24. tarpaṇapuṭapākavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

asmādanantaraṁ caturviṁśādhyāyārambhaḥ| āścōtanāñjanābhyāṁ hi prāyō nayanasya daurbalyam| atastarpaṇādērupayōgō yukta ityāha

Adhikarana tarpaNapuTapAkavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

athātastarpaṇapuṭapākavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasutrē|2|

sa0-tarpaṇaṁ ca puṭapākaśca tarpaṇapuṭapākau, tayōrvidhiḥ, tam| śēṣaṁ pūrvavat|

Adhikarana tarpaNasya viShayo deshaH kAlashca (1-4) · Śloka 4

nayanē tāmyati stabdhē śuṣkē rūkṣē'bhighātitē| vātapittāturē jihmē śīrṇapakṣmāvilēkṣaṇē||1|| kr̥cchrōnmīlaśirāharṣaśirōtpātatamōrjunaiḥ| syandamanthānyatōvātavātaparyāyaśukrakaiḥ||2|| āturē śāntarāgāśruśūlasaṁrambhadūṣikē| nivātē tarpaṇaṁ yōjyaṁ śuddhayōrmūrddhakāyayōḥ||3|| kālē sādhāraṇē prātaḥ sāyaṁ vōttānaśāyinaḥ| |4|

sa0-cakṣuṣi mlāyati sati, tathā stabdhādiguṇē tarpaṇaṁ kāryam| tathā, śīrṇē pakṣmaṇī yasya tadēvam| āvilaṁ-aspaṣṭaṁ, īkṣaṇaṁ-darśanaṁ, yasya tadēvam| śīrṇapakṣma ca tadāvilēkṣaṇaṁ ca, tattasmin| tathā kr̥cchrōnmīlādayaḥ-akṣirōgēṣu vakṣyantē| kr̥cchrōnmīlaśca śirāharṣaśca śirōtpātaśca tamaścārjunaśca, tairāturē| tathā syandaśca manthaścānyatōvātaśca vātaparyāyaśca śukrakaṁ ca, tairāturē| { tathā, nasyānarhē| yatō vakṣyati (ślō-21)-"tarpaṇaṁ puṭapākaṁ ca nasyānarhē na yōjayēt|" iti| tathā, śāntāḥ śamaṁ gatāḥ, rāgāśruśūlasaṁrambhadūṣikā yasminnayanē tasmin| kīdr̥śi sthānē ? nivātē,-vigatānilē| upalakṣaṇaṁ cēdam| vigatātaparajōdhūmādika ityapi draṣṭavyam| kīdr̥śayōrmastakadēhayōḥ ? śuddhayōḥ,-yathāyōgaṁ vamanavirēcananasyaiḥ kr̥taśuddhyōrityarthaḥ| kīdr̥śi kālē ? sādhāraṇē,-vasantādikē| kadā ? sāyaṁ prātarvā, dōṣadūśyādyapēkṣayā| kīdr̥śasyāturasya ? uttānaśāyina iti śayanasthasyōttānasyētyarthaḥ|

Adhikarana tarpaNavidhiH (4-6) · Śloka 6

| yavamāṣamayīṁ pālīṁ nētrakōśādbahiḥ samām||4|| dvyaṅgulōccāṁ dr̥ḍhāṁ kr̥tvā yathāsvaṁ siddhamāvapēt| sarpirnimīlitē nētrē taptāmbupravilāyitam||5|| naktāndhyavātatimirakr̥cchhrabōdhādikē vasām| āpakṣmāgrāt|6|

sa0-yavairmiśrā māṣā yavamāṣāḥ, taiḥ kr̥tā yā sā yavamāṣamayī, tām| tādr̥śīṁ pālīṁ nētrakōśādbāhyata ubhayapārśvayōḥ samāṁ-animnōnnatāṁ kr̥tvā, yathāyōgaṁ dōṣadūṣyādyanurōdhāt pakvaṁ ghr̥taṁ nimīlitē-anunmiṣitē lōcanē kṣipēt| atha pālyā ucchhrāyamāha-dvyaṅgulōccāṁ,-dvyaṅgulōcchhrāyavatīm| tathā dr̥ḍhāṁ nibiḍhāṁ, yathā snēhō na sravēt| kīdr̥śaṁ sarpiḥ ? taptēna jalēna prakarṣēṇa vilāyitaṁ-dravīkr̥tam| naktāndhyētyādi| rātryandhyādiṣu vasāṁ yathāsvauṣadhasiddhāṁ tathaiva vilāyitāmāvapēt| katham ? āpakṣmāgrāt,-pakṣmāgrāṇi yāvannimagnāni tāvatsarṣirādimāvapēditi|

Adhikarana tarpaNadhAraNAvadhiH (6-8) · Śloka 8

| athōnmēṣaṁ śanakaistasya kurvataḥ||6|| mātrā vigaṇayēttatra vartmasandhisitāsatē| dr̥ṣṭau ca kramaśō vyādhau śataṁ trīṇi ca pañca ca||7|| śatāni sapta cāṣṭau ca, daśa manthē, daśānilē| pittē ṣaṭ, svasthavr̥ttē ca balāsē pañca dhārayēt||8||

sa0-atha-ghr̥tādyāvapanādanantaraṁ, śanaiḥśanairunmīlanaṁ vidadhatastasya-āturasya, mātrāḥ-pūrvōktāḥ, vigaṇayēt| tatra-tasmin vartmādikē vyādhau sarpiṣi kṣiptē, śatasaṅkhyādīrmātrā vigaṇayēt kramēṇa| tatra vartmarōgē mātrāśatam, sandhirōgē trīṇi śatani, sitarōgē pañca śatāni, asitarōgē sapta śatāni, dr̥ṣṭirōgē'ṣṭau śatāni, dhārayēditi kramārthaḥ| yathāsaṅkhyēna manthākhyē rōgē daśa śatāni, vātarōgē daśaiva śatāni, pittarōgē ṣaṭ śatāni, svasthavr̥ttē ca ṣaṭ śatāni, kaphē pañca śatāni,dhārayēt|

Adhikarana tarpaNAnantaraM kRutyam (9) · Śloka 9

kr̥tvā'pāṅgē tatō dvāraṁ snēhaṁ pātrē nigālayēt| pibēcca dhūmaṁ, nēkṣēta vyōma rūpaṁ ca bhāsvaram||9||

sa0-{ tataḥ-} yathōktamātrādhāraṇādanantaraṁ, apāṅgadēśē pālyā dvāraṁ kr̥tvā snēhaṁ bhājanē nikṣipēt| tataḥ saktupiṇḍyā'kṣikōśaṁ pramr̥jya snēhēritakaphōpaśāntayē dhūmaṁ ca pibēt, na kēvalaṁ tarpaṇaṁ kuryāt| prakṣālitanētraṁ cainaṁ mātrayā''mayādivaśēna bhōjayēt| tathā, nabhō na paśyēdbhāsvaraṁ rūpaṁ ca| upalakṣaṇaṁ cēdam| ātapādyapi bhāsvaraṁ na paśyēt|

Adhikarana vAtAdibhedena tarpaNAvRuttiH AvRutyavadhiH (10) · Śloka 10

itthaṁ pratidinaṁ vāyau, pittē tvēkāntaraṁ, kaphē| svasthē ca hyantaraṁ dadyādātr̥ptēriti yōjayēt||10||

sa0-itthaṁ-anēna kramēṇa, pavanē pratyahaṁ tarpaṇaṁ dadyāt| pittē punarēkāntaraṁ tarpaṇaṁ dadyāt| kaphē svasthē ca dvidināntaraṁ yōjayēt| iti-ēvaṁ, yāvannayanasya tr̥ptiḥ syāttāvattarpaṇaṁ yōjyam|

Adhikarana tRutpAtRutpAtitRutpalakShaNam (11) · Śloka 11

tr̥ptasya kiṁ lakṣaṇaṁ ? ityāha prakāśakṣamatā svāsthyaṁ viśadaṁ laghu lōcanam| tr̥ptē, viparyayō'tr̥ptē'titr̥ptē ślēṣmajā rūjaḥ||11||

sa0-prakāśakṣamatvādikaṁ samyaktr̥ptasya lakṣaṇam| prakāśakṣamatā-prabhābhāsvarādirūpasahatvam| atr̥ptē-ajātāyāṁ tr̥ptau, piparyayaḥ-prakāśākṣamatādikaḥ| atitr̥ptē sati kaphōdbhavāḥ kaṇḍūpaicchhilyādikā rujaḥ syuḥ|

Adhikarana puTapAkasya viShayaH (12-13) · Śloka 13

snēhapītā tanuriva klāntā dr̥ṣṭirhi sīdati| tarpaṇānantaraṁ tasmādr̥gbalādhānakāriṇam||12|| puṭapākaṁ prayuñjīta pūrvōktēṣvēva yakṣmasu| |13|

sa0-snēhapītā dr̥ṣṭiḥ klāntā tanuriva yatō'vasīdati, tasmātkāraṇāt tarpaṇādanantaraṁ puṭapākaṁ prayuñjīta| kīdr̥śam ? dr̥śōrbalaṁ dr̥gbalaṁ, tasyādhānaṁ-prabandhēna vr̥ttiḥ, tatkarōtīti dr̥gbalādhānakāriṇam| hētau dvitīyā, dr̥gbalādhānakāritvāt prayuñjītētyarthaḥ| pūrvōktēṣvēva-tarpaṇōktēṣvāmayēṣu|

Adhikarana puTapAkasya traividhyaM saviShayam (13-14) · Śloka 14

| sa vātē snēhanaḥ ślēṣmasahitē lēkhanō hitaḥ||13|| dr̥gdaurbalyē'nilē pittē raktē svasthē prasādanaḥ| |14|

sa0-sa ca-puṭapākō, vātē snēhanō hitaḥ| kaphasahitē mārutē lēkhanō hitaḥ| dr̥ṣṭidaurbalyādiṣu prasādanō hitaḥ|

Adhikarana snehanasya dravyANi (14-15) · Śloka 15

idānīmēṣāṁ puṭapākānāṁ kalpanāmāha | bhūśayaprasahānūpamēdōmajjavasāmiṣaiḥ||14|| snēhanaṁ payasā piṣṭairjīvanīyaiśca kalpayēt| |15|

sa0-bhūśayāḥ- bilēśayā bhēkagōdhādyāḥ, prasahāḥ-gōkharādayaḥ, ānūpāḥ-mahāmr̥gavāricaravāriśayāḥ, tēṣāṁ mēdōmajjavasāmiṣāṇi, taiḥ| tathā, jīvanīyaiḥ-jīvantīkākōlyādibhiśca, kṣīrapiṣṭaiḥ snēhanaṁ puṭapākaṁ kalpayēdvaidyaḥ|

Adhikarana lekhanasya dravyANi (15-16) · Śloka 16

| mr̥gapakṣiyakr̥nmāṁsamuktāyastāmrasaindhavaiḥ||15|| srōtōjaśaṅkhaphēnālairlēkhanaṁ mastukalkitaiḥ| |16|

sa0-mr̥gāḥ-hariṇādyāḥ, pakṣiṇō-lāvādyāḥ, tēṣāṁ yakr̥nmāṁsāni, taiḥ| tathā, muktādibhirmastukalkitairlēkhanaṁ puṭapākaṁ kalpayēdvaidyaḥ| prasahānāṁ mr̥gapakṣiṇāṁ snēhanē puṭapāka upayuktatvāt jāṅgalā ēva mr̥gapakṣiṇō'tra grāhyāḥ|

Adhikarana prasAdanasya dravyANi (16-17) · Śloka 17

| mr̥gapakṣiyakr̥nmajjavasāntrahr̥dayāmiṣaiḥ||16|| madhuraiḥ saghr̥taiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanam| |17|

sa0-mr̥gapakṣyādīnāṁ yakr̥nmajjavasāhr̥dayāmiṣāṇi, taiḥ| tathā, madhuraiḥ-madhuravargōktaiḥ, ghr̥tānvitaiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanaṁ puṭapākaṁ kalpayēdvaidyaḥ| atra stanyaṁ striyā ēva|

Adhikarana puTapAkasya sAdhanam puTapAkavidhiH (17-19) · Śloka 19

adhunā puṭapākasya kalpanāmāha bilvamātraṁ pr̥thak piṇḍaṁ māṁsabhēṣajakalkayōḥ||17|| urubūkavaṭāmbhōjapatraiḥ snēhādiṣu kramāt| vēṣṭayitvā mr̥dā liptaṁ dhavadhanvanagōmayaiḥ||18|| pacētpradīptairagnyābhaṁ pakvaṁ niṣpīḍya tadrasam| nētrē tarpaṇavadyuñjyāt|19|

sa0-māṁsaṁ ca bhēṣajakalkaśca tayōḥ pr̥thak palamātraṁ piṇḍamēraṇḍādipatrairvēṣṭayitvā kr̥ṣṇamr̥ttikayā liptaṁ vr̥ddhavaidyavyavahārāt dvyaṅhgulōtsēdhaṁ mr̥ttikālēpaṁ kr̥tvā kramēṇa dhavādīndhanaiḥ pradīptaiḥ pacēt| tatra snēhanē puṭapāka ēraṇḍapatrairvēṣṭanaṁ dhavakāṣṭhaiḥ pradīpanam, lēkhanē vaṭapatrairvēṣṭanaṁ dhanvanēndhanēna pradīpanam, prasādanē jalajapatrairvēṣṭanaṁ gōmayēndhanēna pradīpanam, iti kramārthaḥ| agnyābhaṁ-agnivarṇaṁ sat, pakvaṁ jñātvā, apanītapatraṁ vidhāya, vāsasā niṣpīḍya, tadrasaṁ nayanē tarpaṇamiva yuñjyāt|

Adhikarana puTapAkadhAraNavidhiH (19-20) · Śloka 20

| śataṁ dvē trīṇi dhārayēt||19|| lēkhanasnēhanāntyēṣu| |20|

sa0-lēkhanādiṣu śatādīni dhārayēt| tatra lēkhanē śataṁ mātrāṇāṁ dhārayēt| snēhanē dvē śatē| antyē-prasādanē, trīṇi śatāni dhārayēt|

Adhikarana puTapAkAnAmuShNashItabhedaH (20) · Śloka 20

kōṣṇau pūrvau, himō'paraḥ| |20|

sa0-pūrvō-snēhanalēkhanau, kōṣṇau yōjyau| himō'paraḥ-prasādanākhyaḥ|

Adhikarana lekhanasnehAnayorante kRutyam (20) · Śloka 20

| dhūmapō'ntē tayōrēva|20|

sa0-tayōḥ-ādyayōḥ puṭapākayōḥ, antē dhūmapaḥ syāt| snēhēritakaphōpaśāntyai, na tu prasādanāntē, ityēvaśabdārthaḥ|

Adhikarana puTapAkasya samyagyogAdi lakShaNam (20) · Śloka 20

| yōgāstatra ca tr̥ptivat||20||

sa0-tatra ca-tēṣu puṭapākēṣu, yōgāstarpaṇa iva syuḥ| tr̥ptivaditi saptamyantādvatiḥ| yōgā iti bahuvacananirdēśāt samyagyōgāyōgātiyōgā gr̥hyantē|

Adhikarana tarpaNapuTapAkaniShedhaH (21) · Śloka 21

tarpaṇaṁ puṭapākaṁ ca nasyānarhē na yōjayēt| |21|

sa0-tarpaṇapuṭapākau nasyāyōgyē na yōjayēt| nasyānarhāḥ-"yōjyēnna tu nāvanam|" ityādyuktāḥ|

Adhikarana tarpaNapuTapAkayorAcAraH (21-21.5) · Śloka 21

yāvantyahāni yuñjīta dvistatō hitabhāgbhavēt||21|| mālatīmallikāpuṣpairbaddhākṣō nivasēnniśām||21.5||

sa0-yāvantyahāni-yāvanmātrāṇi dināni, tarpaṇapuṭapākau kurvīta tatō dviguṇāni dināni hitasēvī syāt| kr̥tatarpaṇa puṭapākō mālatyādipuṣpairbaddhākṣaḥ san vibhāvarīṁ vasēt| mālatī-sumanāḥ| mallikā-gandhavārṣikā|

Adhikarana netrarakShaNe yatnaH kAryaH (24) · Śloka 24

sarvātmanā nētrabalāya yatnaṁ kurvīta nasyāñjanatarpaṇādyaiḥ| dr̥ṣṭiśca naṣṭā vividhaṁ jagacca tamōmayaṁ jāyata ēkarūpam||22.5|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē tarpaṇapuṭapākavidhirnāma caturviṁśō'dhyāyaḥ||24||

sa0-sarvēṇa prakārēṇa nētrabalāya-cakṣuḥsāmarthyāya, nasyādibhiryatnaṁ kuryāt| dr̥ṣṭiścēti ca hētau| yatō dr̥ṣṭiryadi na syāttatō jagadvividhamapi tamōmayaṁ-andhakārarūpaṁ, ēkarūpaṁ-ēkalakṣaṇaṁ, sampadyata iti| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē tarpaṇapuṭapākavidhirnāma caturviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 24||