥kṣapalāśakacchurāḥ|
rōdhraṁ dhātakibilvapēśikē kaṭvaṅgaḥ kamalōdbhavaṁ rajaḥ||38||
gaṇau priyaḍgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau|
sandhānīyau hitau pittē vraṇānāmapi rōpaṇau||39||
View original
प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयुग्मपद्माः पद्माद्रजो योजनवल्ल्यनन्ता|
मानद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुन्नागशीतं मदनीयहेतुः||३७||
अम्बष्ठा मधुकं नमस्करी नन्दीवृक्षपलाशकच्छुराः|
रोध्रं धातकिबिल्वपेशिके कट्वङ्गः कमलोद्भवं रजः||३८||
गणौ प्रियड्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ|
सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानामपि रोपणौ||३९||
sa0-priyaṅguḥ-śyāmā| puṣpāñjanaṁ-rītipuṣpam| yugmētyatrānuvr̥ttikr̥tēna sambandhēnāñjanamiti sambadhyatē| tēnāñjanayugmaṁ-ēkaṁ srōtōñjanamanyatsauvīramityarthō'vatiṣṭhatē| padmā-padmacāriṇī| padmāt-kamalāt, rajaḥ-kēsaram| yōjanavallī-mañjiṣṭhā| anantā-yavāsakaḥ| mānadrumaḥ-śālmalī| mōcarasaḥ-śālmalīniryāsaḥ| samaṅgā-namaskārī raktamūlākhyā| punnāgaḥ-tuṅgō raktakēsarākhyaḥ| śītaṁ-candanam| madanīyahētuḥ-dhātukī| upajātivr̥ttam| ambaṣṭhā-pāṭhā mayūraśikhākhyā| madhukaṁ-madhuyaṣṭikā| namaskarī-samaṅgā| nandīvr̥kṣaḥ-prarōhī| palāśaḥ-prasiddhaḥ| kacchurā-phaṇihārī dhanvayavāsakākhyaḥ| bilvapēśikā-bilvamajjā| kaṭvaṅgaḥ-syōnākaḥ| kamalōdbhavaṁ rajaḥ-padmarēṇuḥ| ētau priyaḍgvaṁbaṣṭhādī gaṇō pakvātīsāranāśanau sandhānīyau pittē hitau vraṇarōpaṇau ca| "msō jgau śuddhavirāḍitaṁ matam" (vr̥ttaratnākarē a. 3|21)|
Adhikarana mustAdigaNaH (40) · Śloka 40
mustāvacāgnidviniśādvitiktā- bhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ|
kuṣṭhaṁ truṭī haimavatī ca yōni- stanyāmayaghnā malapācanāśca||40||
View original
मुस्तावचाग्निद्विनिशाद्वितिक्ता- भल्लातपाठात्रिफलाविषाख्याः|
कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनि- स्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश्च||४०||
sa0-mustā-gāṅgēyī| tiktādvayaṁ-ēkā kaṭukā'nyā kākatiktā| viṣākhyā-śuklakandā| haimavatī-śvētavacā| ētē yōnyāmayaghnāḥ stanyāmayaghnā malapācanāśca| "tau jō guru cēdbhavatīndravajrā|"
Adhikarana nyagrodhAdigaNaH (41-42) · Śloka 42
nyagrōdhapippalasadāphalarōdhrayugmaṁ jambūdvayārjunakapītanasōmavalkāḥ|
plakṣāmravañjulapiyālapalāśanandī- kōlīkadambaviralāmadhukaṁ madhūkam||41||
nyagrōdhādirgaṇō vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagnasādhanaḥ|
mēdaḥpittāsratr̥ḍdāhayōnirōganibarhaṇaḥ||42||
View original
न्यग्रोधपिप्पलसदाफलरोध्रयुग्मं जम्बूद्वयार्जुनकपीतनसोमवल्काः|
प्लक्षाम्रवञ्जुलपियालपलाशनन्दी- कोलीकदम्बविरलामधुकं मधूकम्||४१||
न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः सङ्ग्राही भग्नसाधनः|
मेदःपित्तास्रतृड्दाहयोनिरोगनिबर्हणः||४२||
sa0-nyagrōdhō-vaṭaḥ| pippalaḥ-āśvatthaḥ| sadāphalaḥ-udumbaraḥ| jambūdvayaṁ-ēkā rājajambūrbr̥hatphalā'nyā hrasvaphalā kākajambūḥ| arjunaḥ-pārthaḥ| kapītanaḥ-kapicūḍō vānīrākhyaḥ| sōmavalkaḥ-śvētasāraḥ khadiraḥ| plakṣaḥ-śr̥ṅgī plavākhyaḥ| āmraḥ-cūtaḥ| vañjulō-vētasaḥ| piyālō-drākṣārasapriyaḥ kharaskandhākhyaḥ| nandī-jayavr̥kṣaḥ| kōlī-badarī| viralā-tindukī| madhukaṁ-yaṣṭī| madhūkaṁ-madhūkapuṣpam| nyagrōdhādirayaṁ saṅgrahaṇādiguṇayuktaḥ| vasantatilakāvr̥ttam|
Adhikarana elAdigaNaH (43-44) · Śloka 44
ēlāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṁsījaladhyāmakaṁ spr̥kkācōrakacōcapatratagarasthauṇēyajātīrasāḥ|
śuktirvyāghranakhō'marāhvamaguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṁ caṇḍāgugguludēvadhūpakhapurāḥ punnāganāgāhvayam||43||
ēlādikō vātakaphau viṣaṁ ca viniyacchati|
varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭikākōṭhanāśanaḥ||44||
View original
एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकं स्पृक्काचोरकचोचपत्रतगरस्थौणेयजातीरसाः|
शुक्तिर्व्याघ्रनखोऽमराह्वमगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुन्नागनागाह्वयम्||४३||
एलादिको वातकफौ विषं च विनियच्छति|
वर्णप्रसादनः कण्डूपिटिकाकोठनाशनः||४४||
sa0-ēlāyugmaṁ-sūkṣmailā sthūlailā ca| turuṣkaḥ-kr̥trimō niryāsaviśēṣaḥ| kuṣṭhaṁ-gadaḥ| phalinī-gandhapriyaṅguḥ| māṁsī-naladam| jalaṁ-hrībēram| dhyāmakaṁ-dēvadagdhakam| spr̥kkā-dēvī| cōrakō-granthiparṇaḥ| cōcaṁ-tvak| patraṁ-tamālapatram| tagaraṁ-vakram| sthauṇēyaṁ-tailapītakam| jātirasō-bōlaḥ| śuktiḥ-nakhaḥ| vyāghranakhaḥ-samudrajaḥ| amarāhvaṁ-dēvadāru| aguruḥ-prasiddhaḥ| śrīvāsakaḥ-cīḍā śrīvēṣṭakākhyaḥ| kuṅkumaṁ-bāhlīkam| caṇḍā-kōpanā| gugguluḥ-puraḥ| dēvadhūpaḥ-sarjarasaḥ| khapuraḥ-kundurukaḥ| punnāgō-raktakēsaraḥ| nāgāhvayaṁ-nāgakēsaram| ēlādirayaṁ vātādīn hanti| tathā, varṇaprasannatvakr̥t kaṇḍvādihr̥cca| "msau jsau tau gurukaṁ ca sūryaturagaiḥ śārdūlavikrīḍitam|"
Adhikarana shyAmAdigaNaH (45) · Śloka 45
śyāmādantīdravantīkramukakuṭaraṇā- śaṅkhinīcarmasāhvā- svarṇakṣīrīgavākṣīśikharirajanaka- cchinnarōhākarañjāḥ|
bastāntrī vyādhighātō bahalabahurasa- stīkṣṇavr̥kṣāt phalāni śyāmādyō hanti gulmaṁ viṣamarucikaphau hr̥drujaṁ mūtrakr̥cchram||45||
View original
श्यामादन्तीद्रवन्तीक्रमुककुटरणा- शङ्खिनीचर्मसाह्वा- स्वर्णक्षीरीगवाक्षीशिखरिरजनक- च्छिन्नरोहाकरञ्जाः|
बस्तान्त्री व्याधिघातो बहलबहुरस- स्तीक्ष्णवृक्षात् फलानि श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषमरुचिकफौ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम्||४५||
sa0-śyāmā-mālavikā trivr̥t masūravidalākhyā| dantī-mukūlakaścitrākhyaḥ| dravantī-undurakarṇikā| kramukaḥ-paṭṭikārōdhraḥ| kuṭaraṇā-śuklā trivr̥t| śaṅkhinī-yavatiktā| carmasāhvā-sātalā, brāhmītyanyē| svarṇakṣīrī-kaṅkuṣṭham| gavākṣī-gavādanī sthāṇukarṇīsaṁjñā, indravāruṇītyanyē| śikharī-apāmārgaḥ| rajanakaḥ-kampillakaḥ| chinnarōhā-amr̥tavallī| karañjaḥ-kaiḍaryaḥ| bastāntrī-vr̥ṣagandhā| vyādhighātaḥ- kr̥tamālaḥ| bahulō-bahuphalaḥ| bahurasaḥ-ikṣuḥ| tīkṣṇavr̥kṣāt-pīlōḥ phalāni| śyāmādirēṣa gulmādīn hanti| [atra pippalyādiḥ prasiddhatvānnōktaḥ| ] "mrau bhrau yāśca trayaḥ syuḥ svaramunituragaiḥ sragdharāsyādvirāmaiḥ|"
Adhikarana iti trayastriMshadgaNAH (46) · Śloka 46
trayastriṁśaditi prōktā vargāstēṣu tvalābhataḥ|
yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṁ jahyādayaugikam||46||
View original
त्रयस्त्रिंशदिति प्रोक्ता वर्गास्तेषु त्वलाभतः|
युञ्ज्यात्तद्विधमन्यच्च द्रव्यं जह्यादयौगिकम्||४६||
sa0-iti-ēvaṁ prakārēṇa, trayastriṁśatsaṅkhyā vargāḥ kathitāḥ| atra saṅkhyōpādānamēṣāṁ prādhānyakhyāpanārtham| anyē'pyēvaṁprakārāḥ santi, ētē tu pradhānā ityarthaḥ| sukhasmaraṇārthaṁ ca saṅkhyāvacanam| ēṣu ca trayastriṁśatsu vargēṣvalābhataḥ-alābhē sati, tadvidhaṁ-rasavīryapākaistulyaṁ, dravyamanyat-anuktamapi yuñjyāt| na kēvalamētāvadēva vidhēyamityāha-jahyādayaugikam,-na kēvalamēṣu vargēṣu taddravyalābhē yathālābhamanyattadvidhaṁ dravyaṁ yuñjyāt, yāvadayaugikaṁ yat dravyaṁ tacca tyajēt| dōṣarōgādyapēkṣayā puruṣasyāsmin kālē vayasi vā ayamēva gaṇaḥ praśastaḥ, tadā tatsamastagaṇadravyalābhē tadvidhamēkaṁ dravyaṁ dvē vā bahūni vā dravyāṇi saṁyōjya prayōjya ēva, na samastadravyāpēkṣā kāryēti| tathā ca suśrutaḥ (su. a. 38|82) - "samīkṣya dōṣabhēdāṁśca gaṇān bhinnān prayōjayēt| pr̥thaṅmiśrān samastāṁśca gaṇān vā vyastasaṁhatān||" iti| trayastriṁśaditi "trēstrayaśca" iti trayasādēśaḥ| ayaugikamiti ayōgāya prabhavatītyarthaḥ| yōgādyaccēti ṭhañ|
Adhikarana teShu kasyacidravyasyAlAbhe tadvidhamanyadyojyam, ete vargAH sarvakalpayogyAshca (15) · Śloka 15
ētē vargā dōṣadūṣyādyapēkṣya kalkakkāthasnēhalēhādiyuktāḥ|
pānē nasyē'nvāsanē'ntarbahirvā lēpābhyaṅgairghnanti rōgān sukr̥cchrān||47||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śōdhanādigaṇasaṅgrahō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||
View original
एते वर्गा दोषदूष्याद्यपेक्ष्य कल्कक्काथस्नेहलेहादियुक्ताः|
पाने नस्येऽन्वासनेऽन्तर्बहिर्वा लेपाभ्यङ्गैर्घ्नन्ति रोगान् सुकृच्छ्रान्||४७||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शोधनादिगणसङ्ग्रहो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
sa0-ētē-pūrvōktāḥ, vargā dōṣadūṣyavayōbalādīnyapēkṣyavikalpya, kalkādiyuktāḥ sukr̥cchrān rōgān-āmayān ghnanti| yuktā ityatrāntarbhāvitaṇyarthō yujiḥ| tataḥ kalkādiṣu vaidyēna yōjitā ityarthō'vatiṣṭhatē| ādiśabdēna phāṇṭaśītakaṣāyādiparigrahaḥ| kathamētē ghnanti ? iti prakāraṁ yuktyā''ha-pāna ityādi| pānē-pānādyupayōgē sati| lēpābhyaṅgairiti bahuvacanēna lēpābhyaṅgasrānādibhiścēti yōjyam| śālinīvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē śōdhanādigaṇasaṅgrahādhyāyaḥ pañcadaśaḥ samāptaḥ|| 15||