18. vamanavirēcanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

"શુદ્ધિભિર્નિર્હ્રિયન્તે" ઇત્યુક્તમ્| કાસ્તાઃ શુદ્ધયઃ ? ઇતિ શુદ્ધ્યર્થં વમનવિરેચનાધિકારઃ - - - -

Adhikarana vamanavirecanavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

"શુદ્ધિભિર્નિર્હ્રિયન્તે" ઇત્યુક્તમ્| કાસ્તાઃ શુદ્ધયઃ ? ઇતિ શુદ્ધ્યર્થં વમનવિરેચનાધિકારઃ - - - - અથાતો વમનવિરેચનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-અથાત ઇત્યાદિ| વમનં ચ વિરેચનં ચ, તયોર્વિધિઃ| શેષં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| તત્ર યથોદ્દેશતયા નિર્દેશ ઇતિ પૂર્વં વમનવિધિમાચષ્ટે| અથવા વિરેકાત્પૂર્વં વમનસ્યોપન્યાસો યુક્તઃ, હૃતકફસ્ય હિ સમ્યગ્વિરેકા ભવન્તિ| તથા ચોક્તમ્ (ચરકે સિ. અ. ૧|૮) - "વિરિચ્યતે મન્દકફસ્તુ સમ્યક્" ઇતિ|

Adhikarana vamanavirecanayoH sAmAnyato viShayaH (1) · Śloka 1

અતો વમનવિધિમાહ - - - - કફે વિદધ્યાદ્વમનં સંયોગે વા કફોલ્બણે| તદ્વદ્વિરેચનં પિત્તે|૧|

સ૦-શ્લેષ્મણિ વમનં કુર્યાત્, સંયોગે ચ કફાધિકે| તત્ર ચ પિત્તકફવાન્ વમનં કુર્યાત્| યથા,-કફે કફાધિકે સંયોગે વમનં કુર્યાત્ તથૈવ પિત્તે પિત્તાધિકે વા સંયોગે વિરેચનં કુર્યાદિતિ તદ્વચ્છબ્દસ્યાર્થઃ|

Adhikarana vamanasya visheShato viShayaH (1-3) · Śloka 3

| વિશેષેણ તુ વામયેત્||૧|| નવજ્વરાતિસારાધઃપિત્તાસૃગ્રાજયક્ષ્મિણઃ| કુષ્ઠમેહાપચીગ્રન્થિશ્લીપદોન્માદકાસિનઃ||૨|| શ્વાસહૃલ્લાસવીસર્પસ્તન્યદોષોર્ધ્વરોગિણઃ|૩|

સ૦-વિશેષેણ પુનર્નવજ્વરાતિસારાદીન્ ઊર્ધ્વરોગપર્યન્તાન્ વામયેત્| [ નવજ્વરાદીનાં યક્ષ્માન્તાનાં દ્વન્દ્વ ઇનિઃ| એવં ચ કુષ્ઠાદીનાં કાસાન્તાનાં શ્વાસાદીનામૂર્ધ્વરોગાન્તાનાં ચ દ્વન્દ્વે ઇની કાર્યૌ|

Adhikarana avAmyAH visheShato viShayaH viShadyAbhyavahAre tu vamanam (3-6) · Śloka 6

| અવામ્યા ગર્ભિણી રૂક્ષઃ ક્ષુધિતો નિત્યદુઃખિતઃ||૩|| બાલવૃદ્ધકૃશસ્થૂલહૃદ્રોગિક્ષતદુર્બલાઃ| પ્રસક્તવમથુપ્લીહતિમિરક્રિમિકોષ્ઠિનઃ||૪|| ઊર્ધ્વપ્રવૃત્તવાય્વસ્રદત્તબસ્તિહતસ્વરાઃ| મૂત્રાઘાત્યુદરી ગુલ્મી દુર્વમોઽત્યગ્નિરર્શસઃ||૫|| ઉદાવર્તભ્રમાષ્ઠીલાપાર્શ્વરુગ્વાતરોગિણઃ| ઋતે વિષગરાજીર્ણવિરુદ્ધાભ્યવહારતઃ||૬||

સ૦-ગર્ભિણ્યાદયો વાતરોગાન્તા અવામ્યાઃ| અર્શાંસિ વિદ્યન્તે યસ્ય સોઽર્શસઃ| "અર્શઆદિભ્યશ્ચ" ઇત્યચ્| તત્ર ગર્ભિણ્યા વમનાદ્ગર્ભવ્યાપદ્ગર્ભભ્રંશશ્ચ (શાચ્ચ) દારુણરોગસ્ય રક્તપિત્તાદેરિદ્ભૂતિઃ| રૂક્ષસ્ય વાયુઃ વાગ્ઘનુહસ્તાદીનાં વ્યાપારાયતીર્હત્વા હન્વાદીનાં ગ્રહં કુર્યાત્| ક્ષુધિતસ્ય નિત્યદુઃખિતસ્ય ચ વાયુના ક્ષપિતશરીરત્વાદ્બલક્ષયઃ સ્યાત્| બાલાદીનામૌષધબલાક્ષમત્વાત્ બલોપરોધઃ સ્યાત્| હૃદ્રોગાદીનાં હૃદયોપરોધઃ| પ્રસક્તચ્છર્દીનામુદાનો વાયુરુત્ક્ષિપ્ય પ્રાણાનપિ હિંસ્યાત્| એવમન્યત્રાપિ રોગોદ્ગમશ્ચિન્ત્યઃ| [ કિં સર્વદૈવ ગર્ભિણ્યાદયોઽવામ્યાઃ ? ઉત કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયાં વામ્યાઃ, ઇત્યાહ- ] ઋત ઇત્યાદિ| વિષાદ્યભ્યવહારમન્તરેણ| વિષાદ્યભ્યવહારે તુ વામ્યા એવૈતે|

Adhikarana keciddhUmAntaiH karmabhirvarjyAH ajIrNinaH sarvaiH karmabhirvarjyAH (7) · Śloka 7

પ્રસક્તવમથોઃ પૂર્વે પ્રાયેણામજ્વરોઽપિ ચ| ધૂમાન્તૈઃ કર્મભિર્વર્જ્યાઃ, સર્વૈરેવ ત્વજીર્ણિનઃ||૭||

સ૦-પ્રસક્તવમથોઃ પૂર્વે-પૂર્વસ્થિતા દુર્બલાન્તા એકાદશાતુરાઃ, તથાઽઽમજ્વરશ્ચ| તે સર્વે ધૂમાન્તૈઃ કર્મભિઃ પ્રાયેણ વર્જ્યાઃ, ન કેવલં વમનેનૈવ| ધૂમગ્રહણં ગણ્ડૂષાદિકર્મણઃ પરિહારાર્થમ્| પ્રાયોગ્રહણમષ્ટમાસાયા ગર્ભિણ્યા નિરૂહા ન વર્જ્યા ઇતિ સૂચનાર્થમ્| તથા, સદ્યોભુક્તસ્ય જ્વરિતસ્ય સતો વમનાનુજ્ઞાનાર્થમ્| તુ-પુનઃ, અજીર્ણિનઃ પુરુષાઃ સર્વૈરેવ-વમનાદિભિર્ગણ્ડૂષાદિભિશ્ચ વર્જ્યાઃ| આમદોષભયાત્તૈર્વમનાદયો ન સેવ્યા ઇત્યર્થઃ| અત્રાપિ પ્રાયોગ્રહણમનુવર્તતે| સદ્યોઽજીર્ણિનાં હિ વમનમનુજ્ઞાતમેવ|

Adhikarana virecanasya visheShato viShayaH (8-10) · Śloka 10

વિરેકસાધ્યા ગુલ્માર્શોવિસ્ફોટવ્યઙ્ગકામલાઃ| જીર્ણજ્વરોદરગરચ્છર્દિપ્લીહહલીમકાઃ||૮|| વિદ્રધિસ્તિમિરં કાચઃ સ્યન્દઃ પક્વાશયવ્યથા| યોનિશુક્રાશ્રયા રોગાઃ કોષ્ઠગાઃ કૃમયો વ્રણાઃ||૯|| વાતાસ્રમૂર્ધ્વગં રક્તં મૂત્રાઘાતઃ શકૃદ્ગ્રહઃ| વામ્યાશ્ચ કુષ્ઠમેહાદ્યાઃ|૧૦|

સ૦-વિરેકેણ સાધ્યાઃ-ઉપક્રમ્યાઃ, ગુલ્માદયઃ શકૃદ્ગ્રહપર્યન્તાઃ| પક્વાશયે વ્યથા પક્વાશયવ્યથા| વામ્યાશ્ચેતિ ચઃ સમુચ્ચયે| યે ચ કુષ્ઠાદ્યા ઊર્ધ્વરોગપર્યન્તા વમનાર્હા ઉક્તાસ્તે ચ વિરેચ્યાઃ|

Adhikarana avirecyAH visheShato viShayaH (10-11) · Śloka 11

| ન તુ રેચ્યા નવજ્વરી||૧૦|| અલ્પાગ્ર્યધોગપિત્તાસ્રક્ષતપાય્વતિસારિણઃ| સશલ્યાસ્થાપિતક્રૂરકોષ્ઠાતિસ્નિગ્ધશોષિણઃ||૧૧||

સ૦-તુરવધારણે| નવજ્વરો નૈવ રેચ્યઃ| તસ્ય હિ વિરેચનમપક્વાન્ દોષાનનિર્હરન્ વાતકોપાયૈવ સ્યાત્| યક્ષ્માદીનાં ત્વવસ્થાવશાન્મૃદુવિરેચ્યત્વમનુજ્ઞાતમેવ| યથા ચ પઠિષ્યતિ (હૃ. ચિ. અ. ૫|૧)- "બલિનો બહુદોષસ્ય સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શોધનમ્| ઊર્ધ્વાધો યક્ષ્મિણઃ કુર્યાત્સસ્નેહં યન્ન કર્શનમ્||" ઇતિ [ યક્ષ્મણઃ ]| તથા (હૃ. ચિ. અ. ૯|૪) - "અપિ ચાધ્માનગુરુતાશૂલસ્તૈમિત્યકારિણિ| પ્રાણદા પ્રાણદા દોષે વિબદ્ધે સમ્પ્રવર્તિની||" ઇત્યાદિનાઽતીસારસ્યાપિ મૃદુવિરેચનમનુજ્ઞાતમ્| નૈવં નવજ્વરસ્ય સ્વલ્પવિરેચ્યત્વં કદાઽપિ| અલ્પાગ્ન્યાદયઃ શોષ્યન્તા ન વિરેચ્યાઃ| તત્રાલ્પાગ્નિરબલત્વાદ્ભેષજવેગં ન સહતે| અધોગરક્તપિત્તાતિસારિણોરતિપ્રવૃત્ત્યા હન્યાત્| ક્ષતપાયોઃ પ્રાણોપરોધકરીં રુજાં જનયેત્| સશલ્યસ્ય ક્ષતે વાયુરાશ્રિતો જીવિતં હિંસ્યાત્| આસ્થાપિતસ્ય ભેષજવેગાસહનાદ્બલોપરોધઃ સ્યાત્| ક્રૂરકોષ્ઠસ્યૌષધોદ્ધતા દોષા હ્યપ્રવર્તમાના હૃદયશૂલપર્વભેદાનાહચ્છર્દિમૂર્ચ્છાક્લમાન્ જનયિત્વા પ્રાણાન્ હન્યુઃ| અતિસ્નિગ્ધસ્યાતિયોગાય સ્યાત્| શોષિણઃ ક્ષીણધાતુતયા મલબલત્વમ્, તદભાવાદ્દેહવિનાશઃ સ્યાદિતિ|

Adhikarana vamanavidhiH (12-18) · Śloka 18

અથ સાધારણે કાલે સ્નિગ્ધસ્વિન્નં યથાવિધિ| શ્વોવમ્યમુત્ક્લિષ્ટકફં મત્સ્યમાષતિલાદિભિઃ||૧૨|| નિશાં સુપ્તં સુજીર્ણાન્નં પૂર્વાહ્ણે કૃતમઙ્ગલમ્| નિરન્નમીષત્સ્નિગ્ધં વા પેયયા પીતસર્પિષમ્||૧૩|| વૃદ્ધબાલાબલક્લીબભીરૂન્ રોગાનુરોધતઃ| આકણ્ઠં પાયિતાન્મદ્યં ક્ષીરમિક્ષુરસં રસમ્||૧૪|| યથાવિકારવિહિતાં મધુસૈન્ધવસંયુતામ્| કોષ્ઠં વિભજ્ય ભૈષજ્યમાત્રાં મન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્||૧૫|| "બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્કાનિલાનલાઃ| ઋષયઃ સૌષધિગ્રામા ભૂતસઙ્ઘાશ્ચ પાન્તુ વઃ||૧૬|| રસાયનમિવર્ષીણામમરાણામિવામૃતમ્| સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમસ્તુ તે||૧૭|| ઔમ્ નમો ભગવતે ભૈષજ્યગુરવે વૈડૂર્યપ્રભરાજાય| તથાગતાયાર્હતે સમ્યક્સમ્બુદ્ધાય| તદ્યથા| ઔમ્ ભૈષજ્યે ભૈષજ્યે મહાભૈષજ્યે સમુદ્રતે સ્વાહા| " પ્રાઙ્મુખં પાયયેત્| |૧૮|

સ૦-એતત્ પૂર્વોક્તં રેચ્યારેચ્યત્વમવગમ્યાનન્તરં સાધારણે-શ્રાવણાદૌ કાલે, યથાવિધિ-સ્નેહસ્વેદાધ્યાયોદિતેન ક્રમેણ, સ્નિગ્ધસ્વિન્નં પુરુષં ભૈષજ્યમાત્રાં પ્રાઙ્મુખં પાયયેદિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| કીદૃશમ્ ? શ્વોવમ્યં-પ્રાતર્વમનાર્હમ્| વમ્યમિતિ "અર્હેકૃત્યતૃચશ્ચ" ઇત્યર્હાર્થે પોરદુપધાદિતિ યત્| ઉત્ક્લિષ્ટઃ-સ્થાનાચ્ચલિતઃ, કફો યસ્ય તમુત્ક્લિષ્ટકફમ્| કૈઃ? મત્સ્યાદિભિઃ| અન્તર્ભાવિતણ્યર્થોઽત્ર| ઉત્ક્લેશિતકફમિત્યર્થઃ| તથા, નિશાં સુપ્તમ્| "કાલાધ્વનોઃ" ઇતિ દ્વિતીયા| અત એવ યથોચિતઃ સકલનિશાસ્વાપોઽત્રોપલક્ષ્યતે| તથા, સુષ્ઠુ જીર્ણમન્નં-આહારો યસ્ય તમ્| કદા પાયયેત્ ? પૂર્વાહ્ણે-પ્રાતઃકાલે| કિમ્ભૂતમ્ ? કૃતં મઙ્ગલં-સ્વસ્ત્યયનાદિ, યસ્ય તમ્| મઙ્ગલમિત્યુપલક્ષણાર્થમ્,- કૃતદેવદ્વિજાગ્નિગુરુવૃદ્ધાર્ચનમપીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તથા, નિરન્નં-અકૃતાહારમ્| આતુરવશાદ્વા કિઞ્ચિત્સ્નિગ્ધમ્| કથમ્ ? ઇત્યાહ-પેયયા પીતસર્પિષમ્| વૃદ્ધેત્યાદિ| તથા, અસૌ વામ્યો વૃદ્ધો વા બાલો વા દુર્બલો વા ક્લીબઃ-ખેદાસહિષ્ણુર્વા ભવતિ, ભીરુર્વા-કાતરો ભવતિ| તદા રોગાનુરોધાદાકણ્ઠં-અતિમાત્રં મદ્યક્ષીરાદિકં પાયયેત્| તદનન્તરં ભૈષજ્યમાત્રાં પાયયેત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૭) - "ભીરુકૃશબાલવૃદ્ધસુકુમારાન્વા દોષાનુરોધેનાકણ્ઠં પીતયૂષેક્ષુરસક્ષીરતક્રમાંસરસમદ્યતુષોદકયવાગૂમણ્ડાન્યતમમ્" ઇતિ| કિમ્ભૂતાં માત્રામ્ ? યથાવિકારવિહિતાં,- રોગાનુસારેણ સાધિતામ્| તથા, મધુસૈન્ધવાભ્યાં યુતામ્| કિં કૃત્વા ? કોષ્ઠં-મૃદુમધ્યક્રૂરલક્ષણં, વિભજ્ય-વિચાર્ય| શ્લેષ્માધિક્યેન મૃદુત્વં, શ્લેષ્મમધ્યત્વેન મધ્યત્વં, શ્લેષ્મહીનત્વેન ક્રૂરત્વં વમને કોષ્ઠસ્ય બોધ્યમ્| તથા ચોક્તમ્ ચરકે (સિ. અ. ૧|૮) - "શ્લેષ્મોત્તરશ્ચ્છર્દયતે હ્યદુઃખમ્" ઇતિ| કિમ્ભૂતાં ભૈષજ્યમાત્રામ્ ? મન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્| તાનેવ મન્ત્રાનાહ-બ્રહ્મેત્યાદિગ્રન્થેન|

Adhikarana pAnAnantaraM vidhiH (18) · Śloka 18

પીતો મુહૂર્તમનુપાલયેત્| તન્મનાઃ|૧૮|

સ૦-ભૈષજ્યમાત્રાં પીતઃ સન્નાતુરઃ મુહૂર્તં તન્મનાઃ-વમિગતચિત્તઃ, અનુપાલયેત્-પ્રતીક્ષેત|

Adhikarana pravRuttavamanasya kRutyam (18-21) · Śloka 21

| જાતહૃલ્લાસપ્રસેકશ્ચ્છર્દયેત્તતઃ||૧૮|| અઙ્ગુલિભ્યામનાયસ્તો નાલેન મૃદુનાઽથવા| ગલતાલ્વરુજન્ વેગાનપ્રવૃત્તાન્ પ્રવર્તયન્||૧૯|| પ્રવર્તયન્ પ્રવૃત્તાંશ્ચ જાનુતુલ્યાસને સ્થિતઃ| ઉભે પાર્શ્વે લલાટં ચ વમતશ્ચાસ્ય ધારયેત્||૨૦|| પ્રપીડયેત્તથા નાભિં પૃષ્ઠં ચ પ્રતિલોમતઃ| |૨૧|

સ૦-તતઃ-અનન્તરં, સઞ્જાતહૃલ્લાસપ્રસેકઃ સન્ છર્દયેત્| હૃલ્લાસો-હૃદુપરોધઃ| પ્રસેકો-નિષ્ઠીવનમ્| કથં વમેત્ ? અઙ્ગુલિભ્યાં દ્વાભ્યામ્| યદ્વા, કોમલેન સુવર્ચલૈરણ્ડાદિજેન-નાલેન મૃદુના વમેત્| કીદૃશઃ ? અનાયસ્તઃ,- અનાયાસેનેત્યર્થઃ| અપરં ગલતાલ્વપીડયન્| તથા, અપ્રવૃત્તાન્ વેગાન્ પ્રવર્તયન્ પ્રવૃત્તાશ્ચ પ્રવર્તયન્| જાનુપ્રમાણે પીઠે સ્થિતઃ| ચ-અપરં, અસ્ય-નરસ્ય, વમનં કુર્વતો દ્વે પાર્શ્વે લલાટં ચ ધારયેત્| પરિચારક ઇતિ શેષઃ| નાભિં ચ પીડયેત્| પૃષ્ઠં ચ પ્રતિલોમતઃ-અસન્માર્ગેણ પીડયેત્|

Adhikarana doShabhedena vamanadravyabhedaH (21-22) · Śloka 22

| કફે તીક્ષ્ણોષ્ણકટુકૈઃ પિત્તે સ્વાદુહિમૈરિતિ||૨૧|| વમેત્ સ્નિગ્ધામ્લલવણૈઃ સંસૃષ્ટે મરુતા કફે| |૨૨|

સ૦-કફે તીક્ષ્ણોષ્ણકટુકૈર્દ્રવ્યૈર્વમેત્| પિત્તે સ્વાદુશીતૈર્દ્રવ્યૈર્વમેત્| સ્નિગ્ધામ્લલવણૈર્વાયુના યુક્તે કફે વમેત્|

Adhikarana vamanAvadhiH (22) · Śloka 22

કિયન્તં કાલં વમેત્ ? ઇત્યાહ - - - - | પિત્તસ્ય દર્શનં યાવચ્છેદો વા શ્લેષ્મણો ભવેત્||૨૨||

સ૦-યાવત્ પિત્તસ્ય દર્શનં સ્યાત્, કફસ્ય વા છેદઃ-અન્તઃ સ્યાત્, તાવદ્વમેત્|

Adhikarana hInavegasyauShadham (23) · Śloka 23

હીનવેગઃ કણાધાત્રીસિદ્ધાર્થલવણોદકૈઃ| વમેત્પુનઃપુનઃ|૨૩|

સ૦-હીનવેગો નરઃ કણાધાત્રીસિદ્ધાર્થલવણોદકૈરસકૃદ્વમેત્|

Adhikarana hInayogalakShaNAm hInayogajA rogAH (23-24) · Śloka 24

| તત્ર વેગાનામપ્રવર્તનમ્||૨૩|| પ્રવૃત્તિઃ સવિબન્ધા વા કેવલસ્યૌષધસ્ય વા| અયોગસ્તેન નિષ્ઠીવકણ્ડૂકોઠજ્વરાદયઃ||૨૪||

સ૦-તત્ર-તેષુ સમ્યગ્યોગાતિયોગાયોગેષુ મધ્યાત્, વેગાનામપ્રવર્તનમસાવયોગઃ| સવિબન્ધા ચ યા પ્રવૃત્તિઃ સોઽપ્યયોગઃ| કેવલસ્ય-દોષાદિરહિતસ્યૌષધસ્ય યા પ્રવૃત્તિઃ સોઽપ્યયોગઃ| તેન-અયોગેન, નિષ્ઠીવાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana samyagyogalakShaNam (1-25) · Śloka 25

નિર્વિબન્ધં પ્રવર્તન્તે કફપિત્તાનિલાઃ ક્રમાત્| (મનઃપ્રસાદઃ સ્વાસ્થ્યં ચાવસ્થાનં ચ સ્વયં ભવેત્| વૈપરીત્યમયોગાનાં ન ચાતિમહતિ વ્યથા||૧|| ) સમ્યગ્યોગે|૨૫|

સ૦-સમ્યગ્યોગે કફપિત્તાનિલાઃ ક્રમેણ નિર્વિબન્ધં-નિઃસઙ્ગં પ્રવર્તન્તે|

Adhikarana atiyogalakShaNam (25-26) · Śloka 26

| અતિયોગે તુ ફેનચન્દ્રકરક્તવત્||૨૫|| વમિતં ક્ષામતા દાહઃ કણ્ઠશોષસ્તમો ભ્રમઃ| ઘોરા વાય્વામયા મૃત્યુર્જીવશોણિતનિર્ગમાત્||૨૬||

સ૦-અતિયોગે પુનઃ ફેનચન્દ્રકરક્તવદ્વમિતં-વમનં ભવતિ| ફેનશ્ચ ચન્દ્રકશ્ચ રક્તં ચ, તાનિ વિદ્યન્તે યસ્ય વમિતસ્ય તદેવમ્| તથા, ક્ષામતાદયો ભવન્તિ| તમઃ-તિમિરદર્શનં, દારુણાશ્ચ વાતરોગાઃ| તથા મૃત્યુર્ભવતિ, જીવાખ્યસ્ય શોણિતસ્ય નિર્ગમાત્-નિષ્કાસાત્|

Adhikarana samyagvAntasyopacAraH (27) · Śloka 27

સમ્યગ્યોગેન વમિતં ક્ષણમાશ્વાસ્ય પાયયેત્| ધૂમત્રયસ્યાન્યતમં સ્નેહાચારમથાદિશેત્||૨૭||

સ૦-સમ્યગ્યોગેન વમિતે સતિ મુહૂર્તમાશ્વાસ્ય-શીતવાતાદિના, ધૂમત્રયસ્ય-સ્નિગ્ધમધ્યતીક્ષ્ણાખ્યસ્ય, અન્યતમં-એકં, પાયયેદ્વૈદ્યઃ| અથ-અનન્તરં, સ્નેહાચારં-"ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" ઇત્યાદિકં, આદિશેત્|

Adhikarana samyagvAntasya peyAdikrameNa bhojanam (28) · Śloka 28

તતઃ સાયં પ્રભાતે વા ક્ષુદ્વાન્ સ્નાતઃ સુખામ્બુના| ભુઞ્જાનો રક્તશાલ્યન્નં ભજેત્પેયાદિકં ક્રમમ્||૨૮||

સ૦-તતઃ-ઊર્ધ્વં, સાયં-અપરાહ્ણે, પ્રભાતે-પૂર્વાહ્ણે વા, બભુક્ષિત ઉષ્ણોદકેન સ્નાતો રક્તશાલ્યન્નં ભુઞ્જાનઃ પેયાદિકં ક્રમં ભજેત્|

Adhikarana peyAdikramaH (29) · Śloka 29

તમેવ પેયાદિકં ક્રમમાહ - - - - પેયાં વિલેપીમકૃતં કૃતં ચ યૂષં રસં ત્રીનુભયં તથૈકમ્| ક્રમેણ સેવેત નરોઽન્નકાલાન્ પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધઃ||૨૯||

સ૦-પ્રધાના ચ મધ્યા ચાવરા ચ પ્રધાનમધ્યાવરાઃ| પ્રધાનમધ્યાવરાશ્ચ તાઃ શુદ્ધયશ્ચ, તાભિઃ શુદ્ધો નરઃ ક્રમેણ-યથાસઙ્ખ્યં, પેયાં ત્રીનન્નકાલાન્ દ્વાવન્નકાલાવેકન્નકાલં ભજેદિતિ| વિલેપ્યાદિષ્વપ્યેવં યોજ્યમ્| એતદેવ સ્પષ્ટીકૃત્યોચ્યતે| યથા,-પ્રધાનશુદ્ધ્યા શુદ્ધો નરો દ્વાવન્નકાલાવેકસ્મિન્ દિને પેયાં ભજેત્| દ્વિતીયેઽહન્યેકમન્નકાલં પેયાં દ્વિતીયમન્નકાલં વિલેપીમ્| તૃતીયે વાસરે દ્વાવન્નકાલૌ વિલેપીમેવ| ચતુર્થે દિવસે અકૃતં-શુણ્ઠીલવણાદ્યસંસ્કૃતં યૂષં, કૃતં-શુણ્ઠીલવણાદિસંસ્કૃતં યૂષં ચ દ્વાવન્નકાલૌ ભજેત્, પઞ્ચમેઽહ્નિ પ્રથમેઽન્નકાલે ચ| ચઃ સમુચ્ચયે| ત્રિષ્વપિ કાલેષ્વકૃતં કૃતં ચ યૂષં ભજેત્, વિભજ્ય તાવદ્ગમ્યતે| એવં કાલત્રયં કૃતાકૃતં રસં વિભજ્ય ભોજયેત્| સપ્તરાત્રેણ (સપ્તાહાત્) પ્રકૃતિભોજનં ક્રમેણ સેવેત| એવં યથાસ્વં મધ્યશુદ્ધિશુદ્ધસ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધસ્ય ચ યોજના કાર્યા| મુનિસ્ત્વાહ (ચ. સૂ. અ. ૧૫|૧૭) - "અથૈનં સાયાહ્ને પરે વાઽહ્નિ સુખોદકપરિષિક્તં પુરાણાનાં લોહિતશાલિતણ્ડુલાનાં સ્વવક્લિન્નાં મણ્ડપૂર્વાં સુખોષ્ણાં યવાગૂં પાયયેદગ્નિબલમભિસમીક્ષ્ય| એવં દ્વિતીયે તૃતીયે ચાન્નકાલે| ચતુર્થે ત્વન્નકાલે તથાવિધાનામેવ શાલીનાં સુસ્વિન્નાં વિલેપીમુષ્ણોદકદ્વિતીયામસ્નેહલવણામલ્પસ્નેહલવણાં વા ભોજયેત્| એવં પઞ્ચમે ષષ્ઠે ચાન્નકાલે| સપ્તમે ત્વન્નકાલે તથાવિધાનામેવ શાલીનાં દ્વિપ્રસૃતં સુસ્વિન્નમોદનમુષ્ણોદકાનુપાનં તનુના તનુસ્નેહલવણોપપન્નેન મૃદ્ગયૂષેણ ભોજયેત્| એવમષ્ટમે નવમે ચાન્નકાલે| દશમે ત્વન્નકાલે લાવકપિઞ્જલાદીનામન્યતમસ્ય માંસસ્ય રસેનૌદકલાવણિકેન નાતિસારવતા ભોજયેદુષ્ણોદકાનુપાનમ્| એવમેકાદશે દ્વાદશે ચાન્નકાલે| અત ઊર્ધ્વમન્નગુણાન્ ક્રમેણોપયુઞ્જાનઃ સપ્તાહાત્ પ્રકૃતિભોજનમાગચ્છેત્|" ઇતિ| ત્રીનિતિ "કાલાધ્વનોરત્યન્તસંયોગે" ઇતિ દ્વિતીયા|

Adhikarana peyAdikramasya phalam (30) · Śloka 30

અધુના પેયાદિક્રમસ્ય ફલં વક્તિ - - - - યથાઽણુરગ્નિસ્તૃણગોમયાદ્યૈઃ સન્ધુક્ષ્યમાણો ભવતિ ક્રમેણ| મહાન્ સ્થિરઃ સર્વપચસ્તથૈવ શુદ્ધસ્ય પેયાદિભિરન્તરાગ્નિઃ||૩૦||

સ૦-યથા બાહ્યોઽગ્નિરણુઃ-અત્યલ્પઃ, તૃણગોમયકાષ્ઠદલાદિભિઃ સન્ધુક્ષ્યમાણઃ-ઉદ્દીપ્યમાનો, મહાન્ સ્થિરઃ-ચિરકાલસ્થાયી, સર્વપચઃ-સ્થૂલસૂક્ષ્મગુરુલઘુપાચકઃ, ક્રમેણ ભવતિ| તથૈવ-તેનૈવ પ્રકારેણ, શુદ્ધસ્ય નરસ્ય પેયાદિભિરન્તરાગ્નિઃ-ઔદર્યોઽગ્નિઃ, મહાન્ સ્થિરઃ સર્વપચશ્ચ ભવતિ| સર્વપચ ઇતિ પચેરજન્તસ્ય સર્વશબ્દેન સહ ષષ્ઠીસમાસઃ| ખરનાદેઽપ્યુક્તમ્-"વિરેકે વમને શ્રેષ્ઠે પેયાદીનાં ક્રિયાક્રમઃ| ત્રિશો, દ્વિશો મધ્યમે સ્યાદેકશસ્તુ કનીયસિ||" ઇતિ|

Adhikarana trividhasya vamanasya vegamAnam, trividhasya virekasya tulAmAnam (31) · Śloka 31

જઘન્યમધ્યપ્રવરે તુ વેગા- શ્ચત્વાર ઇષ્ટા વમને ષડષ્ટૌ| દશૈવ તે દ્વિત્રિગુણા વિરેકે પ્રસ્થસ્તથા સ્યાદ્દ્વિચતુર્ગુણશ્ચ||૩૧||

સ૦-જઘન્યં ચ મધ્યં ચ પ્રવરં ચ તસ્મિન્ વમને ક્રમેણ વેગાશ્ચત્વારઃ ષડષ્ટેષ્ટાઃ| તન્ત્રકૃતામિતિ શેષઃ| તે વેગા દશૈવ દ્વિત્રિગુણા જઘન્યમધ્યપ્રવરે વિરેકે ક્રમેણ ભવન્તિ| તથેતિ સમુચ્ચયે| ન કેવલં વેગા માનમ્, પ્રસ્થશ્ચ દ્વિચતુર્ગુણો માનં સ્યાદિતિ તથાશબ્દસ્યાર્થઃ| ત્રીણ્યેતાન્યુપજાતિવૃત્તાનિ|

Adhikarana vamanasya pittAvasAnatvaM samyaktvam, trividhasya vamanasya tulAmAnam, virekasya kaphAvasAnatvaM samyaktvam (32) · Śloka 32

પિત્તાવસાનં વમનં વિરેકાદર્દ્ધં, કફાન્તં ચ વિરેકમાહુઃ| - |૩૨|

સ૦-પિત્તાન્તં વમનં વદન્તિ| વિરેકાદર્દ્ધં વમનં કથયન્તિ| વિરેચનં કફાન્તમાહુઃ|

Adhikarana vegamAne tulAmAne cApohyamAnam (32) · Śloka 32

| દ્વિત્રાન્ સવિટ્કાનપનીય વેગાન્ મેયં વિરેકે, વમને તુ પીતમ્||૩૨||

સ૦-દ્વૌ વા ત્રયો વા દ્વિત્રાઃ| "સઙ્ખ્યયાઽવ્યયા" ઇતિ બહુવ્રીહિઃ| "બહુવ્રીહૌ સઙ્ખ્યેયે ડચ્" ઇતિ ડચ્ વા સમાસાન્તઃ| સહ વિશા-પુરીષેણ વર્તન્ત ઇતિ સવિટ્કાઃ| દ્વિત્રાન્ વેગાન્ સવિટ્કાનપનીય-ગણનાયામનુપારુહ્ય, વિરેકે મેયં-માતવ્યમ્| વમને પુનઃ પીતં યદૌષધં તદપનીય મેયમ્| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

Adhikarana virecanavidhiH (33) · Śloka 33

અથૈનં વામિતં ભૂયઃ સ્નેહસ્વેદોપપાદિતમ્| શ્લેષ્મકાલે ગતે જ્ઞાત્વા કોષ્ઠં સમ્યગ્વિરેચયેત્||૩૩||

સ૦-એનં-નરં વામિતં, ભૂયઃ-પુનરપિ, સ્નેહસ્વેદાભ્યામુપપાદિતમનન્તરં સમ્યગ્વિરેચયેત્| કદા ? શ્લેષ્મણઃ કાલઃ-સત્રિભાગઃ પ્રહરઃ, તસ્મિન્ ગતે સતિ| કિં કૃત્વા ? કોષ્ઠં-મૃદુમધ્યક્રૂરલક્ષણં, જ્ઞાત્વા-અવગમ્ય|

Adhikarana mRudukoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

બહુપિત્તો મૃદુઃ કોષ્ઠઃ ક્ષીરેણાપિ વિરિચ્યતે| |૩૪|

સ૦-યો બહુપિત્તઃ કોષ્ઠઃ સ મૃદુર્ભવતિ| સ ચ ક્ષીરેણ વિરિચ્યતે| અપિશબ્દાદારગ્વધાદિભિરપિ|

Adhikarana krUrakoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

| પ્રભૂતમારુતઃ ક્રૂરઃ કૃચ્છ્રાચ્છ્યામાદિકૈરપિ||૩૪||

સ૦-પ્રભૂતમારુતઃ ક્રૂરઃ કોષ્ઠો ભવતિ| સ ચ કૃચ્છ્રેણ-કથઞ્ચિદપિ, શ્યામાદિકૈર્વિરિચ્યતે| આદિશબ્દેન કઙ્કુષ્ઠસુધાદીનાં ગ્રહણમ્| અપિશબ્દાદારગ્વધાદિભિર્ન વિરિચ્યતે|

Adhikarana doShabhedena virecanabhedaH (35) · Śloka 35

કષાયમધુરૈઃ પિત્તે વિરેકઃ, કટુકૈઃ કફે| સ્નિગ્ધોષ્ણલવણૈર્વાયૌ|૩૫|

સ૦-કષાયમધુરૈઃ-આરગ્વધાદિભિઃ, પિત્તે વિરેકઃ| કટુકૈઃ કફે વિરેકઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણલવણૈઃ-એરણ્ડતૈલાદિભિર્વાયૌ વિરેકઃ કાર્યઃ|

Adhikarana virecanapravRuttau pravartanopAyaH (35-36) · Śloka 36

| અપ્રવૃત્તૌ તુ પાયયેત્||૩૫|| ઉષ્ણામ્બુ, સ્વેદયેદસ્ય પાણિતાપેન ચોદરમ્| ||૩૬||

સ૦-અપ્રવૃત્તિઃ-મન્દા પ્રવૃત્તિઃ| નઞ્ ઈષદર્થે| વિરેકાપ્રવૃત્તાવુષ્ણામ્બુ પાયયેદ્વૈદ્યઃ| અસ્ય ચાતુરસ્ય પાણિતાપેન જઠરં સ્વેદયેત્|

Adhikarana upAyenApyapravRutau kRutyam (37-38) · Śloka 38

| ઉત્થાનેઽલ્પે દિને તસ્મિન્ભુક્ત્વાઽન્યેદ્યુઃ પુનઃ પિબેત્| અદૃઢસ્નેહકોષ્ઠસ્તુ પિબેદૂર્ધ્વં દશાહતઃ| ભૂયોઽપ્યુપસ્કૃતતનુઃ સ્નેહસ્વેદૈર્વિરેચનમ્||૩૭|| યૌગિકં સમ્યગાલોચ્ય સ્મરન્પૂર્વમતિક્રમમ્| |૩૮|

સ૦-તસ્મિન્-વિરેકસ્ય દિને, અલ્પ ઉત્થાને-સ્તોકાયાં પ્રવૃત્તૌ સત્યાં, ભુક્ત્વાઽન્નમન્યેદ્યુઃ-અન્યસ્મિન્ દિને પુનર્વિરેચનૌષધં પિબેદાતુરઃ| સ્નેહનં-સ્નેહઃ| દૃઢઃ સ્નેહકોષ્ઠો યસ્ય સ દૃઢસ્નેહકોષ્ઠઃ| ન દૃઢસ્નેહકોષ્ઠોઽદૃઢસ્નેહકોષ્ઠઃ| સ ભૂયોઽપિ સ્નેહસ્વેદૈઃ સંસ્કૃતશરીરો દશાહાદૂર્ધ્વં યૌગિકં વિરેચનં પિબેત્| [ સમ્યગાલોચ્ય- ] યથાવન્નિરૂપ્ય, પૂર્વમનુક્રમં-"ભૈષજ્યમાત્રાં મન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્" ઇત્યાદિકં, તથા "અપ્રવૃત્તૌ તુ પાયયેત્| ઉષ્ણામ્બુ સ્વેદયેદસ્ય પાણિતાપેન ચોદરમ્|" ઇત્યાદિકં ચ, સ્મરન્ પિબેદિતિ|

Adhikarana virecane hInayogalakShaNaNam (38-39) · Śloka 39

| હૃત્કુક્ષ્યશુદ્ધિરરુચિરુત્ક્લેશઃ શ્લેષ્મપિત્તયોઃ||૩૮|| કણ્ડૂવિદાહઃ પિટિકાઃ પીનસો વાતવિઙ્ગ્રહઃ| અયોગલક્ષણમ્|૩૯|

સ૦-અયોગલક્ષણં હૃત્કુક્ષ્યશુદ્ધિરિત્યાદિકમ્|

Adhikarana virecane samyagyogalakShaNam (39) · Śloka 39

| યોગો વૈપરીત્યે યથોદિતાત્||૩૯||

સ૦-યથોક્તાદ્વૈપરીત્યે-હૃત્કુક્ષિશુદ્ધિરિત્યાદિકો(કે), યોગો-યોગલક્ષણમ્|

Adhikarana virecane atiyogalakShaNam (40-42) · Śloka 42

વિટ્પિત્તકફવાતેષુ નિઃસૃતેષુ ક્રમાત્સ્રવેત્| નિઃશ્લેષ્મપિત્તમુદકં શ્વેતં કૃષ્ણં સલોહિતમ્||૪૦|| માંસધાવનતુલ્યં વા મેદઃખણ્ડાભમેવ વા| ગુદનિઃસરણં તૃષ્ણા ભ્રમો નેત્રપ્રવેશનમ્||૪૧|| ભવન્ત્યતિવિરિક્તસ્ય તથાઽતિવમનામયાઃ| |૪૨|

સ૦-અતિવિરિક્તસ્ય વિટ્પિત્તકફવાતેષુ ક્રમાન્નિઃસૃતેષુ જલં સ્રવેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? નિઃશ્લેષ્મપિત્તં, તથા શ્વેતં કિઞ્ચિત્કૃષ્ણં સલોહિતં-ઈષદ્રક્તં, અથવા માંસપ્રક્ષાલનસદૃશમથવા મેદઃશકલાભં સ્રવેત્| તથા ગુદનિઃસરણાદયોઽતિવમનામયાશ્ચ-ક્ષામતાદયો ભવન્તિ|

Adhikarana samyagviriktasya samyagvAntavidhiH (42-43) · Śloka 43

| સમ્યગ્વિરિક્તમેનં ચ વમનોક્તેન યોજયેત્||૪૨|| ધૂમવર્જ્યેન વિધિના| |૪૩|

સ૦-એનં ચ-નરં સમ્યગ્વિરિક્તં, વમનવિહિતેન વિધિના વિધૂમેનોપપાદયેત્|

Adhikarana prakRutibhojanamapi krameNa kuryAt (43) · Śloka 43

તતો વમિતવાનિવ| ક્રમેણાન્નાનિ ભુઞ્જાનો ભજેત્પ્રકૃતિભોજનમ્||૪૩||

સ૦-તતઃ-અનન્તરં, ક્રમેણ-પૂર્વોક્તેન, રક્તશાલ્યન્નસહિતપેયોદીન્યન્નાન્યશ્નન્ પ્રકૃતિભોજનં ભજેત્|

Adhikarana mandavahnyAdibhiH shodhanadine upavAsaH kAryaH (44) · Śloka 44

મન્દવહ્નિમસંશુદ્ધમક્ષામં દોષદુર્બલમ્| અદૃષ્ટજીર્ણલિઙ્ગં ચ લઙ્ઘયેત્પીતભેષજમ્||૪૪||

સ૦-પીતભેષજાન્ મન્દવહ્ન્યાદીન્ પઞ્ચ લઙ્ઘયેત્| અદૃષ્ટં જીર્ણલિઙ્ગં પીતભેષજસ્ય યસ્યેતિ યોજ્યમ્|

Adhikarana la~gghanasya phalam (45) · Śloka 45

એવં લઙ્ઘિતે યો ગુણો ભવતિ, તમાહ - - - - સ્નેહસ્વેદૌષધોત્ક્લેશસઙ્ગૈરિતિ ન બાધ્યતે| |૪૫|

સ૦-ઉત્ક્લેશાશ્ચ સઙઆશ્ચોત્ક્લેશસઙ્ગાઃ| સ્નેહશ્ચ સ્વેદશ્ચૌષધં ચ તાનિ, તેષામુત્ક્લેશસઙ્ગાઃ સ્નેહસ્વેદૌષધોત્ક્લેશસઙ્ગાઃ તૈઃ| ઇતિ-એવં લઙ્ઘિતે સતિ, મન્દાગ્ન્યાદિર્ન બાધ્યતે-ન પીડ્યતે|

Adhikarana peyAdikrame yuktiH (45-46) · Śloka 46

| સંશોધનાસ્રવિસ્રાવસ્નેહયોજનલઙ્ઘનૈઃ||૪૫|| યાત્યગ્નિર્મન્દતાં તસ્માત્ ક્રમં પેયાદિમાચરેત્| |૪૬|

સ૦-સંશોધનાદિભિર્યતોઽગ્નિર્મન્દતાં યાતિ, અતો હેતોઃ પેયાદિક્રમમાચરેત્| સંશોધનં-સમ્યક્શુદ્ધિઃ| અસ્રવિસ્રાવો-રક્તસ્રુતિઃ| સ્નેહયોજનં- સ્નેહોપયોગઃ| નનુ, શુદ્ધ્યાગ્નિમાન્દ્યમિહોચ્યતે| વક્ષ્યતિ ચ (શ્લો. ૬૦) - "બુદ્ધિપ્રસાદં" ઇત્યાદિના "જ્વલનસ્ય દીપ્તિં સંશોધનં કરોતિ" ઇતિ| તદિમે વચસિ પરસ્પરં વ્યાઘ્નાતે| અત્રોચ્યતે| કાલભેદાદદોષઃ| સંશોધને ક્રિયમાણેઽગ્નિમાન્દ્યં ભવતિ| કૃતે ચ સંશોધનેઽથ પેયાદિક્રમમાસેવમાનસ્યાગ્નિદીપ્તિરિતિ ન કશ્ચિદત્ર વ્યાઘાતઃ|

Adhikarana srutAlpapittAdau peyAniShedhaH, niShiddhapeyAnAM peyAsthAne manthaH (46-47) · Śloka 47

| સ્રુતાલ્પપિત્તશ્લેષ્માણં મદ્યપં વાતપૈત્તિકમ્||૪૬|| પેયાં ન પાયયેત્તેષાં તર્પણાદિક્રમો હિતઃ| |૪૭|

સ૦-સ્રુતૌ-પતિતૌ, અલ્પૌ પિત્તશ્લેષ્માણૌ યસ્ય તં, તથા મદ્યપો યો નરસ્તં મદ્યપં. તથા વાતપૈત્તિકં, એતાંસ્ત્રીનપિ પેયાં ન પાયયેત્| તર્હ્યેષાં કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ-તેષામિત્યાદિ| પ્રથમેઽન્નકાલે લાજસક્તવો દ્વિતીયેઽન્નકાલે માંસરસૌદન(?)મિત્યેષ તર્પણાદિક્રમસ્તેષાં હિતઃ|

Adhikarana vamanavirecanayoH svakAryapratIkShAvadhiH (47-48) · Śloka 48

નનુ, વિરેચનસ્યેવ વમનસ્ય કસ્માત્ પાકો ન પ્રતીક્ષ્યતે ? ઇત્યાહ - - - - | અપક્વં વમનં દોષાન્ પચ્યમાનં વિરેચનમ્||૪૭|| નિર્હરેદ્વમનસ્યાતઃ પાકં ન પ્રતિપાલયેત્| |૪૮|

સ૦-વમનમપક્વં સત્ દોષાન્નિર્હરેત્| વિરેચનં તુ પચ્યમાનં દોષાન્નિર્હરેત્| અતો વમનસ્ય પાકો ન પ્રતિપાલ્યતે|

Adhikarana durbalAditvAhAraireva shodhyaH (48-49) · Śloka 49

| દુર્બલો બહુદોષશ્ચ દોષપાકેન યઃ સ્વયમ્||૪૮|| વિરિચ્યતે ભેદનીયૈર્ભોજ્યૈસ્તમુપપાદયેત્| |૪૯|

સ૦-દુર્બલો નરો બહુદોષશ્ચ દોષપાકેન હેતુના સ્વયં-ઔષધમન્તરેણ, યો વિરિચ્યતે-ભિદ્યતે, તં-નરં, ભેદનીયૈર્ભોજ્યૈઃ-ભક્ષ્યૈર્યોજયેત્|

Adhikarana durbalAdInAM mRudvalpamauShadham alpadoShasya durbalasya shamanam (49-51) · Śloka 51

| દુર્બલઃ શોધિતઃ પૂર્વમલ્પદોષઃ કૃશો નરઃ||૪૯|| અપરિજ્ઞાતકોષ્ઠશ્ચ પિબેન્મૃદ્વલ્પમૌષધમ્| વરં તદસકૃત્પીતમન્યથા સંશયાવહમ્||૫૦|| હરેદ્બહૂંશ્ચલાન્ દોષાનલ્પાનલ્પાન્ પુનઃપુનઃ| દુર્બલસ્ય મૃદુદ્રવ્યૈરલ્પાન્ સંશમયેત્તુ તાન્||૫૧||

સ૦-દુર્બલાદયઃ પઞ્ચ મૃદ્વલ્પં વિરેચનૌષધં પિબેયુઃ| કિમિત્યાહ-યસ્માત્ તત્-વિરેચનૌષધં, અસકૃત્-પુનઃપુનઃ, પીતં વરમ્, ન બહુ| અન્યથા-બહુ તીક્ષ્ણં ચૌષધં પીતં, સંશયાવહં-પ્રાણસન્દેહકારિ| તથા, પુનઃપુનઃ પ્રયુક્તમૌષધં ચલાન્ બહૂન્ દોષાનલ્પાનલ્પાન્ હરેત્| એવં બલહાનિં વિના દોષનિર્હારઃ કૃતઃ સ્યાત્| તુરવધારણે| દુર્બલસ્ય નરસ્ય મૃદુદ્રવ્યૈરલ્પાનેવ તાન્ દોષાન્ સમ્યક્ શમયેત્|

Adhikarana bahudoShasya shamane bAdhakam (52) · Śloka 52

નનુ, બહવો દોષાઃ કસ્માન્ન શામ્યન્તે ? ઇત્યાહ - - - - ક્લેશયન્તિ ચિરં તે હિ હન્યુર્વૈનમનિર્હૃતાઃ| |૫૨|

સ૦-હિ-યસ્માત્, તે-બહવો દોષાઃ, અનિર્હૃતાશ્ચિરમેનં-આતુરં, ક્લેશયન્તિ| હન્યુર્વા-અનિર્હૃતા મારયેયુઃ|

Adhikarana mandAdagnikrUrakoShThayoH shodhane pUrvA~ggam (52-53) · Śloka 53

| મન્દાગ્નિં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ સક્ષારલવણૈર્ઘૃતૈઃ||૫૨|| સન્ધુક્ષિતાગ્નિં વિજિતકફવાતં ચ શોધયેત્| |૫૩|

સ૦-મન્દાગ્નિં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ નરં સહ ક્ષારલવણાભ્યાં વર્તન્તે યાનિ ઘૃતાનિ તૈર્યથાસઙ્ખ્યમુદ્દીપિતાનલં વિજિતકફવાતં ચ શોધયેત્|

Adhikarana rUkShAdInAM virecanamapi na virecayati te kathaM virecyAH? (53-55) · Śloka 55

| રૂક્ષવહ્વનિલક્રૂરકોષ્ઠવ્યાયામશીલિનામ્||૫૩|| દીપ્તાગ્નીનાં ચ ભૈષજ્યમવિરેચ્યૈવ જીર્યતિ| તેભ્યો બસ્તિં પુરા દદ્યાત્તતઃ સ્નિગ્ધં વિરેચનમ્||૫૪|| શકૃન્નિર્હૃત્ય વા કિઞ્ચિત્તીક્ષ્ણાભિઃ ફલવર્તિભિઃ| પ્રવૃત્તં હિ મલં સ્નિગ્ધો વિરેકો નિર્હરેત્સુખમ્||૫૫||

સ૦-રૂક્ષાદીનાં ભૈષજ્યમવિરેચ્યૈવ-વિરેચનમકૃત્વૈવ, પરિણમતિ| તેભ્યો-રૂક્ષાદિભ્યઃ, પૂર્વં બસ્તિં દદ્યાત્| અનન્તરં સ્નિગ્ધં-એરણ્ડતૈલબિન્દુઘૃતાદિકં, વિરેચનં યોજયેત્| અથવા ફલવર્તિભિસ્તીક્ષ્ણાભિઃ પુરીષં કિઞ્ચિત્-અલ્પં, નિર્હૃત્ય-નિઃસાર્ય, સ્નિગ્ધં વિરેચનં દદ્યાત્| કિમિતિ બસ્તિના તીક્ષ્ણાભિઃ ફલવર્તિભિશ્ચ કિઞ્ચિચ્છકૃન્નિર્હારઃ ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-પ્રવૃત્તં હીત્યાદિ| યસ્માન્મલં પ્રવૃત્તં સન્તં કિઞ્ચિત્પતિતં સ્નિગ્ધો વિરેકઃ સુખં-અકૃચ્છ્રેણ નિર્હરેત્|

Adhikarana viShAdyArtaiShu shodhanam (56) · Śloka 56

વિષાભિઘાતપિટિકાકુષ્ઠશોફવિસર્પિણઃ| કામલાપાણ્ડુમેહાર્તાન્નાતિસ્નિગ્ધાન્ વિશોધયેત્||૫૬||

સ૦-નાતિશબ્દોઽત્રેષદર્થે| "નાતિશીતગુરુસ્નિગ્ધં" (હૃ. સૂ. અ. ૬|૬૩) ઇત્યત્ર યથા| વિષાદ્યાર્તાનીષત્સ્નિગ્ધાન્ વિશોધયેત્|

Adhikarana sarveShAM snehavirecanam snehabhAvitAnAM rUkShaM virecanam (57) · Śloka 57

સર્વાન્ સ્નેહવિરેકૈશ્ચ, રૂક્ષૈસ્તુ સ્નેહભાવિતાન્| |૫૭|

સ૦-સર્વાન્-ઈષત્સિગ્ધાન્ વિષાર્તાદીનીષદ્રૂક્ષાન્ વા, સ્નેહવિરેકૈઃ શોધયેત્| સ્નેહભાવિતાંશ્ચ પુરુષાન્ રૂક્ષૈર્વિરેકૈઃ શોધયેત્|

Adhikarana pratikarmaM snehasvedau kAryau,sarvakarmAnte punaH snehanam (57-58) · Śloka 58

| કર્મણાં વમનાદીનાં પુનરપ્યન્તરેઽન્તરે||૫૭|| સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયુઞ્જીત, સ્નેહમન્તે બલાય ચ| |૫૮|

સ૦-વમનાદીનાં કર્મણામન્તરેઽન્તરે-મધ્યે મધ્યે, પુનરપિ-ભૂયઃ, સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયુઞ્જીત| અન્તે ચ કર્મણાં બલાય-શરીરસ્ય બલાધાનાર્થં, સ્નેહં પ્રયુઞ્જીત| તદયમર્થોઽત્ર બોધ્યઃ,-આદૌ સ્નેહસ્વેદૌ તતો વમનં, પુનઃ સ્નેહસ્વેદૌ તતો વિરેચનં, પુનઃ સ્નેહસ્વેદૌ તતોઽનુવાસનં, પુનઃ સ્નેહસ્વેદૌ તતો નિરૂપણં, પુનઃ સ્નેહસ્વેદૌ તતોઽનુવાસનમિતિ|

Adhikarana snehasvedAbhyAse yuktiH (58-59) · Śloka 59

કિમિત્યેવં વિધીયતે ? ઇત્યાહ - - - - | મલો હિ દેહાદુત્ક્લેશ્ય હ્રિયતે વાસસો યથા||૫૮|| સ્નેહસ્વેદૈસ્તથોત્ક્લિષ્ટઃ શોધ્યતે શોધનૈર્મલઃ| |૫૯|

સ૦-યતો દેહાદુત્ક્લેશ્ય-પતનોન્મુખં કૃત્વા મલો વિરેચનાદિભિર્હ્રિયતે| કથમિવ ? વાસસો-વસ્ત્રાદ્યથા,- મર્દનિકાયાં વસ્ત્રં મર્દયિત્વા જલાદિના મલો નિર્હ્રિયત ઇતિ|

Adhikarana snehasvedanAbhyAse doShaH (59-60) · Śloka 60

નનુ, સ્નેહસ્વેદાવન્તરેણાપિ કસ્માન્મલઃ શોધનૈર્ન શોધ્યતે ? ઇત્યાહ - - - - | સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય કુર્યાત્સંશોધનં તુ યઃ||૫૯|| દારુ શુષ્કમિવાનામે શરીરં તસ્ય દીર્યતે||૫૯|| ૧/૨||૬૦||

સ૦-યો નરઃ સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય-અશીલયિત્વા, સંશોધનં કુર્યાત્, તસ્ય શરીરં દીર્યતે| કથમિવ ? આનામે-આનમને, કાષ્ઠં શુષ્કં યથા દીર્યત ઇતિ|

Adhikarana samyak shodhanasya phalam (17) · Śloka 18

સામ્પ્રતં સંશુદ્ધેઃ ફલમાહ - - - - બુદ્ધિપ્રસાદં બલમિન્દ્રિયાણાં ધાતુસ્થિરત્વં જ્વલનસ્ય દીપ્તિમ્| ચિરાચ્ચ પાકં વયસઃ કરોતિ સંશોધનં સમ્યગુપાસ્યમાનમ્| ૬૦ ૧/૨| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વમનવિરેચનવિધિર્નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||

સ૦-સંશોધનં સમ્યક્ ક્રિયમાણં બુદ્ધિપ્રસાદાદીન્ પઞ્ચ કરોતિ| બુદ્ધિપ્રસાદો-ધીપાટવમ્| વયસો-યૌવનાદેઃ, પાકઃ-પરિણામ ઇતિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને વમનવિરેચનવિધિર્નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૭||