24. tarpaṇapuṭapākavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరం చతుర్వింశాధ్యాయారంభః| ఆశ్చోతనాంజనాభ్యాం హి ప్రాయో నయనస్య దౌర్బల్యం| అతస్తర్పణాదేరుపయోగో యుక్త ఇత్యాహ

Adhikarana tarpaNapuTapAkavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతస్తర్పణపుటపాకవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసుత్రే|2|

స0-తర్పణం చ పుటపాకశ్చ తర్పణపుటపాకౌ, తయోర్విధిః, తం| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana tarpaNasya viShayo deshaH kAlashca (1-4) · Śloka 4

నయనే తామ్యతి స్తబ్ధే శుష్కే రూక్షేఽభిఘాతితే| వాతపిత్తాతురే జిహ్మే శీర్ణపక్ష్మావిలేక్షణే||1|| కృచ్ఛ్రోన్మీలశిరాహర్షశిరోత్పాతతమోర్జునైః| స్యందమంథాన్యతోవాతవాతపర్యాయశుక్రకైః||2|| ఆతురే శాంతరాగాశ్రుశూలసంరంభదూషికే| నివాతే తర్పణం యోజ్యం శుద్ధయోర్మూర్ద్ధకాయయోః||3|| కాలే సాధారణే ప్రాతః సాయం వోత్తానశాయినః| |4|

స0-చక్షుషి మ్లాయతి సతి, తథా స్తబ్ధాదిగుణే తర్పణం కార్యం| తథా, శీర్ణే పక్ష్మణీ యస్య తదేవం| ఆవిలం-అస్పష్టం, ఈక్షణం-దర్శనం, యస్య తదేవం| శీర్ణపక్ష్మ చ తదావిలేక్షణం చ, తత్తస్మిన్| తథా కృచ్ఛ్రోన్మీలాదయః-అక్షిరోగేషు వక్ష్యంతే| కృచ్ఛ్రోన్మీలశ్చ శిరాహర్షశ్చ శిరోత్పాతశ్చ తమశ్చార్జునశ్చ, తైరాతురే| తథా స్యందశ్చ మంథశ్చాన్యతోవాతశ్చ వాతపర్యాయశ్చ శుక్రకం చ, తైరాతురే| { తథా, నస్యానర్హే| యతో వక్ష్యతి (శ్లో-21)-"తర్పణం పుటపాకం చ నస్యానర్హే న యోజయేత్|" ఇతి| తథా, శాంతాః శమం గతాః, రాగాశ్రుశూలసంరంభదూషికా యస్మిన్నయనే తస్మిన్| కీదృశి స్థానే ? నివాతే,-విగతానిలే| ఉపలక్షణం చేదం| విగతాతపరజోధూమాదిక ఇత్యపి ద్రష్టవ్యం| కీదృశయోర్మస్తకదేహయోః ? శుద్ధయోః,-యథాయోగం వమనవిరేచననస్యైః కృతశుద్ధ్యోరిత్యర్థః| కీదృశి కాలే ? సాధారణే,-వసంతాదికే| కదా ? సాయం ప్రాతర్వా, దోషదూశ్యాద్యపేక్షయా| కీదృశస్యాతురస్య ? ఉత్తానశాయిన ఇతి శయనస్థస్యోత్తానస్యేత్యర్థః|

Adhikarana tarpaNavidhiH (4-6) · Śloka 6

| యవమాషమయీం పాలీం నేత్రకోశాద్బహిః సమాం||4|| ద్వ్యంగులోచ్చాం దృఢాం కృత్వా యథాస్వం సిద్ధమావపేత్| సర్పిర్నిమీలితే నేత్రే తప్తాంబుప్రవిలాయితం||5|| నక్తాంధ్యవాతతిమిరకృచ్ఛ్హ్రబోధాదికే వసాం| ఆపక్ష్మాగ్రాత్|6|

స0-యవైర్మిశ్రా మాషా యవమాషాః, తైః కృతా యా సా యవమాషమయీ, తాం| తాదృశీం పాలీం నేత్రకోశాద్బాహ్యత ఉభయపార్శ్వయోః సమాం-అనిమ్నోన్నతాం కృత్వా, యథాయోగం దోషదూష్యాద్యనురోధాత్ పక్వం ఘృతం నిమీలితే-అనున్మిషితే లోచనే క్షిపేత్| అథ పాల్యా ఉచ్ఛ్హ్రాయమాహ-ద్వ్యంగులోచ్చాం,-ద్వ్యంగులోచ్ఛ్హ్రాయవతీం| తథా దృఢాం నిబిఢాం, యథా స్నేహో న స్రవేత్| కీదృశం సర్పిః ? తప్తేన జలేన ప్రకర్షేణ విలాయితం-ద్రవీకృతం| నక్తాంధ్యేత్యాది| రాత్ర్యంధ్యాదిషు వసాం యథాస్వౌషధసిద్ధాం తథైవ విలాయితామావపేత్| కథం ? ఆపక్ష్మాగ్రాత్,-పక్ష్మాగ్రాణి యావన్నిమగ్నాని తావత్సర్షిరాదిమావపేదితి|

Adhikarana tarpaNadhAraNAvadhiH (6-8) · Śloka 8

| అథోన్మేషం శనకైస్తస్య కుర్వతః||6|| మాత్రా విగణయేత్తత్ర వర్త్మసంధిసితాసతే| దృష్టౌ చ క్రమశో వ్యాధౌ శతం త్రీణి చ పంచ చ||7|| శతాని సప్త చాష్టౌ చ, దశ మంథే, దశానిలే| పిత్తే షట్, స్వస్థవృత్తే చ బలాసే పంచ ధారయేత్||8||

స0-అథ-ఘృతాద్యావపనాదనంతరం, శనైఃశనైరున్మీలనం విదధతస్తస్య-ఆతురస్య, మాత్రాః-పూర్వోక్తాః, విగణయేత్| తత్ర-తస్మిన్ వర్త్మాదికే వ్యాధౌ సర్పిషి క్షిప్తే, శతసంఖ్యాదీర్మాత్రా విగణయేత్ క్రమేణ| తత్ర వర్త్మరోగే మాత్రాశతం, సంధిరోగే త్రీణి శతని, సితరోగే పంచ శతాని, అసితరోగే సప్త శతాని, దృష్టిరోగేఽష్టౌ శతాని, ధారయేదితి క్రమార్థః| యథాసంఖ్యేన మంథాఖ్యే రోగే దశ శతాని, వాతరోగే దశైవ శతాని, పిత్తరోగే షట్ శతాని, స్వస్థవృత్తే చ షట్ శతాని, కఫే పంచ శతాని,ధారయేత్|

Adhikarana tarpaNAnantaraM kRutyam (9) · Śloka 9

కృత్వాఽపాంగే తతో ద్వారం స్నేహం పాత్రే నిగాలయేత్| పిబేచ్చ ధూమం, నేక్షేత వ్యోమ రూపం చ భాస్వరం||9||

స0-{ తతః-} యథోక్తమాత్రాధారణాదనంతరం, అపాంగదేశే పాల్యా ద్వారం కృత్వా స్నేహం భాజనే నిక్షిపేత్| తతః సక్తుపిండ్యాఽక్షికోశం ప్రమృజ్య స్నేహేరితకఫోపశాంతయే ధూమం చ పిబేత్, న కేవలం తర్పణం కుర్యాత్| ప్రక్షాలితనేత్రం చైనం మాత్రయాఽఽమయాదివశేన భోజయేత్| తథా, నభో న పశ్యేద్భాస్వరం రూపం చ| ఉపలక్షణం చేదం| ఆతపాద్యపి భాస్వరం న పశ్యేత్|

Adhikarana vAtAdibhedena tarpaNAvRuttiH AvRutyavadhiH (10) · Śloka 10

ఇత్థం ప్రతిదినం వాయౌ, పిత్తే త్వేకాంతరం, కఫే| స్వస్థే చ హ్యంతరం దద్యాదాతృప్తేరితి యోజయేత్||10||

స0-ఇత్థం-అనేన క్రమేణ, పవనే ప్రత్యహం తర్పణం దద్యాత్| పిత్తే పునరేకాంతరం తర్పణం దద్యాత్| కఫే స్వస్థే చ ద్విదినాంతరం యోజయేత్| ఇతి-ఏవం, యావన్నయనస్య తృప్తిః స్యాత్తావత్తర్పణం యోజ్యం|

Adhikarana tRutpAtRutpAtitRutpalakShaNam (11) · Śloka 11

తృప్తస్య కిం లక్షణం ? ఇత్యాహ ప్రకాశక్షమతా స్వాస్థ్యం విశదం లఘు లోచనం| తృప్తే, విపర్యయోఽతృప్తేఽతితృప్తే శ్లేష్మజా రూజః||11||

స0-ప్రకాశక్షమత్వాదికం సమ్యక్తృప్తస్య లక్షణం| ప్రకాశక్షమతా-ప్రభాభాస్వరాదిరూపసహత్వం| అతృప్తే-అజాతాయాం తృప్తౌ, పిపర్యయః-ప్రకాశాక్షమతాదికః| అతితృప్తే సతి కఫోద్భవాః కండూపైచ్ఛ్హిల్యాదికా రుజః స్యుః|

Adhikarana puTapAkasya viShayaH (12-13) · Śloka 13

స్నేహపీతా తనురివ క్లాంతా దృష్టిర్హి సీదతి| తర్పణానంతరం తస్మాదృగ్బలాధానకారిణం||12|| పుటపాకం ప్రయుంజీత పూర్వోక్తేష్వేవ యక్ష్మసు| |13|

స0-స్నేహపీతా దృష్టిః క్లాంతా తనురివ యతోఽవసీదతి, తస్మాత్కారణాత్ తర్పణాదనంతరం పుటపాకం ప్రయుంజీత| కీదృశం ? దృశోర్బలం దృగ్బలం, తస్యాధానం-ప్రబంధేన వృత్తిః, తత్కరోతీతి దృగ్బలాధానకారిణం| హేతౌ ద్వితీయా, దృగ్బలాధానకారిత్వాత్ ప్రయుంజీతేత్యర్థః| పూర్వోక్తేష్వేవ-తర్పణోక్తేష్వామయేషు|

Adhikarana puTapAkasya traividhyaM saviShayam (13-14) · Śloka 14

| స వాతే స్నేహనః శ్లేష్మసహితే లేఖనో హితః||13|| దృగ్దౌర్బల్యేఽనిలే పిత్తే రక్తే స్వస్థే ప్రసాదనః| |14|

స0-స చ-పుటపాకో, వాతే స్నేహనో హితః| కఫసహితే మారుతే లేఖనో హితః| దృష్టిదౌర్బల్యాదిషు ప్రసాదనో హితః|

Adhikarana snehanasya dravyANi (14-15) · Śloka 15

ఇదానీమేషాం పుటపాకానాం కల్పనామాహ | భూశయప్రసహానూపమేదోమజ్జవసామిషైః||14|| స్నేహనం పయసా పిష్టైర్జీవనీయైశ్చ కల్పయేత్| |15|

స0-భూశయాః- బిలేశయా భేకగోధాద్యాః, ప్రసహాః-గోఖరాదయః, ఆనూపాః-మహామృగవారిచరవారిశయాః, తేషాం మేదోమజ్జవసామిషాణి, తైః| తథా, జీవనీయైః-జీవంతీకాకోల్యాదిభిశ్చ, క్షీరపిష్టైః స్నేహనం పుటపాకం కల్పయేద్వైద్యః|

Adhikarana lekhanasya dravyANi (15-16) · Śloka 16

| మృగపక్షియకృన్మాంసముక్తాయస్తామ్రసైంధవైః||15|| స్రోతోజశంఖఫేనాలైర్లేఖనం మస్తుకల్కితైః| |16|

స0-మృగాః-హరిణాద్యాః, పక్షిణో-లావాద్యాః, తేషాం యకృన్మాంసాని, తైః| తథా, ముక్తాదిభిర్మస్తుకల్కితైర్లేఖనం పుటపాకం కల్పయేద్వైద్యః| ప్రసహానాం మృగపక్షిణాం స్నేహనే పుటపాక ఉపయుక్తత్వాత్ జాంగలా ఏవ మృగపక్షిణోఽత్ర గ్రాహ్యాః|

Adhikarana prasAdanasya dravyANi (16-17) · Śloka 17

| మృగపక్షియకృన్మజ్జవసాంత్రహృదయామిషైః||16|| మధురైః సఘృతైః స్తన్యక్షీరపిష్టైః ప్రసాదనం| |17|

స0-మృగపక్ష్యాదీనాం యకృన్మజ్జవసాహృదయామిషాణి, తైః| తథా, మధురైః-మధురవర్గోక్తైః, ఘృతాన్వితైః స్తన్యక్షీరపిష్టైః ప్రసాదనం పుటపాకం కల్పయేద్వైద్యః| అత్ర స్తన్యం స్త్రియా ఏవ|

Adhikarana puTapAkasya sAdhanam puTapAkavidhiH (17-19) · Śloka 19

అధునా పుటపాకస్య కల్పనామాహ బిల్వమాత్రం పృథక్ పిండం మాంసభేషజకల్కయోః||17|| ఉరుబూకవటాంభోజపత్రైః స్నేహాదిషు క్రమాత్| వేష్టయిత్వా మృదా లిప్తం ధవధన్వనగోమయైః||18|| పచేత్ప్రదీప్తైరగ్న్యాభం పక్వం నిష్పీడ్య తద్రసం| నేత్రే తర్పణవద్యుంజ్యాత్|19|

స0-మాంసం చ భేషజకల్కశ్చ తయోః పృథక్ పలమాత్రం పిండమేరండాదిపత్రైర్వేష్టయిత్వా కృష్ణమృత్తికయా లిప్తం వృద్ధవైద్యవ్యవహారాత్ ద్వ్యఙ్హ్గులోత్సేధం మృత్తికాలేపం కృత్వా క్రమేణ ధవాదీంధనైః ప్రదీప్తైః పచేత్| తత్ర స్నేహనే పుటపాక ఏరండపత్రైర్వేష్టనం ధవకాష్ఠైః ప్రదీపనం, లేఖనే వటపత్రైర్వేష్టనం ధన్వనేంధనేన ప్రదీపనం, ప్రసాదనే జలజపత్రైర్వేష్టనం గోమయేంధనేన ప్రదీపనం, ఇతి క్రమార్థః| అగ్న్యాభం-అగ్నివర్ణం సత్, పక్వం జ్ఞాత్వా, అపనీతపత్రం విధాయ, వాససా నిష్పీడ్య, తద్రసం నయనే తర్పణమివ యుంజ్యాత్|

Adhikarana puTapAkadhAraNavidhiH (19-20) · Śloka 20

| శతం ద్వే త్రీణి ధారయేత్||19|| లేఖనస్నేహనాంత్యేషు| |20|

స0-లేఖనాదిషు శతాదీని ధారయేత్| తత్ర లేఖనే శతం మాత్రాణాం ధారయేత్| స్నేహనే ద్వే శతే| అంత్యే-ప్రసాదనే, త్రీణి శతాని ధారయేత్|

Adhikarana puTapAkAnAmuShNashItabhedaH (20) · Śloka 20

కోష్ణౌ పూర్వౌ, హిమోఽపరః| |20|

స0-పూర్వో-స్నేహనలేఖనౌ, కోష్ణౌ యోజ్యౌ| హిమోఽపరః-ప్రసాదనాఖ్యః|

Adhikarana lekhanasnehAnayorante kRutyam (20) · Śloka 20

| ధూమపోఽంతే తయోరేవ|20|

స0-తయోః-ఆద్యయోః పుటపాకయోః, అంతే ధూమపః స్యాత్| స్నేహేరితకఫోపశాంత్యై, న తు ప్రసాదనాంతే, ఇత్యేవశబ్దార్థః|

Adhikarana puTapAkasya samyagyogAdi lakShaNam (20) · Śloka 20

| యోగాస్తత్ర చ తృప్తివత్||20||

స0-తత్ర చ-తేషు పుటపాకేషు, యోగాస్తర్పణ ఇవ స్యుః| తృప్తివదితి సప్తమ్యంతాద్వతిః| యోగా ఇతి బహువచననిర్దేశాత్ సమ్యగ్యోగాయోగాతియోగా గృహ్యంతే|

Adhikarana tarpaNapuTapAkaniShedhaH (21) · Śloka 21

తర్పణం పుటపాకం చ నస్యానర్హే న యోజయేత్| |21|

స0-తర్పణపుటపాకౌ నస్యాయోగ్యే న యోజయేత్| నస్యానర్హాః-"యోజ్యేన్న తు నావనం|" ఇత్యాద్యుక్తాః|

Adhikarana tarpaNapuTapAkayorAcAraH (21-21.5) · Śloka 21

యావంత్యహాని యుంజీత ద్విస్తతో హితభాగ్భవేత్||21|| మాలతీమల్లికాపుష్పైర్బద్ధాక్షో నివసేన్నిశాం||21.5||

స0-యావంత్యహాని-యావన్మాత్రాణి దినాని, తర్పణపుటపాకౌ కుర్వీత తతో ద్విగుణాని దినాని హితసేవీ స్యాత్| కృతతర్పణ పుటపాకో మాలత్యాదిపుష్పైర్బద్ధాక్షః సన్ విభావరీం వసేత్| మాలతీ-సుమనాః| మల్లికా-గంధవార్షికా|

Adhikarana netrarakShaNe yatnaH kAryaH (24) · Śloka 24

సర్వాత్మనా నేత్రబలాయ యత్నం కుర్వీత నస్యాంజనతర్పణాద్యైః| దృష్టిశ్చ నష్టా వివిధం జగచ్చ తమోమయం జాయత ఏకరూపం||22.5|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే తర్పణపుటపాకవిధిర్నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః||24||

స0-సర్వేణ ప్రకారేణ నేత్రబలాయ-చక్షుఃసామర్థ్యాయ, నస్యాదిభిర్యత్నం కుర్యాత్| దృష్టిశ్చేతి చ హేతౌ| యతో దృష్టిర్యది న స్యాత్తతో జగద్వివిధమపి తమోమయం-అంధకారరూపం, ఏకరూపం-ఏకలక్షణం, సంపద్యత ఇతి| ఉపజాతిర్వృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే తర్పణపుటపాకవిధిర్నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 24||