17. svēdavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana svedavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અતસ્તત્પરિજ્ઞાનાર્થોઽયમધ્યાય આરભ્યતે - - - - અથાતઃ સ્વેદવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana svedasya cAturvidhyam (1) · Śloka 1

સ્વેદસ્ય ચાતુર્વિધ્યમાહ - - - - સ્વેદસ્તાપોપનાહોષ્મદ્રવભેદાચ્ચતુર્વિધઃ| |૧|

Adhikarana tApasya lakShaNam (1) · Śloka 1

તત્ર તાપાદીનેવ લક્ષયિતુમાચષ્ટે - - - - | તાપોઽગ્નિતપ્તવસનફાલહસ્તતલાદિભિઃ||૧||

Adhikarana upanAhasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

ઉપનાહો વચાકિણ્વશતાહ્વાદેવદારુભિઃ| ધાન્યૈઃ સમસ્તૈર્ગન્ધૈશ્ચ રાસ્નૈરણ્ડજટામિષૈઃ||૨|| ઉદ્રિક્તલવણૈઃ સ્નેહચુક્રતક્રપયઃપ્લુતૈઃ| કેવલે પવને, શ્લેષ્મસંસૃષ્ટે સુરસાદિભિઃ||૩|| પિત્તેન પદ્મકાદ્યૈસ્તુ સાલ્વણાખ્યૈઃ પુનઃપુનઃ| |૪|

Adhikarana bandhanavidhiH (4-5) · Śloka 5

બન્ધાત્મકશ્ચાયં સ્વેદ ઇતિ બન્ધાત્મકસ્વેદોપાયભૂતાન્ ચર્મપટ્ટાદીનાહ - - - - | સ્નિગ્ધોષ્ણવીર્યૈર્મૃદુભિશ્ચર્મપટ્ટૈરપૂતિભિઃ||૪|| અલાભે વાતજિત્પત્રકૌશેયાવિકશાટકૈઃ| બદ્ધં રાત્રૌ દિવા મુઞ્ચેન્મુઞ્ચેદ્રાત્રૌ દિવાકૃતમ્||૫||

Adhikarana UShmasvedasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

ઊષ્મા તૂત્કારિકાલોષ્ટકપાલોપલપાંસુભિઃ| પત્રભઙ્ગેન ધાન્યેન કરીષસિકતાતુષૈઃ||૬|| અનેકોપાયસન્તપ્તૈઃ પ્રયોજ્યો દેશકાલતઃ| |૭|

Adhikarana dravasvedaH (7-10) · Śloka 10

અથ દ્રવસ્વેદમાહ - - - - | શિગ્રુવારણકૈરણ્ડકરઞ્જસુરસાર્જકાત્||૭|| શિરીષવાસાવંશાર્કમાલતીદીર્ઘવૃન્તતઃ| પત્રભઙ્ગૈર્વચાદ્યૈશ્ચ માંસૈશ્ચાનૂપવારિજૈઃ||૮|| દશમૂલેન ચ પૃથક્ સહિતૈર્વા યથામલમ્| સ્નેહવદ્ભિઃ સુરાશુક્તાવારિક્ષીરાદિસાધિતૈઃ||૯|| કુમ્ભીર્ગલન્તીર્નાડીર્વા પૂરયિત્વા રુજાર્દિતમ્| વાસસાઽઽચ્છાદિતં ગાત્રં સ્નિગ્ધં સિઞ્ચેદ્યથાસુખમ્||૧૦||

Adhikarana avagAhasvedaH (11) · Śloka 11

ઇતિ દોષપીડાવશાત્ પરિષેકસ્વેદમાખ્યાયાવગાહસ્વેદં દ્રવભેદમાહ - - - - તૈરેવ વા દ્રવૈઃ પૂર્ણં કુણ્ડં સર્વાઙ્ગગેઽનિલે| અવગાહ્યાતુરસ્તિષ્ઠેદર્શઃકૃચ્છ્રાદિરુક્ષુ ચ||૧૧||

Adhikarana svedavidhiH (12) · Śloka 12

નિવાતેઽન્તર્બહિઃસ્નિગ્ધો જીર્ણાન્નઃ સ્વેદમાચરેત્| |૧૨|

Adhikarana vyAdhyAdyapekShayA svedaprakAraH (12) · Śloka 12

કીદૃશં સ્વેદમાચરેત્ ? ઇત્યાહ - - - - | વ્યાધિવ્યાધિતદેશર્તુવશાન્મધ્યવરાવરમ્||૧૨||

Adhikarana kaphe svedavisheShaH, kaphAnile visheShaH (13) · Śloka 13

કફાર્તો રૂક્ષણં રૂક્ષો, રૂક્ષઃ સ્નિગ્ધં કફાનિલે| |૧૩|

Adhikarana sthAnabhedena visheShaH (13-14) · Śloka 14

| આમાશયગતે વાયૌ કફે પક્વાશયાશ્રિતે||૧૩|| રૂક્ષપૂર્વં તથા સ્નેહપૂર્વં સ્થાનાનુરોધતઃ| |૧૪|

Adhikarana avayavabhedena visheShaH (14) · Śloka 14

| અલ્પં વઙ્ક્ષણયોઃ, સ્વલ્પં દૃઙ્મુષ્કહૃદયે ન વા||૧૪||

Adhikarana samyaksvinnalakShaNamsvinnasya kRutyam (15) · Śloka 15

શીતશૂલક્ષયે સ્વિન્નો જાતેઽઙ્ગાનાં ચ માર્દવે| સ્યાચ્છનૈર્મૃદિતઃ સ્નાતસ્તતઃ સ્નેહવિધિં ભજેત્||૧૫||

Adhikarana atisvinnalakShaNam, atisvinnasyauShadham, viShAdiShvapi stambhanamauShadham (16-17) · Śloka 17

ઇતિ સ્વેદસ્ય સમ્યગ્લક્ષણમુક્ત્વાઽતિયોગલક્ષણમાહ - - - - પિત્તાસ્રકોપતૃણ્મૂર્ચ્છાસ્વરાઙ્ગસદનભ્રમાઃ| સન્ધિપીડા જ્વરઃ શ્યાવરક્તમણ્ડલદર્શનમ્||૧૬|| સ્વેદાતિયોગાચ્છર્દિશ્ચ, તત્ર સ્તમ્ભનમૌષધમ્| વિષક્ષારાગ્ન્યતીસારચ્છર્દિમોહાતુરેષુ ચ||૧૭||

Adhikarana svedanadravyam, stambhana dravyam (18-19) · Śloka 19

સ્વેદનં ગુરુ તીક્ષ્ણોષ્ણં પ્રાયઃ, સ્તમ્ભનમન્યથા| દ્રવસ્થિરસરસ્નિગ્ધરૂક્ષસૂક્ષ્મં ચ ભેષજમ્||૧૮|| સ્વેદનં, સ્તમ્ભનં શ્લક્ષ્ણં રૂક્ષસૂક્ષ્મસરદ્રવમ્| પ્રાયાસ્તિક્તં કષાયં ચ મધુરં ચ સમાસતઃ||૧૯||

Adhikarana stambhitasya lakShaNam (20) · Śloka 20

સ્તમ્ભિતસ્ય લક્ષણમાહ - - - - સ્તમ્ભિતઃ સ્યાદ્બલે લબ્ધે યથોક્તામયસઙ્ક્ષયાત્| |૨૦|

Adhikarana atistambhitalakShaNam (20-21) · Śloka 21

અતિસ્તમ્ભિતં સમ્પ્રતિ લક્ષયતિ - - - - | સ્તમ્ભત્વક્સ્નાયુસઙ્કોચકમ્પહૃદ્વાગ્ધનુગ્રહૈઃ||૨૦|| પાદૌષ્ઠત્વક્કરૈઃ શ્યાવૈરતિસ્તમ્ભિતમાદિશેત્| |૨૧|

Adhikarana atisthUlAdInAM svedaniShedhaH, Atyayike gade mRudusvedaH (21-24) · Śloka 24

| ન સ્વેદયેદતિસ્થૂલરૂક્ષદુર્બલમૂર્ચ્છિતાન્||૨૧|| સ્તમ્ભનીયક્ષતક્ષીણક્ષામમદ્યવિકારિણઃ| તિમિરોદરવીસર્પકુષ્ઠશોષાઢ્યરોગિણઃ||૨૨|| પીતદુગ્ધદધિસ્નેહમધૂન્ કૃતવિરેચનાન્| ભ્રષ્ટદગ્ધગુદગ્લાનિક્રોધશોકભયાર્દિતાન્||૨૩|| ક્ષુત્તૃષ્ણાકામલાપાણ્ડુમેહિનઃ પિત્તપીડિતાન્| ગર્ભિણીં પુષ્પિતાં સૂતાં, મૃદુ ચાત્યયિકે ગદે||૨૪||

Adhikarana svedasAdhyA rOgAH (25-27) · Śloka 27

શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયહિધ્માધ્માનવિબન્ધિષુ| સ્વરભેદાનિલવ્યાધિશ્લેષ્મામસ્તમ્ભગૌરવે||૨૫|| અઙ્ગમર્દકટીપાર્શ્વપૃષ્ઠકુક્ષિહનુગ્રહે| મહત્વે મુષ્કયોઃ ખલ્યામાયામે વાતકણ્ટકે||૨૬|| મૂત્રકૃચ્છ્રાર્બુદગ્રન્થિશુક્રઘાતાઢ્યમારુતે| સ્વેદં યથાયથં કુર્યાત્તદૌષધવિભાગતઃ||૨૭||

Adhikarana anAgneyasvedasya viShayaH (28) · Śloka 28

સ્વેદો હિતસ્ત્વનાગ્નેયો વાતે મેદઃકફાવૃતે| |૨૮|

Adhikarana anAgneyasvedasya bhedAH (28-30) · Śloka 30

કોઽસાવનાગ્નેયઃ ? ઇત્યાહ - - - - | નિવાતં ગૃહમાયાસો ગુરુપ્રાવરણં ભયમ્||૨૮|| ઉપનાહાહવક્રોધા ભૂરિપાનં ક્ષુધાઽઽતપઃ| ૨૮ ૧/૨||૩૦||

Adhikarana svedanasya shodhanA~ggatvam (17) · Śloka 17

સ્નેહક્લિન્નાઃ કોષ્ઠગા ધાતુગા વા સ્રોતોલીના યે ચ શાખાસ્થિસંસ્થાઃ| દોષાઃ સ્વેદૈસ્તે દ્રવીકૃત્ય કોષ્ઠં નીતાઃ સમ્યક્ શુદ્ધિભિર્નિર્હ્રિયન્તે| ૨૯ ૧/૨| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને સ્વેદવિધિર્નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||