17. svēdavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

શોધનપ્રસઙ્ગેન સ્નેહોપયોગઃ| સ્નિગ્ધે ચ દેહે દોષાણાં માર્દવીકરણાય સ્વેદસ્ય પ્રસઙ્ગઃ|

Adhikarana svedavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અતસ્તત્પરિજ્ઞાનાર્થોઽયમધ્યાય આરભ્યતે - - - - અથાતઃ સ્વેદવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-અથાત ઇતિ| સ્વેદનં-સ્વેદઃ, તસ્ય વિધિઃ-વિધાનં, યત્ર તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana svedasya cAturvidhyam (1) · Śloka 1

સ્વેદસ્ય ચાતુર્વિધ્યમાહ - - - - સ્વેદસ્તાપોપનાહોષ્મદ્રવભેદાચ્ચતુર્વિધઃ| |૧|

સ૦-સ્વેદશ્ચતુર્વિધઃ,- તાપાદિભેદાત્|

Adhikarana tApasya lakShaNam (1) · Śloka 1

તત્ર તાપાદીનેવ લક્ષયિતુમાચષ્ટે - - - - | તાપોઽગ્નિતપ્તવસનફાલહસ્તતલાદિભિઃ||૧||

સ૦-તાપઃ-તાપસ્વેદઃ, અગ્નિતપ્તેન વસનેન, તથા ફાલેન-અયોમયેનાગ્નિતપ્તેન, તથા [ અગ્નિતપ્તેન ] હસ્તતલેનાપિ| આદિગ્રહણાદ્દારુવાલુકાઘટિકાકાંસ્યભાજનાદયો ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana upanAhasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

ઉપનાહો વચાકિણ્વશતાહ્વાદેવદારુભિઃ| ધાન્યૈઃ સમસ્તૈર્ગન્ધૈશ્ચ રાસ્નૈરણ્ડજટામિષૈઃ||૨|| ઉદ્રિક્તલવણૈઃ સ્નેહચુક્રતક્રપયઃપ્લુતૈઃ| કેવલે પવને, શ્લેષ્મસંસૃષ્ટે સુરસાદિભિઃ||૩|| પિત્તેન પદ્મકાદ્યૈસ્તુ સાલ્વણાખ્યૈઃ પુનઃપુનઃ| |૪|

સ૦-ઉપનાહો-બન્ધનમ્| કિણ્વં-સુરાપ્રકૃતિઃ| શતાહ્વા-શતપુષ્પા| ધાન્યૈરિતિ સામાન્યોક્તાવપિ તિલાતસીમાષાદીનિયોગ્યત્વાદ્યાન્યુષ્ણવીર્યાણિ સ્નિગ્ધાનિ વા તાનિ પ્રાયેણ પ્રયોજ્યાનીતિ| સમસ્તગ્રહણં ગન્ધૈરેવ યુજ્યતે| અત એવ સઙ્ગ્રહેઽવદત્ (સૂ. અ. ૨૬) - "સર્વગન્ધ" ઇતિ| ગન્ધૈઃ-ગન્ધદ્રવ્યૈઃ કુષ્ઠાગુરુતગરસુરસાદિભિઃ| તથા, રાસ્નાદિભિઃ| કિમ્ભૂતૈઃ પૂર્વોક્તૈઃ ? ઉદ્રિક્તલવણૈઃ-લવણાઢ્યૈઃ| તથા, સ્નેહશ્ચ ચુક્રં ચ તક્રં ચ પયશ્ચ, તૈઃ પ્લુતૈઃ-આલોડિતૈઃ| ચુક્રં-અમ્લમ્| તક્રસ્ય ચુક્રત્વાદેવ ગ્રહણે સિદ્ધે તક્રગ્રહણમતિશયાર્થમ્, અતિશયેન સાલ્વણાખ્યે સ્વેદે તક્રં પ્રયોજ્યમિતિ| કેવલે પવને વચાદિભિરુપાનાહસ્વેદઃ કાર્યઃ| શ્લેષ્મસંસૃષ્ટે પવને સુરસાદિભિઃ-સુરસયુગાદિના ગણેન (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૩૦)| પિત્તેન સંસૃષ્ટે પવને પદ્મકાદ્યૈઃ-"પદ્મકપુણ્ડ્રૌ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૧૨) ઇત્યાદિભિઃ| પિત્તેન સંસૃષ્ટે પવન ઇત્યત્ર કિઞ્ચિદેવ પિત્તેન સંસૃષ્ટે પવને પદ્મકાદિભિરુપનાહઃ કાર્ય ઇત્યવબોધ્યમ્, નાધિકેન પિત્તેન યુક્તે પવને, નાપિ તુલ્યેન પિત્તેન યુક્તે પવન ઇતિ| એવં હ્યુક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૩|૧૪)- "ગ્રૈષ્મઃ પ્રાયો મરુત્પિત્તે" વિધિઃ કાર્યઃ| ગ્રૈષ્મશ્ચ વિધિઃ પ્રાયેણ સર્વઃ શીતઃ| તત્ર સ્વેદો દૂરોત્સારિત એવ| તસ્માત્ કિઞ્ચિત્પિત્તેન સંસૃષ્ટે પવને પદ્મકાદ્યૈરુપનાહઃ કાર્ય ઇતિ વેદ્યમ્| એતે ચ ત્રય ઉપનાહાઃ કેવલે વાયૌ તથા કફયુક્તે પિત્તયુક્તે ચ ક્રમેણ યોજ્યાઃ| એતે ચ સાલ્વણાભિધાનાઃ સ્વેદા ઇત્યાહ-સાલ્વણાખ્યૈરિતિ| પુનઃપુનરિતિ અસકૃત્તૈઃ સ્વેદયોજના કાર્યેત્યર્થઃ| નિરપાયો હિ યથાઽયં સાલ્વણાપરસંજ્ઞ ઉપનાહાખ્યઃ સ્વેદો ન તથાઽપરે સ્વેદા ઇતિ| ઉપનહ્યતે-બધ્યતે ચર્મપટાદિના, ઇત્યન્વર્થં નામાસ્યોપનાહ ઇતિ| સાલ્વણ ઇત્યસ્ય તન્ત્રાન્તરપ્રસિદ્ધં નામ| તથા ચ ધન્વન્તરિઃ (સુ. ચિ. અ. ૪|૧૪) - "કાકોલ્યાદિઃ સવાતઘ્નઃ સર્વામ્લદ્રવ્યસંયુતઃ| સાનૂપૌદકમાંસસ્તુ સર્વસ્નેહસમન્વિતઃ|| સુખોષ્ણઃ સ્પષ્ટલવણઃ સાલ્વણઃ પરિકીર્તિતઃ|" ઇતિ| 'ઉદ્રિક્તલવણૈઃ સ્નેહચુક્રતક્રપયઃપ્લુતૈઃ|' ઇતિ ત્રિષ્વપિ સ્વેદેષુ યોજ્યમ્|

Adhikarana bandhanavidhiH (4-5) · Śloka 5

બન્ધાત્મકશ્ચાયં સ્વેદ ઇતિ બન્ધાત્મકસ્વેદોપાયભૂતાન્ ચર્મપટ્ટાદીનાહ - - - - | સ્નિગ્ધોષ્ણવીર્યૈર્મૃદુભિશ્ચર્મપટ્ટૈરપૂતિભિઃ||૪|| અલાભે વાતજિત્પત્રકૌશેયાવિકશાટકૈઃ| બદ્ધં રાત્રૌ દિવા મુઞ્ચેન્મુઞ્ચેદ્રાત્રૌ દિવાકૃતમ્||૫||

સ૦-ચર્મપટ્ટૈર્બદ્ધં-ઉપનદ્ધમઙ્ગં, રાત્રૌ દિવા મુઞ્ચેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? સ્નિગ્ધોષ્ણવીર્યૈઃ, તથાઽપૂતિભિઃ-અદુર્ગન્ધૈઃ સુપરિકર્મિતત્વાત્| અલાભે-ચર્મપટ્ટાનામભાવે, વાતજિત્પત્રૈઃ-એરણ્ડજાદિભિઃ, તથા કૌશેયાદિભિઃ| કૌશેયં-રાઙ્કવાદિવસ્ત્રવિશેષમ્| આવિકં-કમ્બલમ્| [ શાટકં-વસ્ત્રખણ્ડમ્| ] તૈર્બદ્ધં રાત્રૌ દિવા મુઞ્ચેત્| દિવા તુ બદ્ધં રાત્રૌ મોક્તવ્યમ્|

Adhikarana UShmasvedasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

ઊષ્મા તૂત્કારિકાલોષ્ટકપાલોપલપાંસુભિઃ| પત્રભઙ્ગેન ધાન્યેન કરીષસિકતાતુષૈઃ||૬|| અનેકોપાયસન્તપ્તૈઃ પ્રયોજ્યો દેશકાલતઃ| |૭|

સ૦-ઊષ્મા-બાષ્પઃ, તદાખ્યઃ સ્વેદ ઉત્કારિકાદિભિઃ પ્રયોજ્યઃ| તત્ર યવમાષૈરણ્ડબીજાતસીકુસુમ્ભબીજાદિભિઃ પિષ્ટસ્વિન્નૈર્લપ્યસિકાકૃતિર્યઃ સ્વેદનોપાયઃ સા ઉત્કારિકા| લોષ્ટં-મૃત્પિણ્ડઃ| કપાલં-કર્પરમ્| ઉપલઃ-પાષાણઃ| પાંસુઃ-ધૂલિઃ| તથા, પત્રભઙ્ગેન-છદસમૂહેન| તથા, ધાન્યેન| કરીષો-ગવાદિશકૃચ્ચૂર્ણઃ| સિકતા-વાલુકા| તુષો-ધાન્યત્વક્| એતૈરુત્કારિકાદિભિસ્તુષાન્તૈઃ સ્વેદો વિધાતવ્યઃ| કિમ્ભૂતૈઃ ? અનેકોપાયસન્તપ્તૈઃ,-અનેકે ચ ત ઉપાયાશ્ચ, તૈઃ સન્તપ્તાઃ-ઉષ્ણીકૃતા ય ઉત્કારિકાદયઃ, તૈઃ| કથં પ્રયોજ્યઃ ? ઇત્યાહ-દેશકાલતઃ| લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી ચેયમ્| તેન દેશકાલાવપેક્ષ્ય| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| તેન દોષદૂષ્યાદીનપ્યપેક્ષ્ય સ્વેદોઽયં પ્રયોજ્યઃ| લોષ્ટકપાલપાષાણાનગ્નિતપ્તાન્ સન્દંશેન ગૃહીત્વા સ્વેદ્યદોષાદ્યપેક્ષયાઽમ્ભસ્યમ્લે ધાન્યામ્લે શુક્તાદૌ વા નિમજ્જયેત્| તદુદ્ભૂતબાષ્પૈઃ સ્વેદઃ શયનસ્થસ્ય કાર્યઃ| અથવા ગવાદિશકૃતાઽઽર્દ્રેણ પિણ્ડીકૃતેનોષ્ણેન સ્વેદઃ સ ચ પિણ્ડસ્વેદસંજ્ઞઃ| સ એવ સઙ્કરસ્વેદ ઉચ્યતે| અથવૈરણ્ડાદિદ્રવ્યયુક્તાનિ યવાદીનિ ધાન્યાનિ સામ્લકાદીનિ ગૃહીત્વા પિહિતમુખાયામુખાયાં સમ્યગુપસ્વેદ્ય નિવાતે ગૃહે શયનસ્થે કિલિઞ્જે પ્રસ્તીર્યાવિકકૌશેયવાતહરપત્રાન્યતમોત્તરપ્રચ્છદે રૌરવાજિનપ્રાવારાદિસ્વવચ્છન્નં સ્વેદયેત્| અથવા પૂર્વવત્સ્વેદ્યદ્રવ્યાણિ કુમ્ભ્યામુત્ક્વાથ્ય તન્નિકટોપવિષ્ટો ઘનવસ્ત્રપ્રાવૃત ઊષ્માણં ગૃહ્ણીયાત્| એષ સંસ્તરસ્વેદઃ| એવમનેકોપાયસન્તપ્તત્વં દોષદૂષ્યાદ્યપેક્ષયા નિરૂપ્ય સ્વેદો યોજ્યઃ|

Adhikarana dravasvedaH (7-10) · Śloka 10

અથ દ્રવસ્વેદમાહ - - - - | શિગ્રુવારણકૈરણ્ડકરઞ્જસુરસાર્જકાત્||૭|| શિરીષવાસાવંશાર્કમાલતીદીર્ઘવૃન્તતઃ| પત્રભઙ્ગૈર્વચાદ્યૈશ્ચ માંસૈશ્ચાનૂપવારિજૈઃ||૮|| દશમૂલેન ચ પૃથક્ સહિતૈર્વા યથામલમ્| સ્નેહવદ્ભિઃ સુરાશુક્તાવારિક્ષીરાદિસાધિતૈઃ||૯|| કુમ્ભીર્ગલન્તીર્નાડીર્વા પૂરયિત્વા રુજાર્દિતમ્| વાસસાઽઽચ્છાદિતં ગાત્રં સ્નિગ્ધં સિઞ્ચેદ્યથાસુખમ્||૧૦||

સ૦-શિગ્ર્વાદિજૈઃ પત્રસમૂહૈઃ, તથા વચાદ્યૈઃ-વચાદિગણોક્તૈઃ, તથા માંસૈરાનૂપજૈર્જલજૈશ્ચ, દશમૂલેન ચ પૃથક્-વ્યસ્તૈર્દ્વિત્રાદિભિઃ, સહિતૈર્વા-સમસ્તૈર્વા, યથામલં સ્નેહવદ્ભિઃ-દોષહરઘૃતાદ્યન્યતમસ્નેહયુક્તૈર્યથાદોષં સુરાશુક્તવારિક્ષીરાદિસાધિતૈઃ, કુમ્ભીઃ-સ્થાલીઃ, પૂરયિત્વા, અથવા ગલન્તીર્નાડીર્વા-અનવરતં ધારયા જલાદિસ્રવન્તીર્વારિધાનિકાસંજ્ઞાઃ વંશાદિમયીઃ પૂરયિત્વા, રુજાર્દિતં-પીડાર્તં, ગાત્રં-અઙ્ગં, વાસસાઽઽચ્છાદિતં તથા સ્નિગ્ધં સત્ યથાસુખં-સુખસ્પર્શં કદાચિદત્યુષ્ણં કદાચિદીષદુષ્ણં સિઞ્ચેત્|

Adhikarana avagAhasvedaH (11) · Śloka 11

ઇતિ દોષપીડાવશાત્ પરિષેકસ્વેદમાખ્યાયાવગાહસ્વેદં દ્રવભેદમાહ - - - - તૈરેવ વા દ્રવૈઃ પૂર્ણં કુણ્ડં સર્વાઙ્ગગેઽનિલે| અવગાહ્યાતુરસ્તિષ્ઠેદર્શઃકૃચ્છ્રાદિરુક્ષુ ચ||૧૧||

સ૦-તૈરેવ-પૂર્વોક્તૈઃ, સ્વેદદ્રવૈઃ પૂર્ણં કુણ્ડં ભૃશમવગાહ્ય-પ્રવિશ્ય, આતુરો-રોગી તિષ્ઠેત્| કીદૃશે દોષે ? ઇત્યાહ-સર્વાઙ્ગગેઽનિલે,-સર્વશરીરવ્યાપિનિ વાયૌ| તથા, અર્શઃપ્રભૃતિરોગકષ્ટપીડાસુ| આદિગ્રહણેન હસ્તપાદપીડાસુ ચ| કુણ્ડગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્| તેન કૂપકુટીસ્વેદૌ ચ વેદ્યૌ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૬)- "શયનસ્યાધોવિસ્તારદ્વિગુણખાતે કૂપે વાતહરદારુકરીષાન્યતરપૂર્ણદગ્ધે વિગતધૂમે સ્વાસ્તીર્ણશયનસ્થં સ્વેદયેદિતિ કૂપસ્વેદઃ| કુટીં નાત્યુચ્ચવિસ્તારાં વૃત્તામચ્છિદ્રામુપનાહદ્રવ્યકલ્કઘનપ્રદિગ્ધકુડ્યાં સર્વતો વિધૂમપ્રદીપ્તખદિરાઙ્ગારપૂર્ણહસન્તિકાસમૂહપરિવૃતાં વિધાય તન્મધ્યસ્થિતશય્યાસ્થં સ્વેદયેદિતિ કુટીસ્વેદઃ| પદ્મોત્પલાદિભિઃ સક્તુપિણ્ડ્યા વાઽઽચ્છાદ્ય ચક્ષુષી| શીતૈર્મુક્તાવલીપદ્મમુકુલોત્પલભાજનૈઃ|| મુહુઃ કરૈશ્ચ સજલૈઃ સ્વિદ્યતો હૃદયં સ્પૃશેત્|" ઇતિ|

Adhikarana svedavidhiH (12) · Śloka 12

નિવાતેઽન્તર્બહિઃસ્નિગ્ધો જીર્ણાન્નઃ સ્વેદમાચરેત્| |૧૨|

સ૦-અપગતવાતે દેશે સ્વેદમાચરેત્| કિમ્ભૂતઃ ? અન્તઃ સ્નેહપાનેન બહિશ્ચાભ્યઙ્ગાદિના સ્નિગ્ધઃ| તથા, જીર્ણાન્નશ્ચ,-યેન (યસ્ય) હ્યસ્તનમન્નં જીર્ણમ્, આમજીર્ણાદ્યાક્રાન્તં નરં વર્જયિત્વા તેન સ્વેદાર્હેણ નરેણ સ્વેદ આચરણીયઃ|

Adhikarana vyAdhyAdyapekShayA svedaprakAraH (12) · Śloka 12

કીદૃશં સ્વેદમાચરેત્ ? ઇત્યાહ - - - - | વ્યાધિવ્યાધિતદેશર્તુવશાન્મધ્યવરાવરમ્||૧૨||

સ૦-વ્યાધ્યપેક્ષયા વ્યાધિતાપેક્ષયા દેશાપેક્ષયા ઋત્વપેક્ષયા ચ યથાવિધમેવ મધ્યમમુત્કૃષ્ટં હીનં વા સ્વેદમાચરેત્|

Adhikarana kaphe svedavisheShaH, kaphAnile visheShaH (13) · Śloka 13

કફાર્તો રૂક્ષણં રૂક્ષો, રૂક્ષઃ સ્નિગ્ધં કફાનિલે| |૧૩|

સ૦-કફાર્તઃ-કફગ્રસ્તો, રૂક્ષઃ સન્-અન્તર્બહિરસ્નિગ્ધો, રૂક્ષણં-ન ચ સ્નિગ્ધં, સ્વેદમાચરેત્| અપરં શ્લેષ્મવાતે રૂક્ષસ્નિગ્ધં-કેનચિદંશેન રૂક્ષં કેનચિદંશેન સ્નિગ્ધં, પર્યાયેણ વા રૂક્ષસ્નિગ્ધં, એવંવિધં સ્વેદમાચરેત્|

Adhikarana sthAnabhedena visheShaH (13-14) · Śloka 14

| આમાશયગતે વાયૌ કફે પક્વાશયાશ્રિતે||૧૩|| રૂક્ષપૂર્વં તથા સ્નેહપૂર્વં સ્થાનાનુરોધતઃ| |૧૪|

સ૦-આમાશયં ગતઃ-આમાશયગતઃ, પક્વાશયમાશ્રિતઃ-પક્વાશયાશ્રિતઃ, દ્વિતીયા શ્રિતેતિ સમાસઃ| વાયાવામાશયગતે કફે ચ પક્વાશયાશ્રિતે યથાસઙ્ખ્યેન રૂક્ષપૂર્વં સ્નેહપૂર્વં ચ સ્વેદમાચરેત્| આમાશયગતે વાત આદૌ રૂક્ષઃ સ્વેદઃ કાર્યઃ પશ્ચાત્સ્નિગ્ધઃ| તથા, પક્વાશયગતે કફ આદૌ સ્નિગ્ધઃ સ્વેદઃ, પશ્ચાદ્રૂક્ષ ઇત્યર્થઃ| કુત એવં નિયમઃ ? ઇત્યાહ-સ્થાનાનુરોધતઃ,-સ્થાનવશાત્| વાયુર્યતઃ આમાશય આગન્તુઃ, સ્થાનં ચ તત્ શ્લેષ્મણઃ, તદ્વશાત્તત્રાદૌ રૂક્ષ એવ સ્વેદો યોજ્યઃ, પશ્ચાત્ સ્નિગ્ધ ઇતિ| કફશ્ચ પક્વાશય આગન્તુઃ, સ્થાનં ચ તદ્વાયોઃ, અતઃ પૂર્વં સ્નિગ્ધઃ સ્વેદો યોજ્યઃ, પશ્ચાદ્રૂક્ષ ઇતિ પૂર્વોક્ત એવ ન્યાયો યોજ્યઃ| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૩|૨૦) - "તત્રાન્યસ્થાનસંસ્થેષુ તદીયામ્" ઇતિ| તથા (હૃ. સૂ. અ. ૧૩|૨૯) - "આગન્તું શમયેદ્દોષં સ્થાનિનં પ્રતિકૃત્ય વા|" ઇતિ| તસ્માત્પૂર્વં રૂક્ષેણ સ્થાનિનં કફં પ્રતિકૃત્ય પશ્ચાદાગન્તુકસ્ય વાયોઃ શમનં સ્નિગ્ધસ્વેદાખ્યં પ્રયોજ્યમિતિ| નનુ, વાયોરામાશયે કોપોઽનુપપન્નઃ| યતો મરુત્ લઘ્વાદિગુણયુક્તઃ| આમાશયસ્તુ ગુરુમૃદુપિચ્છિલાદિયુક્તઃ| અતઃ શમ એવોપપન્ન ઇતિ કેચિત્| એતચ્ચાયુક્તમ્| બલિનો હ્યન્યાશ્રયસ્થસ્યાપિ કોપો યુક્તઃ| માર્ગરોધાચ્ચ વાયોરામાશયેઽપિ પ્રકોપસમ્ભવ ઇતિ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. ચિ. અ. ૬|૫૭) - "પ્રાયોઽનિલો રુદ્ધગતિઃ કુપ્યત્યામાશયે ગતઃ|" ઇતિ| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૩|૧૯) - "તે કાલાદિબલં લબ્ધ્વા કુપ્યન્ત્યન્યાશ્રયેષ્વપિ|" ઇતિ|

Adhikarana avayavabhedena visheShaH (14) · Śloka 14

| અલ્પં વઙ્ક્ષણયોઃ, સ્વલ્પં દૃઙ્મુષ્કહૃદયે ન વા||૧૪||

સ૦-વઙ્ક્ષ્ણયોરલ્પમેવેતિ યોજ્યમ્| દૃશોર્મુષ્કયોર્હૃદિ ચાત્યલ્પમેવેતિ| અથવા દૃગાદિષુ સ્વેદં નાચરેદેવ|

Adhikarana samyaksvinnalakShaNamsvinnasya kRutyam (15) · Śloka 15

શીતશૂલક્ષયે સ્વિન્નો જાતેઽઙ્ગાનાં ચ માર્દવે| સ્યાચ્છનૈર્મૃદિતઃ સ્નાતસ્તતઃ સ્નેહવિધિં ભજેત્||૧૫||

સ૦-શીતશૂલયોઃ ક્ષયે સઞ્જાતે સતિ, અઙ્ગાનાં-પાણિપાદાદીનાં ચ, માર્દવે-મૃદુત્વે જાતે સતિ, સ્વિન્નો નરઃ સ્યાત્| સ ચ સ્વિન્નઃ શનૈર્મૃદિતો-મન્દં મર્દિતાઙ્ગઃ, સ્નાતઃ-ઉષ્ણોદકેન, [ તતઃ- ] અનન્તરં, સ્નેહોક્ત (સ્નેહ) વિધિં-'ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્' ઇત્યાદિકં, ભજેત્|

Adhikarana atisvinnalakShaNam, atisvinnasyauShadham, viShAdiShvapi stambhanamauShadham (16-17) · Śloka 17

ઇતિ સ્વેદસ્ય સમ્યગ્લક્ષણમુક્ત્વાઽતિયોગલક્ષણમાહ - - - - પિત્તાસ્રકોપતૃણ્મૂર્ચ્છાસ્વરાઙ્ગસદનભ્રમાઃ| સન્ધિપીડા જ્વરઃ શ્યાવરક્તમણ્ડલદર્શનમ્||૧૬|| સ્વેદાતિયોગાચ્છર્દિશ્ચ, તત્ર સ્તમ્ભનમૌષધમ્| વિષક્ષારાગ્ન્યતીસારચ્છર્દિમોહાતુરેષુ ચ||૧૭||

સ૦-સ્વેદસ્યાતિયોગાત્ રક્તપિત્તકોપાદયો ભવન્તિ, છર્દિશ્ચ| મૂર્ચ્છા-મોહઃ| સ્વરાઙ્ગયોઃ સદનેન સમ્બન્ધઃ| ભ્રમઃ-અજ્ઞાનમ્| શ્યાવાનિ ચ રક્તાનિ ચ શ્યાવરક્તાનિ, તાન્યેવંભૂતાનિ યાનિ મણ્ડલાનિ તેષાં દર્શનં-ઉપલમ્ભઃ| તત્ર-સ્વેદાતિયોગે, સ્તમ્ભનં-વક્ષ્યમાણમૌષધં કાર્યમ્| તથા, વિષાદ્યાતુરેષ્વપિ સ્તમ્ભનમેવૌષધં કાર્યમ્| તથા, વિષાદ્યાતુરેષ્વપિ સ્તમ્ભનમેવૌષધં ન્યાય્યમિત્યર્થઃ|

Adhikarana svedanadravyam, stambhana dravyam (18-19) · Śloka 19

સ્વેદનં ગુરુ તીક્ષ્ણોષ્ણં પ્રાયઃ, સ્તમ્ભનમન્યથા| દ્રવસ્થિરસરસ્નિગ્ધરૂક્ષસૂક્ષ્મં ચ ભેષજમ્||૧૮|| સ્વેદનં, સ્તમ્ભનં શ્લક્ષ્ણં રૂક્ષસૂક્ષ્મસરદ્રવમ્| પ્રાયાસ્તિક્તં કષાયં ચ મધુરં ચ સમાસતઃ||૧૯||

સ૦-ગુરુ યદ્દ્રવ્યં તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ, તદ્બાહુલ્યેન સ્વેદનં ભવતિ| પ્રાયોગ્રહણાત્ ભયશોકાદિકમગુર્વપિ ગૃહ્યતે| અન્યથા-અતો વૈપરીત્યેન, સ્તમ્ભનં ભવતિ| દ્રવાદિગુણયુક્તં યત્ તત્ દ્રવ્યં સ્વેદનં ભવતિ| તથા, શ્લક્ષ્ણાદિયુક્તં તત્ સમાસતઃ સ્તમ્ભનં ભવતિ| અધુના રસતઃ સ્તમ્ભનં નિર્દિશન્નાહ-પ્રાય ઇત્યાદિ| પ્રાયઃ સઙ્ક્ષેપેણ તિક્તં કષાયં મધુરં ચ સ્તમ્ભનં ભવતિ|

Adhikarana stambhitasya lakShaNam (20) · Śloka 20

સ્તમ્ભિતસ્ય લક્ષણમાહ - - - - સ્તમ્ભિતઃ સ્યાદ્બલે લબ્ધે યથોક્તામયસઙ્ક્ષયાત્| |૨૦|

સ૦-બલે લબ્ધે-જાતે સતિ, યથોક્તાનાં રોગાણાં ચ સઙ્ક્ષયાત્ સ્તમ્ભિતો નરઃ સ્યાત્|

Adhikarana atistambhitalakShaNam (20-21) · Śloka 21

અતિસ્તમ્ભિતં સમ્પ્રતિ લક્ષયતિ - - - - | સ્તમ્ભત્વક્સ્નાયુસઙ્કોચકમ્પહૃદ્વાગ્ધનુગ્રહૈઃ||૨૦|| પાદૌષ્ઠત્વક્કરૈઃ શ્યાવૈરતિસ્તમ્ભિતમાદિશેત્| |૨૧|

સ૦-ત્વક્ ચ સ્નાયુશ્ચ, તયોઃ સઙ્કોચઃ| હૃદયાદીનાં ગ્રહેણ સમ્બન્ધઃ| તતઃ સ્તમ્ભાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| સ્તમ્ભાદિભિસ્તથા શ્યાવૈઃ પાદાદિભિરતિસ્તમ્ભિતં કથયેત્|

Adhikarana atisthUlAdInAM svedaniShedhaH, Atyayike gade mRudusvedaH (21-24) · Śloka 24

| ન સ્વેદયેદતિસ્થૂલરૂક્ષદુર્બલમૂર્ચ્છિતાન્||૨૧|| સ્તમ્ભનીયક્ષતક્ષીણક્ષામમદ્યવિકારિણઃ| તિમિરોદરવીસર્પકુષ્ઠશોષાઢ્યરોગિણઃ||૨૨|| પીતદુગ્ધદધિસ્નેહમધૂન્ કૃતવિરેચનાન્| ભ્રષ્ટદગ્ધગુદગ્લાનિક્રોધશોકભયાર્દિતાન્||૨૩|| ક્ષુત્તૃષ્ણાકામલાપાણ્ડુમેહિનઃ પિત્તપીડિતાન્| ગર્ભિણીં પુષ્પિતાં સૂતાં, મૃદુ ચાત્યયિકે ગદે||૨૪||

સ૦-અતિસ્થૂલદીન્ન સ્વેદયેત્| અતિસ્થૂલસ્ય સ્વેદેન મેદોવિલયનાદત્યન્તં શરીરક્ષોભઃ સ્યાત્| રૂક્ષાદીનાં કાર્શ્યમતિશયેન ભવેત્| 'મદ્યવિકારિણઃ' ઇત્યવિશેષોક્તાવપિ પિત્તાદ્યન્યેષાં સઙ્ગ્રહઃ| પિત્તમદ્યવિકારિણસ્તુ 'પિત્તપીડિતાન્' ઇત્યનેનૈવ સઙ્ગૃહીતાઃ| આઢ્યરોગે-વાતરક્તમ્| ભ્રષ્ટદગ્ધગુદાઃ-અતીસારક્ષારાગ્ન્યાદિભિઃ| ગ્લાન્યાદીનામર્દિતેન સમ્બન્ધઃ| ક્ષુધાદીનાં મેહાન્તાનાં દ્વન્દ્વઃ, તતો મત્વર્થીય ઇનિઃ| ક્ષુધ્વતઃ સ્વેદાદત્યન્તં દેહગ્લાનિઃ| કામલાપાણ્ડુમતોઃ સ્વેદેન પિત્તવૃદ્ધ્યા રોગવૃદ્ધિઃ| યસ્માદધ્યેષ્યતે (હૃ. નિ. અ. ૧૩|૧૫) - "પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતાઃ" ઇત્યાદિ| તથા, (હૃ. નિ. અ. ૧૩|૧૫) - "યઃ પાણ્ડુરોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામલામ્|" ઇત્યાદિ| મેહિનસ્તુ સ્વેદવૃદ્ધ્યા રોગવૃદ્ધિઃ| ગર્ભિણ્યાઃ સ્વેદેન ગર્ભવ્યાપત્| પુષ્પિતાયા રક્તાતિપ્રવૃત્તિઃ| સૂતાયાઃ કાર્શ્યમ્| મૃદુ ચેતિ| યદૈષામતિસ્થૂલાદીનામાત્યયિકો વ્યાધિઃ-વિસૂચિકાદિઃ સ્યાત્, તદૈતે મૃદુ સ્વેદયિતવ્યા એવ|

Adhikarana svedasAdhyA rOgAH (25-27) · Śloka 27

શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયહિધ્માધ્માનવિબન્ધિષુ| સ્વરભેદાનિલવ્યાધિશ્લેષ્મામસ્તમ્ભગૌરવે||૨૫|| અઙ્ગમર્દકટીપાર્શ્વપૃષ્ઠકુક્ષિહનુગ્રહે| મહત્વે મુષ્કયોઃ ખલ્યામાયામે વાતકણ્ટકે||૨૬|| મૂત્રકૃચ્છ્રાર્બુદગ્રન્થિશુક્રઘાતાઢ્યમારુતે| સ્વેદં યથાયથં કુર્યાત્તદૌષધવિભાગતઃ||૨૭||

સ૦-શ્વાસાદીનાં વિબન્ધાન્તાનાં દ્વન્દ્વઃ| શ્વાસાદિમત્સુ યથાસ્વં સ્વેદં કુર્યાત્,- ક્વચિત્તાપં ક્વચિદુપનાહં ક્વચિદૂષ્માણં ક્વચિદ્દ્રવમિતિ| કથમ્ ? તેષ્વૌષધાનિ તદૌષધાનિ, તેષાં વિભાગો-યથાસ્વમુપયોગઃ, તેન,- તદૌષધવિભાગેન સ્વેદં કુર્યાત્| "ખલ્લી તીવ્રરુજાન્વિતા|" ઇતિ (હૃ. નિ. અ. ૧૫|૫૫) વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યતે, આયામવાતકણ્ટકૌ ચ| આઢ્યમારુતઃ-ઊરુસ્તમ્ભઃ|

Adhikarana anAgneyasvedasya viShayaH (28) · Śloka 28

સ્વેદો હિતસ્ત્વનાગ્નેયો વાતે મેદઃકફાવૃતે| |૨૮|

સ૦-મેદઃકફાભ્યાં પવન આવૃતે સત્યનાગ્નેયઃ સ્વેદો હિતઃ| અમાગ્નેય ઇત્યગ્નેર્ઢક્, તતો નઞ્ઽઽસમાસઃ|

Adhikarana anAgneyasvedasya bhedAH (28-30) · Śloka 30

કોઽસાવનાગ્નેયઃ ? ઇત્યાહ - - - - | નિવાતં ગૃહમાયાસો ગુરુપ્રાવરણં ભયમ્||૨૮|| ઉપનાહાહવક્રોધા ભૂરિપાનં ક્ષુધાઽઽતપઃ| ૨૮ ૧/૨||૩૦||

સ૦-નિવાતગૃહાદયોઽનાગ્નેયાઃ સ્વેદાઃ| આયાસો-વ્યાયામઃ| ગુરુપ્રાવરણં-રલ્લકાદિ| ભયં-ખડ્ગહસ્તરાજપુરુષદર્શનાદિના| ઉપનાહોઽપ્યનાગ્નેયઃ સ્વેદઃ, ઉપનાહસ્ય દ્વૈવિધ્યાત્| તત્ર "ઉપનાહો વચાકિણ્વ" ઇત્યાદિરાગ્નેયઃ, તત્ર "તાપોઽગ્નિતપ્તવસન" ઇત્યનુવૃત્તેઃ| અનાગ્નેયસ્તુ-"સ્નિગ્ધોષ્ણવીર્યૈર્મૃદુભિશ્ચર્મપટ્ટૈઃ" ઇત્યાદિકઃ| આહવઃ-સમરઃ| ભૂરિપાનં-બહુમદ્યપાનમ્|

Adhikarana svedanasya shodhanA~ggatvam (17) · Śloka 17

સ્નેહક્લિન્નાઃ કોષ્ઠગા ધાતુગા વા સ્રોતોલીના યે ચ શાખાસ્થિસંસ્થાઃ| દોષાઃ સ્વેદૈસ્તે દ્રવીકૃત્ય કોષ્ઠં નીતાઃ સમ્યક્ શુદ્ધિભિર્નિર્હ્રિયન્તે| ૨૯ ૧/૨| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને સ્વેદવિધિર્નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||

સ૦-તે દોષાઃ સમ્યક્-સુષ્ઠુ, શુદ્ધિભિઃ-વમનવિરેચનલક્ષણાભિઃ, નિર્હ્રિયન્તે-નિષ્કાસ્યન્તે| કે દોષાઃ ? ઇત્યાહ-સ્નેહક્લિન્ના યે, તથા કોષ્ઠગા ધાતુસ્થાશ્ચ, તથા સ્રોતોલીનાઃ, તથા શાખાસ્વસ્થિષુ ચ સ્થિતાઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? સ્વેદૈર્દ્રવીકૃત્ય કોષ્ઠં નીતાઃ-ઉદરં પ્રાપિતાઃ| શાલિનીવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને સ્વેદવિધ્યધ્યાયઃ સપ્તદશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૭||