24. tarpaṇapuṭapākavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરં ચતુર્વિંશાધ્યાયારમ્ભઃ| આશ્ચોતનાઞ્જનાભ્યાં હિ પ્રાયો નયનસ્ય દૌર્બલ્યમ્| અતસ્તર્પણાદેરુપયોગો યુક્ત ઇત્યાહ

Adhikarana tarpaNapuTapAkavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતસ્તર્પણપુટપાકવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસુત્રે|૨|

સ૦-તર્પણં ચ પુટપાકશ્ચ તર્પણપુટપાકૌ, તયોર્વિધિઃ, તમ્| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana tarpaNasya viShayo deshaH kAlashca (1-4) · Śloka 4

નયને તામ્યતિ સ્તબ્ધે શુષ્કે રૂક્ષેઽભિઘાતિતે| વાતપિત્તાતુરે જિહ્મે શીર્ણપક્ષ્માવિલેક્ષણે||૧|| કૃચ્છ્રોન્મીલશિરાહર્ષશિરોત્પાતતમોર્જુનૈઃ| સ્યન્દમન્થાન્યતોવાતવાતપર્યાયશુક્રકૈઃ||૨|| આતુરે શાન્તરાગાશ્રુશૂલસંરમ્ભદૂષિકે| નિવાતે તર્પણં યોજ્યં શુદ્ધયોર્મૂર્દ્ધકાયયોઃ||૩|| કાલે સાધારણે પ્રાતઃ સાયં વોત્તાનશાયિનઃ| |૪|

સ૦-ચક્ષુષિ મ્લાયતિ સતિ, તથા સ્તબ્ધાદિગુણે તર્પણં કાર્યમ્| તથા, શીર્ણે પક્ષ્મણી યસ્ય તદેવમ્| આવિલં-અસ્પષ્ટં, ઈક્ષણં-દર્શનં, યસ્ય તદેવમ્| શીર્ણપક્ષ્મ ચ તદાવિલેક્ષણં ચ, તત્તસ્મિન્| તથા કૃચ્છ્રોન્મીલાદયઃ-અક્ષિરોગેષુ વક્ષ્યન્તે| કૃચ્છ્રોન્મીલશ્ચ શિરાહર્ષશ્ચ શિરોત્પાતશ્ચ તમશ્ચાર્જુનશ્ચ, તૈરાતુરે| તથા સ્યન્દશ્ચ મન્થશ્ચાન્યતોવાતશ્ચ વાતપર્યાયશ્ચ શુક્રકં ચ, તૈરાતુરે| { તથા, નસ્યાનર્હે| યતો વક્ષ્યતિ (શ્લો-૨૧)-"તર્પણં પુટપાકં ચ નસ્યાનર્હે ન યોજયેત્|" ઇતિ| તથા, શાન્તાઃ શમં ગતાઃ, રાગાશ્રુશૂલસંરમ્ભદૂષિકા યસ્મિન્નયને તસ્મિન્| કીદૃશિ સ્થાને ? નિવાતે,-વિગતાનિલે| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| વિગતાતપરજોધૂમાદિક ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્| કીદૃશયોર્મસ્તકદેહયોઃ ? શુદ્ધયોઃ,-યથાયોગં વમનવિરેચનનસ્યૈઃ કૃતશુદ્ધ્યોરિત્યર્થઃ| કીદૃશિ કાલે ? સાધારણે,-વસન્તાદિકે| કદા ? સાયં પ્રાતર્વા, દોષદૂશ્યાદ્યપેક્ષયા| કીદૃશસ્યાતુરસ્ય ? ઉત્તાનશાયિન ઇતિ શયનસ્થસ્યોત્તાનસ્યેત્યર્થઃ|

Adhikarana tarpaNavidhiH (4-6) · Śloka 6

| યવમાષમયીં પાલીં નેત્રકોશાદ્બહિઃ સમામ્||૪|| દ્વ્યઙ્ગુલોચ્ચાં દૃઢાં કૃત્વા યથાસ્વં સિદ્ધમાવપેત્| સર્પિર્નિમીલિતે નેત્રે તપ્તામ્બુપ્રવિલાયિતમ્||૫|| નક્તાન્ધ્યવાતતિમિરકૃચ્છ્રબોધાદિકે વસામ્| આપક્ષ્માગ્રાત્|૬|

સ૦-યવૈર્મિશ્રા માષા યવમાષાઃ, તૈઃ કૃતા યા સા યવમાષમયી, તામ્| તાદૃશીં પાલીં નેત્રકોશાદ્બાહ્યત ઉભયપાર્શ્વયોઃ સમાં-અનિમ્નોન્નતાં કૃત્વા, યથાયોગં દોષદૂષ્યાદ્યનુરોધાત્ પક્વં ઘૃતં નિમીલિતે-અનુન્મિષિતે લોચને ક્ષિપેત્| અથ પાલ્યા ઉચ્છ્રાયમાહ-દ્વ્યઙ્ગુલોચ્ચાં,-દ્વ્યઙ્ગુલોચ્છ્રાયવતીમ્| તથા દૃઢાં નિબિઢાં, યથા સ્નેહો ન સ્રવેત્| કીદૃશં સર્પિઃ ? તપ્તેન જલેન પ્રકર્ષેણ વિલાયિતં-દ્રવીકૃતમ્| નક્તાન્ધ્યેત્યાદિ| રાત્ર્યન્ધ્યાદિષુ વસાં યથાસ્વૌષધસિદ્ધાં તથૈવ વિલાયિતામાવપેત્| કથમ્ ? આપક્ષ્માગ્રાત્,-પક્ષ્માગ્રાણિ યાવન્નિમગ્નાનિ તાવત્સર્ષિરાદિમાવપેદિતિ|

Adhikarana tarpaNadhAraNAvadhiH (6-8) · Śloka 8

| અથોન્મેષં શનકૈસ્તસ્ય કુર્વતઃ||૬|| માત્રા વિગણયેત્તત્ર વર્ત્મસન્ધિસિતાસતે| દૃષ્ટૌ ચ ક્રમશો વ્યાધૌ શતં ત્રીણિ ચ પઞ્ચ ચ||૭|| શતાનિ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ, દશ મન્થે, દશાનિલે| પિત્તે ષટ્, સ્વસ્થવૃત્તે ચ બલાસે પઞ્ચ ધારયેત્||૮||

સ૦-અથ-ઘૃતાદ્યાવપનાદનન્તરં, શનૈઃશનૈરુન્મીલનં વિદધતસ્તસ્ય-આતુરસ્ય, માત્રાઃ-પૂર્વોક્તાઃ, વિગણયેત્| તત્ર-તસ્મિન્ વર્ત્માદિકે વ્યાધૌ સર્પિષિ ક્ષિપ્તે, શતસઙ્ખ્યાદીર્માત્રા વિગણયેત્ ક્રમેણ| તત્ર વર્ત્મરોગે માત્રાશતમ્, સન્ધિરોગે ત્રીણિ શતનિ, સિતરોગે પઞ્ચ શતાનિ, અસિતરોગે સપ્ત શતાનિ, દૃષ્ટિરોગેઽષ્ટૌ શતાનિ, ધારયેદિતિ ક્રમાર્થઃ| યથાસઙ્ખ્યેન મન્થાખ્યે રોગે દશ શતાનિ, વાતરોગે દશૈવ શતાનિ, પિત્તરોગે ષટ્ શતાનિ, સ્વસ્થવૃત્તે ચ ષટ્ શતાનિ, કફે પઞ્ચ શતાનિ,ધારયેત્|

Adhikarana tarpaNAnantaraM kRutyam (9) · Śloka 9

કૃત્વાઽપાઙ્ગે તતો દ્વારં સ્નેહં પાત્રે નિગાલયેત્| પિબેચ્ચ ધૂમં, નેક્ષેત વ્યોમ રૂપં ચ ભાસ્વરમ્||૯||

સ૦-{ તતઃ-} યથોક્તમાત્રાધારણાદનન્તરં, અપાઙ્ગદેશે પાલ્યા દ્વારં કૃત્વા સ્નેહં ભાજને નિક્ષિપેત્| તતઃ સક્તુપિણ્ડ્યાઽક્ષિકોશં પ્રમૃજ્ય સ્નેહેરિતકફોપશાન્તયે ધૂમં ચ પિબેત્, ન કેવલં તર્પણં કુર્યાત્| પ્રક્ષાલિતનેત્રં ચૈનં માત્રયાઽઽમયાદિવશેન ભોજયેત્| તથા, નભો ન પશ્યેદ્ભાસ્વરં રૂપં ચ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| આતપાદ્યપિ ભાસ્વરં ન પશ્યેત્|

Adhikarana vAtAdibhedena tarpaNAvRuttiH AvRutyavadhiH (10) · Śloka 10

ઇત્થં પ્રતિદિનં વાયૌ, પિત્તે ત્વેકાન્તરં, કફે| સ્વસ્થે ચ હ્યન્તરં દદ્યાદાતૃપ્તેરિતિ યોજયેત્||૧૦||

સ૦-ઇત્થં-અનેન ક્રમેણ, પવને પ્રત્યહં તર્પણં દદ્યાત્| પિત્તે પુનરેકાન્તરં તર્પણં દદ્યાત્| કફે સ્વસ્થે ચ દ્વિદિનાન્તરં યોજયેત્| ઇતિ-એવં, યાવન્નયનસ્ય તૃપ્તિઃ સ્યાત્તાવત્તર્પણં યોજ્યમ્|

Adhikarana tRutpAtRutpAtitRutpalakShaNam (11) · Śloka 11

તૃપ્તસ્ય કિં લક્ષણં ? ઇત્યાહ પ્રકાશક્ષમતા સ્વાસ્થ્યં વિશદં લઘુ લોચનમ્| તૃપ્તે, વિપર્યયોઽતૃપ્તેઽતિતૃપ્તે શ્લેષ્મજા રૂજઃ||૧૧||

સ૦-પ્રકાશક્ષમત્વાદિકં સમ્યક્તૃપ્તસ્ય લક્ષણમ્| પ્રકાશક્ષમતા-પ્રભાભાસ્વરાદિરૂપસહત્વમ્| અતૃપ્તે-અજાતાયાં તૃપ્તૌ, પિપર્યયઃ-પ્રકાશાક્ષમતાદિકઃ| અતિતૃપ્તે સતિ કફોદ્ભવાઃ કણ્ડૂપૈચ્છિલ્યાદિકા રુજઃ સ્યુઃ|

Adhikarana puTapAkasya viShayaH (12-13) · Śloka 13

સ્નેહપીતા તનુરિવ ક્લાન્તા દૃષ્ટિર્હિ સીદતિ| તર્પણાનન્તરં તસ્માદૃગ્બલાધાનકારિણમ્||૧૨|| પુટપાકં પ્રયુઞ્જીત પૂર્વોક્તેષ્વેવ યક્ષ્મસુ| |૧૩|

સ૦-સ્નેહપીતા દૃષ્ટિઃ ક્લાન્તા તનુરિવ યતોઽવસીદતિ, તસ્માત્કારણાત્ તર્પણાદનન્તરં પુટપાકં પ્રયુઞ્જીત| કીદૃશમ્ ? દૃશોર્બલં દૃગ્બલં, તસ્યાધાનં-પ્રબન્ધેન વૃત્તિઃ, તત્કરોતીતિ દૃગ્બલાધાનકારિણમ્| હેતૌ દ્વિતીયા, દૃગ્બલાધાનકારિત્વાત્ પ્રયુઞ્જીતેત્યર્થઃ| પૂર્વોક્તેષ્વેવ-તર્પણોક્તેષ્વામયેષુ|

Adhikarana puTapAkasya traividhyaM saviShayam (13-14) · Śloka 14

| સ વાતે સ્નેહનઃ શ્લેષ્મસહિતે લેખનો હિતઃ||૧૩|| દૃગ્દૌર્બલ્યેઽનિલે પિત્તે રક્તે સ્વસ્થે પ્રસાદનઃ| |૧૪|

સ૦-સ ચ-પુટપાકો, વાતે સ્નેહનો હિતઃ| કફસહિતે મારુતે લેખનો હિતઃ| દૃષ્ટિદૌર્બલ્યાદિષુ પ્રસાદનો હિતઃ|

Adhikarana snehanasya dravyANi (14-15) · Śloka 15

ઇદાનીમેષાં પુટપાકાનાં કલ્પનામાહ | ભૂશયપ્રસહાનૂપમેદોમજ્જવસામિષૈઃ||૧૪|| સ્નેહનં પયસા પિષ્ટૈર્જીવનીયૈશ્ચ કલ્પયેત્| |૧૫|

સ૦-ભૂશયાઃ- બિલેશયા ભેકગોધાદ્યાઃ, પ્રસહાઃ-ગોખરાદયઃ, આનૂપાઃ-મહામૃગવારિચરવારિશયાઃ, તેષાં મેદોમજ્જવસામિષાણિ, તૈઃ| તથા, જીવનીયૈઃ-જીવન્તીકાકોલ્યાદિભિશ્ચ, ક્ષીરપિષ્ટૈઃ સ્નેહનં પુટપાકં કલ્પયેદ્વૈદ્યઃ|

Adhikarana lekhanasya dravyANi (15-16) · Śloka 16

| મૃગપક્ષિયકૃન્માંસમુક્તાયસ્તામ્રસૈન્ધવૈઃ||૧૫|| સ્રોતોજશઙ્ખફેનાલૈર્લેખનં મસ્તુકલ્કિતૈઃ| |૧૬|

સ૦-મૃગાઃ-હરિણાદ્યાઃ, પક્ષિણો-લાવાદ્યાઃ, તેષાં યકૃન્માંસાનિ, તૈઃ| તથા, મુક્તાદિભિર્મસ્તુકલ્કિતૈર્લેખનં પુટપાકં કલ્પયેદ્વૈદ્યઃ| પ્રસહાનાં મૃગપક્ષિણાં સ્નેહને પુટપાક ઉપયુક્તત્વાત્ જાઙ્ગલા એવ મૃગપક્ષિણોઽત્ર ગ્રાહ્યાઃ|

Adhikarana prasAdanasya dravyANi (16-17) · Śloka 17

| મૃગપક્ષિયકૃન્મજ્જવસાન્ત્રહૃદયામિષૈઃ||૧૬|| મધુરૈઃ સઘૃતૈઃ સ્તન્યક્ષીરપિષ્ટૈઃ પ્રસાદનમ્| |૧૭|

સ૦-મૃગપક્ષ્યાદીનાં યકૃન્મજ્જવસાહૃદયામિષાણિ, તૈઃ| તથા, મધુરૈઃ-મધુરવર્ગોક્તૈઃ, ઘૃતાન્વિતૈઃ સ્તન્યક્ષીરપિષ્ટૈઃ પ્રસાદનં પુટપાકં કલ્પયેદ્વૈદ્યઃ| અત્ર સ્તન્યં સ્ત્રિયા એવ|

Adhikarana puTapAkasya sAdhanam puTapAkavidhiH (17-19) · Śloka 19

અધુના પુટપાકસ્ય કલ્પનામાહ બિલ્વમાત્રં પૃથક્ પિણ્ડં માંસભેષજકલ્કયોઃ||૧૭|| ઉરુબૂકવટામ્ભોજપત્રૈઃ સ્નેહાદિષુ ક્રમાત્| વેષ્ટયિત્વા મૃદા લિપ્તં ધવધન્વનગોમયૈઃ||૧૮|| પચેત્પ્રદીપ્તૈરગ્ન્યાભં પક્વં નિષ્પીડ્ય તદ્રસમ્| નેત્રે તર્પણવદ્યુઞ્જ્યાત્|૧૯|

સ૦-માંસં ચ ભેષજકલ્કશ્ચ તયોઃ પૃથક્ પલમાત્રં પિણ્ડમેરણ્ડાદિપત્રૈર્વેષ્ટયિત્વા કૃષ્ણમૃત્તિકયા લિપ્તં વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારાત્ દ્વ્યઙ્હ્ગુલોત્સેધં મૃત્તિકાલેપં કૃત્વા ક્રમેણ ધવાદીન્ધનૈઃ પ્રદીપ્તૈઃ પચેત્| તત્ર સ્નેહને પુટપાક એરણ્ડપત્રૈર્વેષ્ટનં ધવકાષ્ઠૈઃ પ્રદીપનમ્, લેખને વટપત્રૈર્વેષ્ટનં ધન્વનેન્ધનેન પ્રદીપનમ્, પ્રસાદને જલજપત્રૈર્વેષ્ટનં ગોમયેન્ધનેન પ્રદીપનમ્, ઇતિ ક્રમાર્થઃ| અગ્ન્યાભં-અગ્નિવર્ણં સત્, પક્વં જ્ઞાત્વા, અપનીતપત્રં વિધાય, વાસસા નિષ્પીડ્ય, તદ્રસં નયને તર્પણમિવ યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana puTapAkadhAraNavidhiH (19-20) · Śloka 20

| શતં દ્વે ત્રીણિ ધારયેત્||૧૯|| લેખનસ્નેહનાન્ત્યેષુ| |૨૦|

સ૦-લેખનાદિષુ શતાદીનિ ધારયેત્| તત્ર લેખને શતં માત્રાણાં ધારયેત્| સ્નેહને દ્વે શતે| અન્ત્યે-પ્રસાદને, ત્રીણિ શતાનિ ધારયેત્|

Adhikarana puTapAkAnAmuShNashItabhedaH (20) · Śloka 20

કોષ્ણૌ પૂર્વૌ, હિમોઽપરઃ| |૨૦|

સ૦-પૂર્વો-સ્નેહનલેખનૌ, કોષ્ણૌ યોજ્યૌ| હિમોઽપરઃ-પ્રસાદનાખ્યઃ|

Adhikarana lekhanasnehAnayorante kRutyam (20) · Śloka 20

| ધૂમપોઽન્તે તયોરેવ|૨૦|

સ૦-તયોઃ-આદ્યયોઃ પુટપાકયોઃ, અન્તે ધૂમપઃ સ્યાત્| સ્નેહેરિતકફોપશાન્ત્યૈ, ન તુ પ્રસાદનાન્તે, ઇત્યેવશબ્દાર્થઃ|

Adhikarana puTapAkasya samyagyogAdi lakShaNam (20) · Śloka 20

| યોગાસ્તત્ર ચ તૃપ્તિવત્||૨૦||

સ૦-તત્ર ચ-તેષુ પુટપાકેષુ, યોગાસ્તર્પણ ઇવ સ્યુઃ| તૃપ્તિવદિતિ સપ્તમ્યન્તાદ્વતિઃ| યોગા ઇતિ બહુવચનનિર્દેશાત્ સમ્યગ્યોગાયોગાતિયોગા ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana tarpaNapuTapAkaniShedhaH (21) · Śloka 21

તર્પણં પુટપાકં ચ નસ્યાનર્હે ન યોજયેત્| |૨૧|

સ૦-તર્પણપુટપાકૌ નસ્યાયોગ્યે ન યોજયેત્| નસ્યાનર્હાઃ-"યોજ્યેન્ન તુ નાવનમ્|" ઇત્યાદ્યુક્તાઃ|

Adhikarana tarpaNapuTapAkayorAcAraH (21-21.5) · Śloka 21

યાવન્ત્યહાનિ યુઞ્જીત દ્વિસ્તતો હિતભાગ્ભવેત્||૨૧|| માલતીમલ્લિકાપુષ્પૈર્બદ્ધાક્ષો નિવસેન્નિશામ્||૨૧.૫||

સ૦-યાવન્ત્યહાનિ-યાવન્માત્રાણિ દિનાનિ, તર્પણપુટપાકૌ કુર્વીત તતો દ્વિગુણાનિ દિનાનિ હિતસેવી સ્યાત્| કૃતતર્પણ પુટપાકો માલત્યાદિપુષ્પૈર્બદ્ધાક્ષઃ સન્ વિભાવરીં વસેત્| માલતી-સુમનાઃ| મલ્લિકા-ગન્ધવાર્ષિકા|

Adhikarana netrarakShaNe yatnaH kAryaH (24) · Śloka 24

સર્વાત્મના નેત્રબલાય યત્નં કુર્વીત નસ્યાઞ્જનતર્પણાદ્યૈઃ| દૃષ્ટિશ્ચ નષ્ટા વિવિધં જગચ્ચ તમોમયં જાયત એકરૂપમ્||૨૨.૫|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને તર્પણપુટપાકવિધિર્નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૪||

સ૦-સર્વેણ પ્રકારેણ નેત્રબલાય-ચક્ષુઃસામર્થ્યાય, નસ્યાદિભિર્યત્નં કુર્યાત્| દૃષ્ટિશ્ચેતિ ચ હેતૌ| યતો દૃષ્ટિર્યદિ ન સ્યાત્તતો જગદ્વિવિધમપિ તમોમયં-અન્ધકારરૂપં, એકરૂપં-એકલક્ષણં, સમ્પદ્યત ઇતિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને તર્પણપુટપાકવિધિર્નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૪||