17. svēdavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

శోధనప్రసంగేన స్నేహోపయోగః| స్నిగ్ధే చ దేహే దోషాణాం మార్దవీకరణాయ స్వేదస్య ప్రసంగః|

Adhikarana svedavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

అతస్తత్పరిజ్ఞానార్థోఽయమధ్యాయ ఆరభ్యతే - - - - అథాతః స్వేదవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||

స0-అథాత ఇతి| స్వేదనం-స్వేదః, తస్య విధిః-విధానం, యత్ర తం వ్యాఖ్యాస్యామః| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana svedasya cAturvidhyam (1) · Śloka 1

స్వేదస్య చాతుర్విధ్యమాహ - - - - స్వేదస్తాపోపనాహోష్మద్రవభేదాచ్చతుర్విధః| |1|

స0-స్వేదశ్చతుర్విధః,- తాపాదిభేదాత్|

Adhikarana tApasya lakShaNam (1) · Śloka 1

తత్ర తాపాదీనేవ లక్షయితుమాచష్టే - - - - | తాపోఽగ్నితప్తవసనఫాలహస్తతలాదిభిః||1||

స0-తాపః-తాపస్వేదః, అగ్నితప్తేన వసనేన, తథా ఫాలేన-అయోమయేనాగ్నితప్తేన, తథా [ అగ్నితప్తేన ] హస్తతలేనాపి| ఆదిగ్రహణాద్దారువాలుకాఘటికాకాంస్యభాజనాదయో గృహ్యంతే|

Adhikarana upanAhasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

ఉపనాహో వచాకిణ్వశతాహ్వాదేవదారుభిః| ధాన్యైః సమస్తైర్గంధైశ్చ రాస్నైరండజటామిషైః||2|| ఉద్రిక్తలవణైః స్నేహచుక్రతక్రపయఃప్లుతైః| కేవలే పవనే, శ్లేష్మసంసృష్టే సురసాదిభిః||3|| పిత్తేన పద్మకాద్యైస్తు సాల్వణాఖ్యైః పునఃపునః| |4|

స0-ఉపనాహో-బంధనం| కిణ్వం-సురాప్రకృతిః| శతాహ్వా-శతపుష్పా| ధాన్యైరితి సామాన్యోక్తావపి తిలాతసీమాషాదీనియోగ్యత్వాద్యాన్యుష్ణవీర్యాణి స్నిగ్ధాని వా తాని ప్రాయేణ ప్రయోజ్యానీతి| సమస్తగ్రహణం గంధైరేవ యుజ్యతే| అత ఏవ సంగ్రహేఽవదత్ (సూ. అ. 26) - "సర్వగంధ" ఇతి| గంధైః-గంధద్రవ్యైః కుష్ఠాగురుతగరసురసాదిభిః| తథా, రాస్నాదిభిః| కింభూతైః పూర్వోక్తైః ? ఉద్రిక్తలవణైః-లవణాఢ్యైః| తథా, స్నేహశ్చ చుక్రం చ తక్రం చ పయశ్చ, తైః ప్లుతైః-ఆలోడితైః| చుక్రం-అమ్లం| తక్రస్య చుక్రత్వాదేవ గ్రహణే సిద్ధే తక్రగ్రహణమతిశయార్థం, అతిశయేన సాల్వణాఖ్యే స్వేదే తక్రం ప్రయోజ్యమితి| కేవలే పవనే వచాదిభిరుపానాహస్వేదః కార్యః| శ్లేష్మసంసృష్టే పవనే సురసాదిభిః-సురసయుగాదినా గణేన (హృ. సూ. అ. 15|30)| పిత్తేన సంసృష్టే పవనే పద్మకాద్యైః-"పద్మకపుండ్రౌ" (హృ. సూ. అ. 15|12) ఇత్యాదిభిః| పిత్తేన సంసృష్టే పవన ఇత్యత్ర కించిదేవ పిత్తేన సంసృష్టే పవనే పద్మకాదిభిరుపనాహః కార్య ఇత్యవబోధ్యం, నాధికేన పిత్తేన యుక్తే పవనే, నాపి తుల్యేన పిత్తేన యుక్తే పవన ఇతి| ఏవం హ్యుక్తం (హృ. సూ. అ. 13|14)- "గ్రైష్మః ప్రాయో మరుత్పిత్తే" విధిః కార్యః| గ్రైష్మశ్చ విధిః ప్రాయేణ సర్వః శీతః| తత్ర స్వేదో దూరోత్సారిత ఏవ| తస్మాత్ కించిత్పిత్తేన సంసృష్టే పవనే పద్మకాద్యైరుపనాహః కార్య ఇతి వేద్యం| ఏతే చ త్రయ ఉపనాహాః కేవలే వాయౌ తథా కఫయుక్తే పిత్తయుక్తే చ క్రమేణ యోజ్యాః| ఏతే చ సాల్వణాభిధానాః స్వేదా ఇత్యాహ-సాల్వణాఖ్యైరితి| పునఃపునరితి అసకృత్తైః స్వేదయోజనా కార్యేత్యర్థః| నిరపాయో హి యథాఽయం సాల్వణాపరసంజ్ఞ ఉపనాహాఖ్యః స్వేదో న తథాఽపరే స్వేదా ఇతి| ఉపనహ్యతే-బధ్యతే చర్మపటాదినా, ఇత్యన్వర్థం నామాస్యోపనాహ ఇతి| సాల్వణ ఇత్యస్య తంత్రాంతరప్రసిద్ధం నామ| తథా చ ధన్వంతరిః (సు. చి. అ. 4|14) - "కాకోల్యాదిః సవాతఘ్నః సర్వామ్లద్రవ్యసంయుతః| సానూపౌదకమాంసస్తు సర్వస్నేహసమన్వితః|| సుఖోష్ణః స్పష్టలవణః సాల్వణః పరికీర్తితః|" ఇతి| 'ఉద్రిక్తలవణైః స్నేహచుక్రతక్రపయఃప్లుతైః|' ఇతి త్రిష్వపి స్వేదేషు యోజ్యం|

Adhikarana bandhanavidhiH (4-5) · Śloka 5

బంధాత్మకశ్చాయం స్వేద ఇతి బంధాత్మకస్వేదోపాయభూతాన్ చర్మపట్టాదీనాహ - - - - | స్నిగ్ధోష్ణవీర్యైర్మృదుభిశ్చర్మపట్టైరపూతిభిః||4|| అలాభే వాతజిత్పత్రకౌశేయావికశాటకైః| బద్ధం రాత్రౌ దివా ముంచేన్ముంచేద్రాత్రౌ దివాకృతం||5||

స0-చర్మపట్టైర్బద్ధం-ఉపనద్ధమంగం, రాత్రౌ దివా ముంచేత్| కింభూతైః ? స్నిగ్ధోష్ణవీర్యైః, తథాఽపూతిభిః-అదుర్గంధైః సుపరికర్మితత్వాత్| అలాభే-చర్మపట్టానామభావే, వాతజిత్పత్రైః-ఏరండజాదిభిః, తథా కౌశేయాదిభిః| కౌశేయం-రాంకవాదివస్త్రవిశేషం| ఆవికం-కంబలం| [ శాటకం-వస్త్రఖండం| ] తైర్బద్ధం రాత్రౌ దివా ముంచేత్| దివా తు బద్ధం రాత్రౌ మోక్తవ్యం|

Adhikarana UShmasvedasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

ఊష్మా తూత్కారికాలోష్టకపాలోపలపాంసుభిః| పత్రభంగేన ధాన్యేన కరీషసికతాతుషైః||6|| అనేకోపాయసంతప్తైః ప్రయోజ్యో దేశకాలతః| |7|

స0-ఊష్మా-బాష్పః, తదాఖ్యః స్వేద ఉత్కారికాదిభిః ప్రయోజ్యః| తత్ర యవమాషైరండబీజాతసీకుసుంభబీజాదిభిః పిష్టస్విన్నైర్లప్యసికాకృతిర్యః స్వేదనోపాయః సా ఉత్కారికా| లోష్టం-మృత్పిండః| కపాలం-కర్పరం| ఉపలః-పాషాణః| పాంసుః-ధూలిః| తథా, పత్రభంగేన-ఛదసమూహేన| తథా, ధాన్యేన| కరీషో-గవాదిశకృచ్చూర్ణః| సికతా-వాలుకా| తుషో-ధాన్యత్వక్| ఏతైరుత్కారికాదిభిస్తుషాంతైః స్వేదో విధాతవ్యః| కింభూతైః ? అనేకోపాయసంతప్తైః,-అనేకే చ త ఉపాయాశ్చ, తైః సంతప్తాః-ఉష్ణీకృతా య ఉత్కారికాదయః, తైః| కథం ప్రయోజ్యః ? ఇత్యాహ-దేశకాలతః| ల్యబ్లోపే పంచమీ చేయం| తేన దేశకాలావపేక్ష్య| ఉపలక్షణం చేదం| తేన దోషదూష్యాదీనప్యపేక్ష్య స్వేదోఽయం ప్రయోజ్యః| లోష్టకపాలపాషాణానగ్నితప్తాన్ సందంశేన గృహీత్వా స్వేద్యదోషాద్యపేక్షయాఽంభస్యమ్లే ధాన్యామ్లే శుక్తాదౌ వా నిమజ్జయేత్| తదుద్భూతబాష్పైః స్వేదః శయనస్థస్య కార్యః| అథవా గవాదిశకృతాఽఽర్ద్రేణ పిండీకృతేనోష్ణేన స్వేదః స చ పిండస్వేదసంజ్ఞః| స ఏవ సంకరస్వేద ఉచ్యతే| అథవైరండాదిద్రవ్యయుక్తాని యవాదీని ధాన్యాని సామ్లకాదీని గృహీత్వా పిహితముఖాయాముఖాయాం సమ్యగుపస్వేద్య నివాతే గృహే శయనస్థే కిలింజే ప్రస్తీర్యావికకౌశేయవాతహరపత్రాన్యతమోత్తరప్రచ్ఛదే రౌరవాజినప్రావారాదిస్వవచ్ఛన్నం స్వేదయేత్| అథవా పూర్వవత్స్వేద్యద్రవ్యాణి కుంభ్యాముత్క్వాథ్య తన్నికటోపవిష్టో ఘనవస్త్రప్రావృత ఊష్మాణం గృహ్ణీయాత్| ఏష సంస్తరస్వేదః| ఏవమనేకోపాయసంతప్తత్వం దోషదూష్యాద్యపేక్షయా నిరూప్య స్వేదో యోజ్యః|

Adhikarana dravasvedaH (7-10) · Śloka 10

అథ ద్రవస్వేదమాహ - - - - | శిగ్రువారణకైరండకరంజసురసార్జకాత్||7|| శిరీషవాసావంశార్కమాలతీదీర్ఘవృంతతః| పత్రభంగైర్వచాద్యైశ్చ మాంసైశ్చానూపవారిజైః||8|| దశమూలేన చ పృథక్ సహితైర్వా యథామలం| స్నేహవద్భిః సురాశుక్తావారిక్షీరాదిసాధితైః||9|| కుంభీర్గలంతీర్నాడీర్వా పూరయిత్వా రుజార్దితం| వాససాఽఽచ్ఛాదితం గాత్రం స్నిగ్ధం సించేద్యథాసుఖం||10||

స0-శిగ్ర్వాదిజైః పత్రసమూహైః, తథా వచాద్యైః-వచాదిగణోక్తైః, తథా మాంసైరానూపజైర్జలజైశ్చ, దశమూలేన చ పృథక్-వ్యస్తైర్ద్విత్రాదిభిః, సహితైర్వా-సమస్తైర్వా, యథామలం స్నేహవద్భిః-దోషహరఘృతాద్యన్యతమస్నేహయుక్తైర్యథాదోషం సురాశుక్తవారిక్షీరాదిసాధితైః, కుంభీః-స్థాలీః, పూరయిత్వా, అథవా గలంతీర్నాడీర్వా-అనవరతం ధారయా జలాదిస్రవంతీర్వారిధానికాసంజ్ఞాః వంశాదిమయీః పూరయిత్వా, రుజార్దితం-పీడార్తం, గాత్రం-అంగం, వాససాఽఽచ్ఛాదితం తథా స్నిగ్ధం సత్ యథాసుఖం-సుఖస్పర్శం కదాచిదత్యుష్ణం కదాచిదీషదుష్ణం సించేత్|

Adhikarana avagAhasvedaH (11) · Śloka 11

ఇతి దోషపీడావశాత్ పరిషేకస్వేదమాఖ్యాయావగాహస్వేదం ద్రవభేదమాహ - - - - తైరేవ వా ద్రవైః పూర్ణం కుండం సర్వాంగగేఽనిలే| అవగాహ్యాతురస్తిష్ఠేదర్శఃకృచ్ఛ్రాదిరుక్షు చ||11||

స0-తైరేవ-పూర్వోక్తైః, స్వేదద్రవైః పూర్ణం కుండం భృశమవగాహ్య-ప్రవిశ్య, ఆతురో-రోగీ తిష్ఠేత్| కీదృశే దోషే ? ఇత్యాహ-సర్వాంగగేఽనిలే,-సర్వశరీరవ్యాపిని వాయౌ| తథా, అర్శఃప్రభృతిరోగకష్టపీడాసు| ఆదిగ్రహణేన హస్తపాదపీడాసు చ| కుండగ్రహణముపలక్షణార్థం| తేన కూపకుటీస్వేదౌ చ వేద్యౌ| సంగ్రహే చోక్తం (సూ. అ. 26)- "శయనస్యాధోవిస్తారద్విగుణఖాతే కూపే వాతహరదారుకరీషాన్యతరపూర్ణదగ్ధే విగతధూమే స్వాస్తీర్ణశయనస్థం స్వేదయేదితి కూపస్వేదః| కుటీం నాత్యుచ్చవిస్తారాం వృత్తామచ్ఛిద్రాముపనాహద్రవ్యకల్కఘనప్రదిగ్ధకుడ్యాం సర్వతో విధూమప్రదీప్తఖదిరాంగారపూర్ణహసంతికాసమూహపరివృతాం విధాయ తన్మధ్యస్థితశయ్యాస్థం స్వేదయేదితి కుటీస్వేదః| పద్మోత్పలాదిభిః సక్తుపిండ్యా వాఽఽచ్ఛాద్య చక్షుషీ| శీతైర్ముక్తావలీపద్మముకులోత్పలభాజనైః|| ముహుః కరైశ్చ సజలైః స్విద్యతో హృదయం స్పృశేత్|" ఇతి|

Adhikarana svedavidhiH (12) · Śloka 12

నివాతేఽంతర్బహిఃస్నిగ్ధో జీర్ణాన్నః స్వేదమాచరేత్| |12|

స0-అపగతవాతే దేశే స్వేదమాచరేత్| కింభూతః ? అంతః స్నేహపానేన బహిశ్చాభ్యంగాదినా స్నిగ్ధః| తథా, జీర్ణాన్నశ్చ,-యేన (యస్య) హ్యస్తనమన్నం జీర్ణం, ఆమజీర్ణాద్యాక్రాంతం నరం వర్జయిత్వా తేన స్వేదార్హేణ నరేణ స్వేద ఆచరణీయః|

Adhikarana vyAdhyAdyapekShayA svedaprakAraH (12) · Śloka 12

కీదృశం స్వేదమాచరేత్ ? ఇత్యాహ - - - - | వ్యాధివ్యాధితదేశర్తువశాన్మధ్యవరావరం||12||

స0-వ్యాధ్యపేక్షయా వ్యాధితాపేక్షయా దేశాపేక్షయా ఋత్వపేక్షయా చ యథావిధమేవ మధ్యమముత్కృష్టం హీనం వా స్వేదమాచరేత్|

Adhikarana kaphe svedavisheShaH, kaphAnile visheShaH (13) · Śloka 13

కఫార్తో రూక్షణం రూక్షో, రూక్షః స్నిగ్ధం కఫానిలే| |13|

స0-కఫార్తః-కఫగ్రస్తో, రూక్షః సన్-అంతర్బహిరస్నిగ్ధో, రూక్షణం-న చ స్నిగ్ధం, స్వేదమాచరేత్| అపరం శ్లేష్మవాతే రూక్షస్నిగ్ధం-కేనచిదంశేన రూక్షం కేనచిదంశేన స్నిగ్ధం, పర్యాయేణ వా రూక్షస్నిగ్ధం, ఏవంవిధం స్వేదమాచరేత్|

Adhikarana sthAnabhedena visheShaH (13-14) · Śloka 14

| ఆమాశయగతే వాయౌ కఫే పక్వాశయాశ్రితే||13|| రూక్షపూర్వం తథా స్నేహపూర్వం స్థానానురోధతః| |14|

స0-ఆమాశయం గతః-ఆమాశయగతః, పక్వాశయమాశ్రితః-పక్వాశయాశ్రితః, ద్వితీయా శ్రితేతి సమాసః| వాయావామాశయగతే కఫే చ పక్వాశయాశ్రితే యథాసంఖ్యేన రూక్షపూర్వం స్నేహపూర్వం చ స్వేదమాచరేత్| ఆమాశయగతే వాత ఆదౌ రూక్షః స్వేదః కార్యః పశ్చాత్స్నిగ్ధః| తథా, పక్వాశయగతే కఫ ఆదౌ స్నిగ్ధః స్వేదః, పశ్చాద్రూక్ష ఇత్యర్థః| కుత ఏవం నియమః ? ఇత్యాహ-స్థానానురోధతః,-స్థానవశాత్| వాయుర్యతః ఆమాశయ ఆగంతుః, స్థానం చ తత్ శ్లేష్మణః, తద్వశాత్తత్రాదౌ రూక్ష ఏవ స్వేదో యోజ్యః, పశ్చాత్ స్నిగ్ధ ఇతి| కఫశ్చ పక్వాశయ ఆగంతుః, స్థానం చ తద్వాయోః, అతః పూర్వం స్నిగ్ధః స్వేదో యోజ్యః, పశ్చాద్రూక్ష ఇతి పూర్వోక్త ఏవ న్యాయో యోజ్యః| తథా చోక్తం (హృ. సూ. అ. 13|20) - "తత్రాన్యస్థానసంస్థేషు తదీయాం" ఇతి| తథా (హృ. సూ. అ. 13|29) - "ఆగంతుం శమయేద్దోషం స్థానినం ప్రతికృత్య వా|" ఇతి| తస్మాత్పూర్వం రూక్షేణ స్థానినం కఫం ప్రతికృత్య పశ్చాదాగంతుకస్య వాయోః శమనం స్నిగ్ధస్వేదాఖ్యం ప్రయోజ్యమితి| నను, వాయోరామాశయే కోపోఽనుపపన్నః| యతో మరుత్ లఘ్వాదిగుణయుక్తః| ఆమాశయస్తు గురుమృదుపిచ్ఛిలాదియుక్తః| అతః శమ ఏవోపపన్న ఇతి కేచిత్| ఏతచ్చాయుక్తం| బలినో హ్యన్యాశ్రయస్థస్యాపి కోపో యుక్తః| మార్గరోధాచ్చ వాయోరామాశయేఽపి ప్రకోపసంభవ ఇతి| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. చి. అ. 6|57) - "ప్రాయోఽనిలో రుద్ధగతిః కుప్యత్యామాశయే గతః|" ఇతి| తథా చోక్తం (హృ. సూ. అ. 13|19) - "తే కాలాదిబలం లబ్ధ్వా కుప్యంత్యన్యాశ్రయేష్వపి|" ఇతి|

Adhikarana avayavabhedena visheShaH (14) · Śloka 14

| అల్పం వంక్షణయోః, స్వల్పం దృఙ్ముష్కహృదయే న వా||14||

స0-వంక్ష్ణయోరల్పమేవేతి యోజ్యం| దృశోర్ముష్కయోర్హృది చాత్యల్పమేవేతి| అథవా దృగాదిషు స్వేదం నాచరేదేవ|

Adhikarana samyaksvinnalakShaNamsvinnasya kRutyam (15) · Śloka 15

శీతశూలక్షయే స్విన్నో జాతేఽంగానాం చ మార్దవే| స్యాచ్ఛనైర్మృదితః స్నాతస్తతః స్నేహవిధిం భజేత్||15||

స0-శీతశూలయోః క్షయే సంజాతే సతి, అంగానాం-పాణిపాదాదీనాం చ, మార్దవే-మృదుత్వే జాతే సతి, స్విన్నో నరః స్యాత్| స చ స్విన్నః శనైర్మృదితో-మందం మర్దితాంగః, స్నాతః-ఉష్ణోదకేన, [ తతః- ] అనంతరం, స్నేహోక్త (స్నేహ) విధిం-'ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాట్ ఇత్యాదికం, భజేత్|

Adhikarana atisvinnalakShaNam, atisvinnasyauShadham, viShAdiShvapi stambhanamauShadham (16-17) · Śloka 17

ఇతి స్వేదస్య సమ్యగ్లక్షణముక్త్వాఽతియోగలక్షణమాహ - - - - పిత్తాస్రకోపతృణ్మూర్చ్ఛాస్వరాంగసదనభ్రమాః| సంధిపీడా జ్వరః శ్యావరక్తమండలదర్శనం||16|| స్వేదాతియోగాచ్ఛర్దిశ్చ, తత్ర స్తంభనమౌషధం| విషక్షారాగ్న్యతీసారచ్ఛర్దిమోహాతురేషు చ||17||

స0-స్వేదస్యాతియోగాత్ రక్తపిత్తకోపాదయో భవంతి, ఛర్దిశ్చ| మూర్చ్ఛా-మోహః| స్వరాంగయోః సదనేన సంబంధః| భ్రమః-అజ్ఞానం| శ్యావాని చ రక్తాని చ శ్యావరక్తాని, తాన్యేవంభూతాని యాని మండలాని తేషాం దర్శనం-ఉపలంభః| తత్ర-స్వేదాతియోగే, స్తంభనం-వక్ష్యమాణమౌషధం కార్యం| తథా, విషాద్యాతురేష్వపి స్తంభనమేవౌషధం కార్యం| తథా, విషాద్యాతురేష్వపి స్తంభనమేవౌషధం న్యాయ్యమిత్యర్థః|

Adhikarana svedanadravyam, stambhana dravyam (18-19) · Śloka 19

స్వేదనం గురు తీక్ష్ణోష్ణం ప్రాయః, స్తంభనమన్యథా| ద్రవస్థిరసరస్నిగ్ధరూక్షసూక్ష్మం చ భేషజం||18|| స్వేదనం, స్తంభనం శ్లక్ష్ణం రూక్షసూక్ష్మసరద్రవం| ప్రాయాస్తిక్తం కషాయం చ మధురం చ సమాసతః||19||

స0-గురు యద్ద్రవ్యం తీక్ష్ణముష్ణం చ, తద్బాహుల్యేన స్వేదనం భవతి| ప్రాయోగ్రహణాత్ భయశోకాదికమగుర్వపి గృహ్యతే| అన్యథా-అతో వైపరీత్యేన, స్తంభనం భవతి| ద్రవాదిగుణయుక్తం యత్ తత్ ద్రవ్యం స్వేదనం భవతి| తథా, శ్లక్ష్ణాదియుక్తం తత్ సమాసతః స్తంభనం భవతి| అధునా రసతః స్తంభనం నిర్దిశన్నాహ-ప్రాయ ఇత్యాది| ప్రాయః సంక్షేపేణ తిక్తం కషాయం మధురం చ స్తంభనం భవతి|

Adhikarana stambhitasya lakShaNam (20) · Śloka 20

స్తంభితస్య లక్షణమాహ - - - - స్తంభితః స్యాద్బలే లబ్ధే యథోక్తామయసంక్షయాత్| |20|

స0-బలే లబ్ధే-జాతే సతి, యథోక్తానాం రోగాణాం చ సంక్షయాత్ స్తంభితో నరః స్యాత్|

Adhikarana atistambhitalakShaNam (20-21) · Śloka 21

అతిస్తంభితం సంప్రతి లక్షయతి - - - - | స్తంభత్వక్స్నాయుసంకోచకంపహృద్వాగ్ధనుగ్రహైః||20|| పాదౌష్ఠత్వక్కరైః శ్యావైరతిస్తంభితమాదిశేత్| |21|

స0-త్వక్ చ స్నాయుశ్చ, తయోః సంకోచః| హృదయాదీనాం గ్రహేణ సంబంధః| తతః స్తంభాదీనాం ద్వంద్వః| స్తంభాదిభిస్తథా శ్యావైః పాదాదిభిరతిస్తంభితం కథయేత్|

Adhikarana atisthUlAdInAM svedaniShedhaH, Atyayike gade mRudusvedaH (21-24) · Śloka 24

| న స్వేదయేదతిస్థూలరూక్షదుర్బలమూర్చ్ఛితాన్||21|| స్తంభనీయక్షతక్షీణక్షామమద్యవికారిణః| తిమిరోదరవీసర్పకుష్ఠశోషాఢ్యరోగిణః||22|| పీతదుగ్ధదధిస్నేహమధూన్ కృతవిరేచనాన్| భ్రష్టదగ్ధగుదగ్లానిక్రోధశోకభయార్దితాన్||23|| క్షుత్తృష్ణాకామలాపాండుమేహినః పిత్తపీడితాన్| గర్భిణీం పుష్పితాం సూతాం, మృదు చాత్యయికే గదే||24||

స0-అతిస్థూలదీన్న స్వేదయేత్| అతిస్థూలస్య స్వేదేన మేదోవిలయనాదత్యంతం శరీరక్షోభః స్యాత్| రూక్షాదీనాం కార్శ్యమతిశయేన భవేత్| 'మద్యవికారిణః' ఇత్యవిశేషోక్తావపి పిత్తాద్యన్యేషాం సంగ్రహః| పిత్తమద్యవికారిణస్తు 'పిత్తపీడితాణ్ ఇత్యనేనైవ సంగృహీతాః| ఆఢ్యరోగే-వాతరక్తం| భ్రష్టదగ్ధగుదాః-అతీసారక్షారాగ్న్యాదిభిః| గ్లాన్యాదీనామర్దితేన సంబంధః| క్షుధాదీనాం మేహాంతానాం ద్వంద్వః, తతో మత్వర్థీయ ఇనిః| క్షుధ్వతః స్వేదాదత్యంతం దేహగ్లానిః| కామలాపాండుమతోః స్వేదేన పిత్తవృద్ధ్యా రోగవృద్ధిః| యస్మాదధ్యేష్యతే (హృ. ని. అ. 13|15) - "పిత్తప్రధానాః కుపితాః" ఇత్యాది| తథా, (హృ. ని. అ. 13|15) - "యః పాండురోగీ సేవేత పిత్తలం తస్య కామలాం|" ఇత్యాది| మేహినస్తు స్వేదవృద్ధ్యా రోగవృద్ధిః| గర్భిణ్యాః స్వేదేన గర్భవ్యాపత్| పుష్పితాయా రక్తాతిప్రవృత్తిః| సూతాయాః కార్శ్యం| మృదు చేతి| యదైషామతిస్థూలాదీనామాత్యయికో వ్యాధిః-విసూచికాదిః స్యాత్, తదైతే మృదు స్వేదయితవ్యా ఏవ|

Adhikarana svedasAdhyA rOgAH (25-27) · Śloka 27

శ్వాసకాసప్రతిశ్యాయహిధ్మాధ్మానవిబంధిషు| స్వరభేదానిలవ్యాధిశ్లేష్మామస్తంభగౌరవే||25|| అంగమర్దకటీపార్శ్వపృష్ఠకుక్షిహనుగ్రహే| మహత్వే ముష్కయోః ఖల్యామాయామే వాతకంటకే||26|| మూత్రకృచ్ఛ్రార్బుదగ్రంథిశుక్రఘాతాఢ్యమారుతే| స్వేదం యథాయథం కుర్యాత్తదౌషధవిభాగతః||27||

స0-శ్వాసాదీనాం విబంధాంతానాం ద్వంద్వః| శ్వాసాదిమత్సు యథాస్వం స్వేదం కుర్యాత్,- క్వచిత్తాపం క్వచిదుపనాహం క్వచిదూష్మాణం క్వచిద్ద్రవమితి| కథం ? తేష్వౌషధాని తదౌషధాని, తేషాం విభాగో-యథాస్వముపయోగః, తేన,- తదౌషధవిభాగేన స్వేదం కుర్యాత్| "ఖల్లీ తీవ్రరుజాన్వితా|" ఇతి (హృ. ని. అ. 15|55) వాతవ్యాధౌ వక్ష్యతే, ఆయామవాతకంటకౌ చ| ఆఢ్యమారుతః-ఊరుస్తంభః|

Adhikarana anAgneyasvedasya viShayaH (28) · Śloka 28

స్వేదో హితస్త్వనాగ్నేయో వాతే మేదఃకఫావృతే| |28|

స0-మేదఃకఫాభ్యాం పవన ఆవృతే సత్యనాగ్నేయః స్వేదో హితః| అమాగ్నేయ ఇత్యగ్నేర్ఢక్, తతో నఞ్ఽఽసమాసః|

Adhikarana anAgneyasvedasya bhedAH (28-30) · Śloka 30

కోఽసావనాగ్నేయః ? ఇత్యాహ - - - - | నివాతం గృహమాయాసో గురుప్రావరణం భయం||28|| ఉపనాహాహవక్రోధా భూరిపానం క్షుధాఽఽతపః| 28 1/2||30||

స0-నివాతగృహాదయోఽనాగ్నేయాః స్వేదాః| ఆయాసో-వ్యాయామః| గురుప్రావరణం-రల్లకాది| భయం-ఖడ్గహస్తరాజపురుషదర్శనాదినా| ఉపనాహోఽప్యనాగ్నేయః స్వేదః, ఉపనాహస్య ద్వైవిధ్యాత్| తత్ర "ఉపనాహో వచాకిణ్వ" ఇత్యాదిరాగ్నేయః, తత్ర "తాపోఽగ్నితప్తవసన" ఇత్యనువృత్తేః| అనాగ్నేయస్తు-"స్నిగ్ధోష్ణవీర్యైర్మృదుభిశ్చర్మపట్టైః" ఇత్యాదికః| ఆహవః-సమరః| భూరిపానం-బహుమద్యపానం|

Adhikarana svedanasya shodhanA~ggatvam (17) · Śloka 17

స్నేహక్లిన్నాః కోష్ఠగా ధాతుగా వా స్రోతోలీనా యే చ శాఖాస్థిసంస్థాః| దోషాః స్వేదైస్తే ద్రవీకృత్య కోష్ఠం నీతాః సమ్యక్ శుద్ధిభిర్నిర్హ్రియంతే| 29 1/2| ఇతి శ్రీ వైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే స్వేదవిధిర్నామ సప్తదశోఽధ్యాయః||17||

స0-తే దోషాః సమ్యక్-సుష్ఠు, శుద్ధిభిః-వమనవిరేచనలక్షణాభిః, నిర్హ్రియంతే-నిష్కాస్యంతే| కే దోషాః ? ఇత్యాహ-స్నేహక్లిన్నా యే, తథా కోష్ఠగా ధాతుస్థాశ్చ, తథా స్రోతోలీనాః, తథా శాఖాస్వస్థిషు చ స్థితాః| కింభూతాః ? స్వేదైర్ద్రవీకృత్య కోష్ఠం నీతాః-ఉదరం ప్రాపితాః| శాలినీవృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే స్వేదవిధ్యధ్యాయః సప్తదశః సమాప్తః|| 17||