17. svēdavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ശോധനപ്രസങ്ഗേന സ്നേഹോപയോഗഃ| സ്നിഗ്ധേ ച ദേഹേ ദോഷാണാം മാര്ദവീകരണായ സ്വേദസ്യ പ്രസങ്ഗഃ|

Adhikarana svedavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

അതസ്തത്പരിജ്ഞാനാര്ഥോऽയമധ്യായ ആരഭ്യതേ - - - - അഥാതഃ സ്വേദവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-അഥാത ഇതി| സ്വേദനം-സ്വേദഃ, തസ്യ വിധിഃ-വിധാനം, യത്ര തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ശേഷം പൂര്വവത്|

Adhikarana svedasya cAturvidhyam (1) · Śloka 1

സ്വേദസ്യ ചാതുര്വിധ്യമാഹ - - - - സ്വേദസ്താപോപനാഹോഷ്മദ്രവഭേദാച്ചതുര്വിധഃ| |൧|

സ൦-സ്വേദശ്ചതുര്വിധഃ,- താപാദിഭേദാത്|

Adhikarana tApasya lakShaNam (1) · Śloka 1

തത്ര താപാദീനേവ ലക്ഷയിതുമാചഷ്ടേ - - - - | താപോऽഗ്നിതപ്തവസനഫാലഹസ്തതലാദിഭിഃ||൧||

സ൦-താപഃ-താപസ്വേദഃ, അഗ്നിതപ്തേന വസനേന, തഥാ ഫാലേന-അയോമയേനാഗ്നിതപ്തേന, തഥാ [ അഗ്നിതപ്തേന ] ഹസ്തതലേനാപി| ആദിഗ്രഹണാദ്ദാരുവാലുകാഘടികാകാംസ്യഭാജനാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana upanAhasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

ഉപനാഹോ വചാകിണ്വശതാഹ്വാദേവദാരുഭിഃ| ധാന്യൈഃ സമസ്തൈര്ഗന്ധൈശ്ച രാസ്നൈരണ്ഡജടാമിഷൈഃ||൨|| ഉദ്രിക്തലവണൈഃ സ്നേഹചുക്രതക്രപയഃപ്ലുതൈഃ| കേവലേ പവനേ, ശ്ലേഷ്മസംസൃഷ്ടേ സുരസാദിഭിഃ||൩|| പിത്തേന പദ്മകാദ്യൈസ്തു സാല്വണാഖ്യൈഃ പുനഃപുനഃ| |൪|

സ൦-ഉപനാഹോ-ബന്ധനമ്| കിണ്വം-സുരാപ്രകൃതിഃ| ശതാഹ്വാ-ശതപുഷ്പാ| ധാന്യൈരിതി സാമാന്യോക്താവപി തിലാതസീമാഷാദീനിയോഗ്യത്വാദ്യാന്യുഷ്ണവീര്യാണി സ്നിഗ്ധാനി വാ താനി പ്രായേണ പ്രയോജ്യാനീതി| സമസ്തഗ്രഹണം ഗന്ധൈരേവ യുജ്യതേ| അത ഏവ സങ്ഗ്രഹേऽവദത് (സൂ. അ. ൨൬) - "സര്വഗന്ധ" ഇതി| ഗന്ധൈഃ-ഗന്ധദ്രവ്യൈഃ കുഷ്ഠാഗുരുതഗരസുരസാദിഭിഃ| തഥാ, രാസ്നാദിഭിഃ| കിമ്ഭൂതൈഃ പൂര്വോക്തൈഃ ? ഉദ്രിക്തലവണൈഃ-ലവണാഢ്യൈഃ| തഥാ, സ്നേഹശ്ച ചുക്രം ച തക്രം ച പയശ്ച, തൈഃ പ്ലുതൈഃ-ആലോഡിതൈഃ| ചുക്രം-അമ്ലമ്| തക്രസ്യ ചുക്രത്വാദേവ ഗ്രഹണേ സിദ്ധേ തക്രഗ്രഹണമതിശയാര്ഥമ്, അതിശയേന സാല്വണാഖ്യേ സ്വേദേ തക്രം പ്രയോജ്യമിതി| കേവലേ പവനേ വചാദിഭിരുപാനാഹസ്വേദഃ കാര്യഃ| ശ്ലേഷ്മസംസൃഷ്ടേ പവനേ സുരസാദിഭിഃ-സുരസയുഗാദിനാ ഗണേന (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൩൦)| പിത്തേന സംസൃഷ്ടേ പവനേ പദ്മകാദ്യൈഃ-"പദ്മകപുണ്ഡ്രൌ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൧൨) ഇത്യാദിഭിഃ| പിത്തേന സംസൃഷ്ടേ പവന ഇത്യത്ര കിഞ്ചിദേവ പിത്തേന സംസൃഷ്ടേ പവനേ പദ്മകാദിഭിരുപനാഹഃ കാര്യ ഇത്യവബോധ്യമ്, നാധികേന പിത്തേന യുക്തേ പവനേ, നാപി തുല്യേന പിത്തേന യുക്തേ പവന ഇതി| ഏവം ഹ്യുക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൩|൧൪)- "ഗ്രൈഷ്മഃ പ്രായോ മരുത്പിത്തേ" വിധിഃ കാര്യഃ| ഗ്രൈഷ്മശ്ച വിധിഃ പ്രായേണ സര്വഃ ശീതഃ| തത്ര സ്വേദോ ദൂരോത്സാരിത ഏവ| തസ്മാത് കിഞ്ചിത്പിത്തേന സംസൃഷ്ടേ പവനേ പദ്മകാദ്യൈരുപനാഹഃ കാര്യ ഇതി വേദ്യമ്| ഏതേ ച ത്രയ ഉപനാഹാഃ കേവലേ വായൌ തഥാ കഫയുക്തേ പിത്തയുക്തേ ച ക്രമേണ യോജ്യാഃ| ഏതേ ച സാല്വണാഭിധാനാഃ സ്വേദാ ഇത്യാഹ-സാല്വണാഖ്യൈരിതി| പുനഃപുനരിതി അസകൃത്തൈഃ സ്വേദയോജനാ കാര്യേത്യര്ഥഃ| നിരപായോ ഹി യഥാऽയം സാല്വണാപരസംജ്ഞ ഉപനാഹാഖ്യഃ സ്വേദോ ന തഥാऽപരേ സ്വേദാ ഇതി| ഉപനഹ്യതേ-ബധ്യതേ ചര്മപടാദിനാ, ഇത്യന്വര്ഥം നാമാസ്യോപനാഹ ഇതി| സാല്വണ ഇത്യസ്യ തന്ത്രാന്തരപ്രസിദ്ധം നാമ| തഥാ ച ധന്വന്തരിഃ (സു. ചി. അ. ൪|൧൪) - "കാകോല്യാദിഃ സവാതഘ്നഃ സര്വാമ്ലദ്രവ്യസംയുതഃ| സാനൂപൌദകമാംസസ്തു സര്വസ്നേഹസമന്വിതഃ|| സുഖോഷ്ണഃ സ്പഷ്ടലവണഃ സാല്വണഃ പരികീര്തിതഃ|" ഇതി| 'ഉദ്രിക്തലവണൈഃ സ്നേഹചുക്രതക്രപയഃപ്ലുതൈഃ|' ഇതി ത്രിഷ്വപി സ്വേദേഷു യോജ്യമ്|

Adhikarana bandhanavidhiH (4-5) · Śloka 5

ബന്ധാത്മകശ്ചായം സ്വേദ ഇതി ബന്ധാത്മകസ്വേദോപായഭൂതാന് ചര്മപട്ടാദീനാഹ - - - - | സ്നിഗ്ധോഷ്ണവീര്യൈര്മൃദുഭിശ്ചര്മപട്ടൈരപൂതിഭിഃ||൪|| അലാഭേ വാതജിത്പത്രകൌശേയാവികശാടകൈഃ| ബദ്ധം രാത്രൌ ദിവാ മുഞ്ചേന്മുഞ്ചേദ്രാത്രൌ ദിവാകൃതമ്||൫||

സ൦-ചര്മപട്ടൈര്ബദ്ധം-ഉപനദ്ധമങ്ഗം, രാത്രൌ ദിവാ മുഞ്ചേത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? സ്നിഗ്ധോഷ്ണവീര്യൈഃ, തഥാऽപൂതിഭിഃ-അദുര്ഗന്ധൈഃ സുപരികര്മിതത്വാത്| അലാഭേ-ചര്മപട്ടാനാമഭാവേ, വാതജിത്പത്രൈഃ-ഏരണ്ഡജാദിഭിഃ, തഥാ കൌശേയാദിഭിഃ| കൌശേയം-രാങ്കവാദിവസ്ത്രവിശേഷമ്| ആവികം-കമ്ബലമ്| [ ശാടകം-വസ്ത്രഖണ്ഡമ്| ] തൈര്ബദ്ധം രാത്രൌ ദിവാ മുഞ്ചേത്| ദിവാ തു ബദ്ധം രാത്രൌ മോക്തവ്യമ്|

Adhikarana UShmasvedasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

ഊഷ്മാ തൂത്കാരികാലോഷ്ടകപാലോപലപാംസുഭിഃ| പത്രഭങ്ഗേന ധാന്യേന കരീഷസികതാതുഷൈഃ||൬|| അനേകോപായസന്തപ്തൈഃ പ്രയോജ്യോ ദേശകാലതഃ| |൭|

സ൦-ഊഷ്മാ-ബാഷ്പഃ, തദാഖ്യഃ സ്വേദ ഉത്കാരികാദിഭിഃ പ്രയോജ്യഃ| തത്ര യവമാഷൈരണ്ഡബീജാതസീകുസുമ്ഭബീജാദിഭിഃ പിഷ്ടസ്വിന്നൈര്ലപ്യസികാകൃതിര്യഃ സ്വേദനോപായഃ സാ ഉത്കാരികാ| ലോഷ്ടം-മൃത്പിണ്ഡഃ| കപാലം-കര്പരമ്| ഉപലഃ-പാഷാണഃ| പാംസുഃ-ധൂലിഃ| തഥാ, പത്രഭങ്ഗേന-ഛദസമൂഹേന| തഥാ, ധാന്യേന| കരീഷോ-ഗവാദിശകൃച്ചൂര്ണഃ| സികതാ-വാലുകാ| തുഷോ-ധാന്യത്വക്| ഏതൈരുത്കാരികാദിഭിസ്തുഷാന്തൈഃ സ്വേദോ വിധാതവ്യഃ| കിമ്ഭൂതൈഃ ? അനേകോപായസന്തപ്തൈഃ,-അനേകേ ച ത ഉപായാശ്ച, തൈഃ സന്തപ്താഃ-ഉഷ്ണീകൃതാ യ ഉത്കാരികാദയഃ, തൈഃ| കഥം പ്രയോജ്യഃ ? ഇത്യാഹ-ദേശകാലതഃ| ല്യബ്ലോപേ പഞ്ചമീ ചേയമ്| തേന ദേശകാലാവപേക്ഷ്യ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| തേന ദോഷദൂഷ്യാദീനപ്യപേക്ഷ്യ സ്വേദോऽയം പ്രയോജ്യഃ| ലോഷ്ടകപാലപാഷാണാനഗ്നിതപ്താന് സന്ദംശേന ഗൃഹീത്വാ സ്വേദ്യദോഷാദ്യപേക്ഷയാऽമ്ഭസ്യമ്ലേ ധാന്യാമ്ലേ ശുക്താദൌ വാ നിമജ്ജയേത്| തദുദ്ഭൂതബാഷ്പൈഃ സ്വേദഃ ശയനസ്ഥസ്യ കാര്യഃ| അഥവാ ഗവാദിശകൃതാऽऽര്ദ്രേണ പിണ്ഡീകൃതേനോഷ്ണേന സ്വേദഃ സ ച പിണ്ഡസ്വേദസംജ്ഞഃ| സ ഏവ സങ്കരസ്വേദ ഉച്യതേ| അഥവൈരണ്ഡാദിദ്രവ്യയുക്താനി യവാദീനി ധാന്യാനി സാമ്ലകാദീനി ഗൃഹീത്വാ പിഹിതമുഖായാമുഖായാം സമ്യഗുപസ്വേദ്യ നിവാതേ ഗൃഹേ ശയനസ്ഥേ കിലിഞ്ജേ പ്രസ്തീര്യാവികകൌശേയവാതഹരപത്രാന്യതമോത്തരപ്രച്ഛദേ രൌരവാജിനപ്രാവാരാദിസ്വവച്ഛന്നം സ്വേദയേത്| അഥവാ പൂര്വവത്സ്വേദ്യദ്രവ്യാണി കുമ്ഭ്യാമുത്ക്വാഥ്യ തന്നികടോപവിഷ്ടോ ഘനവസ്ത്രപ്രാവൃത ഊഷ്മാണം ഗൃഹ്ണീയാത്| ഏഷ സംസ്തരസ്വേദഃ| ഏവമനേകോപായസന്തപ്തത്വം ദോഷദൂഷ്യാദ്യപേക്ഷയാ നിരൂപ്യ സ്വേദോ യോജ്യഃ|

Adhikarana dravasvedaH (7-10) · Śloka 10

അഥ ദ്രവസ്വേദമാഹ - - - - | ശിഗ്രുവാരണകൈരണ്ഡകരഞ്ജസുരസാര്ജകാത്||൭|| ശിരീഷവാസാവംശാര്കമാലതീദീര്ഘവൃന്തതഃ| പത്രഭങ്ഗൈര്വചാദ്യൈശ്ച മാംസൈശ്ചാനൂപവാരിജൈഃ||൮|| ദശമൂലേന ച പൃഥക് സഹിതൈര്വാ യഥാമലമ്| സ്നേഹവദ്ഭിഃ സുരാശുക്താവാരിക്ഷീരാദിസാധിതൈഃ||൯|| കുമ്ഭീര്ഗലന്തീര്നാഡീര്വാ പൂരയിത്വാ രുജാര്ദിതമ്| വാസസാऽऽച്ഛാദിതം ഗാത്രം സ്നിഗ്ധം സിഞ്ചേദ്യഥാസുഖമ്||൧൦||

സ൦-ശിഗ്ര്വാദിജൈഃ പത്രസമൂഹൈഃ, തഥാ വചാദ്യൈഃ-വചാദിഗണോക്തൈഃ, തഥാ മാംസൈരാനൂപജൈര്ജലജൈശ്ച, ദശമൂലേന ച പൃഥക്-വ്യസ്തൈര്ദ്വിത്രാദിഭിഃ, സഹിതൈര്വാ-സമസ്തൈര്വാ, യഥാമലം സ്നേഹവദ്ഭിഃ-ദോഷഹരഘൃതാദ്യന്യതമസ്നേഹയുക്തൈര്യഥാദോഷം സുരാശുക്തവാരിക്ഷീരാദിസാധിതൈഃ, കുമ്ഭീഃ-സ്ഥാലീഃ, പൂരയിത്വാ, അഥവാ ഗലന്തീര്നാഡീര്വാ-അനവരതം ധാരയാ ജലാദിസ്രവന്തീര്വാരിധാനികാസംജ്ഞാഃ വംശാദിമയീഃ പൂരയിത്വാ, രുജാര്ദിതം-പീഡാര്തം, ഗാത്രം-അങ്ഗം, വാസസാऽऽച്ഛാദിതം തഥാ സ്നിഗ്ധം സത് യഥാസുഖം-സുഖസ്പര്ശം കദാചിദത്യുഷ്ണം കദാചിദീഷദുഷ്ണം സിഞ്ചേത്|

Adhikarana avagAhasvedaH (11) · Śloka 11

ഇതി ദോഷപീഡാവശാത് പരിഷേകസ്വേദമാഖ്യായാവഗാഹസ്വേദം ദ്രവഭേദമാഹ - - - - തൈരേവ വാ ദ്രവൈഃ പൂര്ണം കുണ്ഡം സര്വാങ്ഗഗേऽനിലേ| അവഗാഹ്യാതുരസ്തിഷ്ഠേദര്ശഃകൃച്ഛ്രാദിരുക്ഷു ച||൧൧||

സ൦-തൈരേവ-പൂര്വോക്തൈഃ, സ്വേദദ്രവൈഃ പൂര്ണം കുണ്ഡം ഭൃശമവഗാഹ്യ-പ്രവിശ്യ, ആതുരോ-രോഗീ തിഷ്ഠേത്| കീദൃശേ ദോഷേ ? ഇത്യാഹ-സര്വാങ്ഗഗേऽനിലേ,-സര്വശരീരവ്യാപിനി വായൌ| തഥാ, അര്ശഃപ്രഭൃതിരോഗകഷ്ടപീഡാസു| ആദിഗ്രഹണേന ഹസ്തപാദപീഡാസു ച| കുണ്ഡഗ്രഹണമുപലക്ഷണാര്ഥമ്| തേന കൂപകുടീസ്വേദൌ ച വേദ്യൌ| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ. അ. ൨൬)- "ശയനസ്യാധോവിസ്താരദ്വിഗുണഖാതേ കൂപേ വാതഹരദാരുകരീഷാന്യതരപൂര്ണദഗ്ധേ വിഗതധൂമേ സ്വാസ്തീര്ണശയനസ്ഥം സ്വേദയേദിതി കൂപസ്വേദഃ| കുടീം നാത്യുച്ചവിസ്താരാം വൃത്താമച്ഛിദ്രാമുപനാഹദ്രവ്യകല്കഘനപ്രദിഗ്ധകുഡ്യാം സര്വതോ വിധൂമപ്രദീപ്തഖദിരാങ്ഗാരപൂര്ണഹസന്തികാസമൂഹപരിവൃതാം വിധായ തന്മധ്യസ്ഥിതശയ്യാസ്ഥം സ്വേദയേദിതി കുടീസ്വേദഃ| പദ്മോത്പലാദിഭിഃ സക്തുപിണ്ഡ്യാ വാऽऽച്ഛാദ്യ ചക്ഷുഷീ| ശീതൈര്മുക്താവലീപദ്മമുകുലോത്പലഭാജനൈഃ|| മുഹുഃ കരൈശ്ച സജലൈഃ സ്വിദ്യതോ ഹൃദയം സ്പൃശേത്|" ഇതി|

Adhikarana svedavidhiH (12) · Śloka 12

നിവാതേऽന്തര്ബഹിഃസ്നിഗ്ധോ ജീര്ണാന്നഃ സ്വേദമാചരേത്| |൧൨|

സ൦-അപഗതവാതേ ദേശേ സ്വേദമാചരേത്| കിമ്ഭൂതഃ ? അന്തഃ സ്നേഹപാനേന ബഹിശ്ചാഭ്യങ്ഗാദിനാ സ്നിഗ്ധഃ| തഥാ, ജീര്ണാന്നശ്ച,-യേന (യസ്യ) ഹ്യസ്തനമന്നം ജീര്ണമ്, ആമജീര്ണാദ്യാക്രാന്തം നരം വര്ജയിത്വാ തേന സ്വേദാര്ഹേണ നരേണ സ്വേദ ആചരണീയഃ|

Adhikarana vyAdhyAdyapekShayA svedaprakAraH (12) · Śloka 12

കീദൃശം സ്വേദമാചരേത് ? ഇത്യാഹ - - - - | വ്യാധിവ്യാധിതദേശര്തുവശാന്മധ്യവരാവരമ്||൧൨||

സ൦-വ്യാധ്യപേക്ഷയാ വ്യാധിതാപേക്ഷയാ ദേശാപേക്ഷയാ ഋത്വപേക്ഷയാ ച യഥാവിധമേവ മധ്യമമുത്കൃഷ്ടം ഹീനം വാ സ്വേദമാചരേത്|

Adhikarana kaphe svedavisheShaH, kaphAnile visheShaH (13) · Śloka 13

കഫാര്തോ രൂക്ഷണം രൂക്ഷോ, രൂക്ഷഃ സ്നിഗ്ധം കഫാനിലേ| |൧൩|

സ൦-കഫാര്തഃ-കഫഗ്രസ്തോ, രൂക്ഷഃ സന്-അന്തര്ബഹിരസ്നിഗ്ധോ, രൂക്ഷണം-ന ച സ്നിഗ്ധം, സ്വേദമാചരേത്| അപരം ശ്ലേഷ്മവാതേ രൂക്ഷസ്നിഗ്ധം-കേനചിദംശേന രൂക്ഷം കേനചിദംശേന സ്നിഗ്ധം, പര്യായേണ വാ രൂക്ഷസ്നിഗ്ധം, ഏവംവിധം സ്വേദമാചരേത്|

Adhikarana sthAnabhedena visheShaH (13-14) · Śloka 14

| ആമാശയഗതേ വായൌ കഫേ പക്വാശയാശ്രിതേ||൧൩|| രൂക്ഷപൂര്വം തഥാ സ്നേഹപൂര്വം സ്ഥാനാനുരോധതഃ| |൧൪|

സ൦-ആമാശയം ഗതഃ-ആമാശയഗതഃ, പക്വാശയമാശ്രിതഃ-പക്വാശയാശ്രിതഃ, ദ്വിതീയാ ശ്രിതേതി സമാസഃ| വായാവാമാശയഗതേ കഫേ ച പക്വാശയാശ്രിതേ യഥാസങ്ഖ്യേന രൂക്ഷപൂര്വം സ്നേഹപൂര്വം ച സ്വേദമാചരേത്| ആമാശയഗതേ വാത ആദൌ രൂക്ഷഃ സ്വേദഃ കാര്യഃ പശ്ചാത്സ്നിഗ്ധഃ| തഥാ, പക്വാശയഗതേ കഫ ആദൌ സ്നിഗ്ധഃ സ്വേദഃ, പശ്ചാദ്രൂക്ഷ ഇത്യര്ഥഃ| കുത ഏവം നിയമഃ ? ഇത്യാഹ-സ്ഥാനാനുരോധതഃ,-സ്ഥാനവശാത്| വായുര്യതഃ ആമാശയ ആഗന്തുഃ, സ്ഥാനം ച തത് ശ്ലേഷ്മണഃ, തദ്വശാത്തത്രാദൌ രൂക്ഷ ഏവ സ്വേദോ യോജ്യഃ, പശ്ചാത് സ്നിഗ്ധ ഇതി| കഫശ്ച പക്വാശയ ആഗന്തുഃ, സ്ഥാനം ച തദ്വായോഃ, അതഃ പൂര്വം സ്നിഗ്ധഃ സ്വേദോ യോജ്യഃ, പശ്ചാദ്രൂക്ഷ ഇതി പൂര്വോക്ത ഏവ ന്യായോ യോജ്യഃ| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൩|൨൦) - "തത്രാന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷു തദീയാമ്" ഇതി| തഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൩|൨൯) - "ആഗന്തും ശമയേദ്ദോഷം സ്ഥാനിനം പ്രതികൃത്യ വാ|" ഇതി| തസ്മാത്പൂര്വം രൂക്ഷേണ സ്ഥാനിനം കഫം പ്രതികൃത്യ പശ്ചാദാഗന്തുകസ്യ വായോഃ ശമനം സ്നിഗ്ധസ്വേദാഖ്യം പ്രയോജ്യമിതി| നനു, വായോരാമാശയേ കോപോऽനുപപന്നഃ| യതോ മരുത് ലഘ്വാദിഗുണയുക്തഃ| ആമാശയസ്തു ഗുരുമൃദുപിച്ഛിലാദിയുക്തഃ| അതഃ ശമ ഏവോപപന്ന ഇതി കേചിത്| ഏതച്ചായുക്തമ്| ബലിനോ ഹ്യന്യാശ്രയസ്ഥസ്യാപി കോപോ യുക്തഃ| മാര്ഗരോധാച്ച വായോരാമാശയേऽപി പ്രകോപസമ്ഭവ ഇതി| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൬|൫൭) - "പ്രായോऽനിലോ രുദ്ധഗതിഃ കുപ്യത്യാമാശയേ ഗതഃ|" ഇതി| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൩|൧൯) - "തേ കാലാദിബലം ലബ്ധ്വാ കുപ്യന്ത്യന്യാശ്രയേഷ്വപി|" ഇതി|

Adhikarana avayavabhedena visheShaH (14) · Śloka 14

| അല്പം വങ്ക്ഷണയോഃ, സ്വല്പം ദൃങ്മുഷ്കഹൃദയേ ന വാ||൧൪||

സ൦-വങ്ക്ഷ്ണയോരല്പമേവേതി യോജ്യമ്| ദൃശോര്മുഷ്കയോര്ഹൃദി ചാത്യല്പമേവേതി| അഥവാ ദൃഗാദിഷു സ്വേദം നാചരേദേവ|

Adhikarana samyaksvinnalakShaNamsvinnasya kRutyam (15) · Śloka 15

ശീതശൂലക്ഷയേ സ്വിന്നോ ജാതേऽങ്ഗാനാം ച മാര്ദവേ| സ്യാച്ഛനൈര്മൃദിതഃ സ്നാതസ്തതഃ സ്നേഹവിധിം ഭജേത്||൧൫||

സ൦-ശീതശൂലയോഃ ക്ഷയേ സഞ്ജാതേ സതി, അങ്ഗാനാം-പാണിപാദാദീനാം ച, മാര്ദവേ-മൃദുത്വേ ജാതേ സതി, സ്വിന്നോ നരഃ സ്യാത്| സ ച സ്വിന്നഃ ശനൈര്മൃദിതോ-മന്ദം മര്ദിതാങ്ഗഃ, സ്നാതഃ-ഉഷ്ണോദകേന, [ തതഃ- ] അനന്തരം, സ്നേഹോക്ത (സ്നേഹ) വിധിം-'ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാത്' ഇത്യാദികം, ഭജേത്|

Adhikarana atisvinnalakShaNam, atisvinnasyauShadham, viShAdiShvapi stambhanamauShadham (16-17) · Śloka 17

ഇതി സ്വേദസ്യ സമ്യഗ്ലക്ഷണമുക്ത്വാऽതിയോഗലക്ഷണമാഹ - - - - പിത്താസ്രകോപതൃണ്മൂര്ച്ഛാസ്വരാങ്ഗസദനഭ്രമാഃ| സന്ധിപീഡാ ജ്വരഃ ശ്യാവരക്തമണ്ഡലദര്ശനമ്||൧൬|| സ്വേദാതിയോഗാച്ഛര്ദിശ്ച, തത്ര സ്തമ്ഭനമൌഷധമ്| വിഷക്ഷാരാഗ്ന്യതീസാരച്ഛര്ദിമോഹാതുരേഷു ച||൧൭||

സ൦-സ്വേദസ്യാതിയോഗാത് രക്തപിത്തകോപാദയോ ഭവന്തി, ഛര്ദിശ്ച| മൂര്ച്ഛാ-മോഹഃ| സ്വരാങ്ഗയോഃ സദനേന സമ്ബന്ധഃ| ഭ്രമഃ-അജ്ഞാനമ്| ശ്യാവാനി ച രക്താനി ച ശ്യാവരക്താനി, താന്യേവംഭൂതാനി യാനി മണ്ഡലാനി തേഷാം ദര്ശനം-ഉപലമ്ഭഃ| തത്ര-സ്വേദാതിയോഗേ, സ്തമ്ഭനം-വക്ഷ്യമാണമൌഷധം കാര്യമ്| തഥാ, വിഷാദ്യാതുരേഷ്വപി സ്തമ്ഭനമേവൌഷധം കാര്യമ്| തഥാ, വിഷാദ്യാതുരേഷ്വപി സ്തമ്ഭനമേവൌഷധം ന്യായ്യമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana svedanadravyam, stambhana dravyam (18-19) · Śloka 19

സ്വേദനം ഗുരു തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പ്രായഃ, സ്തമ്ഭനമന്യഥാ| ദ്രവസ്ഥിരസരസ്നിഗ്ധരൂക്ഷസൂക്ഷ്മം ച ഭേഷജമ്||൧൮|| സ്വേദനം, സ്തമ്ഭനം ശ്ലക്ഷ്ണം രൂക്ഷസൂക്ഷ്മസരദ്രവമ്| പ്രായാസ്തിക്തം കഷായം ച മധുരം ച സമാസതഃ||൧൯||

സ൦-ഗുരു യദ്ദ്രവ്യം തീക്ഷ്ണമുഷ്ണം ച, തദ്ബാഹുല്യേന സ്വേദനം ഭവതി| പ്രായോഗ്രഹണാത് ഭയശോകാദികമഗുര്വപി ഗൃഹ്യതേ| അന്യഥാ-അതോ വൈപരീത്യേന, സ്തമ്ഭനം ഭവതി| ദ്രവാദിഗുണയുക്തം യത് തത് ദ്രവ്യം സ്വേദനം ഭവതി| തഥാ, ശ്ലക്ഷ്ണാദിയുക്തം തത് സമാസതഃ സ്തമ്ഭനം ഭവതി| അധുനാ രസതഃ സ്തമ്ഭനം നിര്ദിശന്നാഹ-പ്രായ ഇത്യാദി| പ്രായഃ സങ്ക്ഷേപേണ തിക്തം കഷായം മധുരം ച സ്തമ്ഭനം ഭവതി|

Adhikarana stambhitasya lakShaNam (20) · Śloka 20

സ്തമ്ഭിതസ്യ ലക്ഷണമാഹ - - - - സ്തമ്ഭിതഃ സ്യാദ്ബലേ ലബ്ധേ യഥോക്താമയസങ്ക്ഷയാത്| |൨൦|

സ൦-ബലേ ലബ്ധേ-ജാതേ സതി, യഥോക്താനാം രോഗാണാം ച സങ്ക്ഷയാത് സ്തമ്ഭിതോ നരഃ സ്യാത്|

Adhikarana atistambhitalakShaNam (20-21) · Śloka 21

അതിസ്തമ്ഭിതം സമ്പ്രതി ലക്ഷയതി - - - - | സ്തമ്ഭത്വക്സ്നായുസങ്കോചകമ്പഹൃദ്വാഗ്ധനുഗ്രഹൈഃ||൨൦|| പാദൌഷ്ഠത്വക്കരൈഃ ശ്യാവൈരതിസ്തമ്ഭിതമാദിശേത്| |൨൧|

സ൦-ത്വക് ച സ്നായുശ്ച, തയോഃ സങ്കോചഃ| ഹൃദയാദീനാം ഗ്രഹേണ സമ്ബന്ധഃ| തതഃ സ്തമ്ഭാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| സ്തമ്ഭാദിഭിസ്തഥാ ശ്യാവൈഃ പാദാദിഭിരതിസ്തമ്ഭിതം കഥയേത്|

Adhikarana atisthUlAdInAM svedaniShedhaH, Atyayike gade mRudusvedaH (21-24) · Śloka 24

| ന സ്വേദയേദതിസ്ഥൂലരൂക്ഷദുര്ബലമൂര്ച്ഛിതാന്||൨൧|| സ്തമ്ഭനീയക്ഷതക്ഷീണക്ഷാമമദ്യവികാരിണഃ| തിമിരോദരവീസര്പകുഷ്ഠശോഷാഢ്യരോഗിണഃ||൨൨|| പീതദുഗ്ധദധിസ്നേഹമധൂന് കൃതവിരേചനാന്| ഭ്രഷ്ടദഗ്ധഗുദഗ്ലാനിക്രോധശോകഭയാര്ദിതാന്||൨൩|| ക്ഷുത്തൃഷ്ണാകാമലാപാണ്ഡുമേഹിനഃ പിത്തപീഡിതാന്| ഗര്ഭിണീം പുഷ്പിതാം സൂതാം, മൃദു ചാത്യയികേ ഗദേ||൨൪||

സ൦-അതിസ്ഥൂലദീന്ന സ്വേദയേത്| അതിസ്ഥൂലസ്യ സ്വേദേന മേദോവിലയനാദത്യന്തം ശരീരക്ഷോഭഃ സ്യാത്| രൂക്ഷാദീനാം കാര്ശ്യമതിശയേന ഭവേത്| 'മദ്യവികാരിണഃ' ഇത്യവിശേഷോക്താവപി പിത്താദ്യന്യേഷാം സങ്ഗ്രഹഃ| പിത്തമദ്യവികാരിണസ്തു 'പിത്തപീഡിതാന്' ഇത്യനേനൈവ സങ്ഗൃഹീതാഃ| ആഢ്യരോഗേ-വാതരക്തമ്| ഭ്രഷ്ടദഗ്ധഗുദാഃ-അതീസാരക്ഷാരാഗ്ന്യാദിഭിഃ| ഗ്ലാന്യാദീനാമര്ദിതേന സമ്ബന്ധഃ| ക്ഷുധാദീനാം മേഹാന്താനാം ദ്വന്ദ്വഃ, തതോ മത്വര്ഥീയ ഇനിഃ| ക്ഷുധ്വതഃ സ്വേദാദത്യന്തം ദേഹഗ്ലാനിഃ| കാമലാപാണ്ഡുമതോഃ സ്വേദേന പിത്തവൃദ്ധ്യാ രോഗവൃദ്ധിഃ| യസ്മാദധ്യേഷ്യതേ (ഹൃ. നി. അ. ൧൩|൧൫) - "പിത്തപ്രധാനാഃ കുപിതാഃ" ഇത്യാദി| തഥാ, (ഹൃ. നി. അ. ൧൩|൧൫) - "യഃ പാണ്ഡുരോഗീ സേവേത പിത്തലം തസ്യ കാമലാമ്|" ഇത്യാദി| മേഹിനസ്തു സ്വേദവൃദ്ധ്യാ രോഗവൃദ്ധിഃ| ഗര്ഭിണ്യാഃ സ്വേദേന ഗര്ഭവ്യാപത്| പുഷ്പിതായാ രക്താതിപ്രവൃത്തിഃ| സൂതായാഃ കാര്ശ്യമ്| മൃദു ചേതി| യദൈഷാമതിസ്ഥൂലാദീനാമാത്യയികോ വ്യാധിഃ-വിസൂചികാദിഃ സ്യാത്, തദൈതേ മൃദു സ്വേദയിതവ്യാ ഏവ|

Adhikarana svedasAdhyA rOgAH (25-27) · Śloka 27

ശ്വാസകാസപ്രതിശ്യായഹിധ്മാധ്മാനവിബന്ധിഷു| സ്വരഭേദാനിലവ്യാധിശ്ലേഷ്മാമസ്തമ്ഭഗൌരവേ||൨൫|| അങ്ഗമര്ദകടീപാര്ശ്വപൃഷ്ഠകുക്ഷിഹനുഗ്രഹേ| മഹത്വേ മുഷ്കയോഃ ഖല്യാമായാമേ വാതകണ്ടകേ||൨൬|| മൂത്രകൃച്ഛ്രാര്ബുദഗ്രന്ഥിശുക്രഘാതാഢ്യമാരുതേ| സ്വേദം യഥായഥം കുര്യാത്തദൌഷധവിഭാഗതഃ||൨൭||

സ൦-ശ്വാസാദീനാം വിബന്ധാന്താനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ശ്വാസാദിമത്സു യഥാസ്വം സ്വേദം കുര്യാത്,- ക്വചിത്താപം ക്വചിദുപനാഹം ക്വചിദൂഷ്മാണം ക്വചിദ്ദ്രവമിതി| കഥമ് ? തേഷ്വൌഷധാനി തദൌഷധാനി, തേഷാം വിഭാഗോ-യഥാസ്വമുപയോഗഃ, തേന,- തദൌഷധവിഭാഗേന സ്വേദം കുര്യാത്| "ഖല്ലീ തീവ്രരുജാന്വിതാ|" ഇതി (ഹൃ. നി. അ. ൧൫|൫൫) വാതവ്യാധൌ വക്ഷ്യതേ, ആയാമവാതകണ്ടകൌ ച| ആഢ്യമാരുതഃ-ഊരുസ്തമ്ഭഃ|

Adhikarana anAgneyasvedasya viShayaH (28) · Śloka 28

സ്വേദോ ഹിതസ്ത്വനാഗ്നേയോ വാതേ മേദഃകഫാവൃതേ| |൨൮|

സ൦-മേദഃകഫാഭ്യാം പവന ആവൃതേ സത്യനാഗ്നേയഃ സ്വേദോ ഹിതഃ| അമാഗ്നേയ ഇത്യഗ്നേര്ഢക്, തതോ നഞ്ऽऽസമാസഃ|

Adhikarana anAgneyasvedasya bhedAH (28-30) · Śloka 30

കോऽസാവനാഗ്നേയഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | നിവാതം ഗൃഹമായാസോ ഗുരുപ്രാവരണം ഭയമ്||൨൮|| ഉപനാഹാഹവക്രോധാ ഭൂരിപാനം ക്ഷുധാऽऽതപഃ| ൨൮ ൧/൨||൩൦||

സ൦-നിവാതഗൃഹാദയോऽനാഗ്നേയാഃ സ്വേദാഃ| ആയാസോ-വ്യായാമഃ| ഗുരുപ്രാവരണം-രല്ലകാദി| ഭയം-ഖഡ്ഗഹസ്തരാജപുരുഷദര്ശനാദിനാ| ഉപനാഹോऽപ്യനാഗ്നേയഃ സ്വേദഃ, ഉപനാഹസ്യ ദ്വൈവിധ്യാത്| തത്ര "ഉപനാഹോ വചാകിണ്വ" ഇത്യാദിരാഗ്നേയഃ, തത്ര "താപോऽഗ്നിതപ്തവസന" ഇത്യനുവൃത്തേഃ| അനാഗ്നേയസ്തു-"സ്നിഗ്ധോഷ്ണവീര്യൈര്മൃദുഭിശ്ചര്മപട്ടൈഃ" ഇത്യാദികഃ| ആഹവഃ-സമരഃ| ഭൂരിപാനം-ബഹുമദ്യപാനമ്|

Adhikarana svedanasya shodhanA~ggatvam (17) · Śloka 17

സ്നേഹക്ലിന്നാഃ കോഷ്ഠഗാ ധാതുഗാ വാ സ്രോതോലീനാ യേ ച ശാഖാസ്ഥിസംസ്ഥാഃ| ദോഷാഃ സ്വേദൈസ്തേ ദ്രവീകൃത്യ കോഷ്ഠം നീതാഃ സമ്യക് ശുദ്ധിഭിര്നിര്ഹ്രിയന്തേ| ൨൯ ൧/൨| ഇതി ശ്രീ വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സ്വേദവിധിര്നാമ സപ്തദശോऽധ്യായഃ||൧൭||

സ൦-തേ ദോഷാഃ സമ്യക്-സുഷ്ഠു, ശുദ്ധിഭിഃ-വമനവിരേചനലക്ഷണാഭിഃ, നിര്ഹ്രിയന്തേ-നിഷ്കാസ്യന്തേ| കേ ദോഷാഃ ? ഇത്യാഹ-സ്നേഹക്ലിന്നാ യേ, തഥാ കോഷ്ഠഗാ ധാതുസ്ഥാശ്ച, തഥാ സ്രോതോലീനാഃ, തഥാ ശാഖാസ്വസ്ഥിഷു ച സ്ഥിതാഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? സ്വേദൈര്ദ്രവീകൃത്യ കോഷ്ഠം നീതാഃ-ഉദരം പ്രാപിതാഃ| ശാലിനീവൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സ്വേദവിധ്യധ്യായഃ സപ്തദശഃ സമാപ്തഃ|| ൧൭||