18. vamanavirēcanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana vamanavirecanavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

"શુદ્ધિભિર્નિર્હ્રિયન્તે" ઇત્યુક્તમ્| કાસ્તાઃ શુદ્ધયઃ ? ઇતિ શુદ્ધ્યર્થં વમનવિરેચનાધિકારઃ - - - - અથાતો વમનવિરેચનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana vamanavirecanayoH sAmAnyato viShayaH (1) · Śloka 1

અતો વમનવિધિમાહ - - - - કફે વિદધ્યાદ્વમનં સંયોગે વા કફોલ્બણે| તદ્વદ્વિરેચનં પિત્તે|૧|

Adhikarana vamanasya visheShato viShayaH (1-3) · Śloka 3

| વિશેષેણ તુ વામયેત્||૧|| નવજ્વરાતિસારાધઃપિત્તાસૃગ્રાજયક્ષ્મિણઃ| કુષ્ઠમેહાપચીગ્રન્થિશ્લીપદોન્માદકાસિનઃ||૨|| શ્વાસહૃલ્લાસવીસર્પસ્તન્યદોષોર્ધ્વરોગિણઃ|૩|

Adhikarana avAmyAH visheShato viShayaH viShadyAbhyavahAre tu vamanam (3-6) · Śloka 6

| અવામ્યા ગર્ભિણી રૂક્ષઃ ક્ષુધિતો નિત્યદુઃખિતઃ||૩|| બાલવૃદ્ધકૃશસ્થૂલહૃદ્રોગિક્ષતદુર્બલાઃ| પ્રસક્તવમથુપ્લીહતિમિરક્રિમિકોષ્ઠિનઃ||૪|| ઊર્ધ્વપ્રવૃત્તવાય્વસ્રદત્તબસ્તિહતસ્વરાઃ| મૂત્રાઘાત્યુદરી ગુલ્મી દુર્વમોઽત્યગ્નિરર્શસઃ||૫|| ઉદાવર્તભ્રમાષ્ઠીલાપાર્શ્વરુગ્વાતરોગિણઃ| ઋતે વિષગરાજીર્ણવિરુદ્ધાભ્યવહારતઃ||૬||

Adhikarana keciddhUmAntaiH karmabhirvarjyAH ajIrNinaH sarvaiH karmabhirvarjyAH (7) · Śloka 7

પ્રસક્તવમથોઃ પૂર્વે પ્રાયેણામજ્વરોઽપિ ચ| ધૂમાન્તૈઃ કર્મભિર્વર્જ્યાઃ, સર્વૈરેવ ત્વજીર્ણિનઃ||૭||

Adhikarana virecanasya visheShato viShayaH (8-10) · Śloka 10

વિરેકસાધ્યા ગુલ્માર્શોવિસ્ફોટવ્યઙ્ગકામલાઃ| જીર્ણજ્વરોદરગરચ્છર્દિપ્લીહહલીમકાઃ||૮|| વિદ્રધિસ્તિમિરં કાચઃ સ્યન્દઃ પક્વાશયવ્યથા| યોનિશુક્રાશ્રયા રોગાઃ કોષ્ઠગાઃ કૃમયો વ્રણાઃ||૯|| વાતાસ્રમૂર્ધ્વગં રક્તં મૂત્રાઘાતઃ શકૃદ્ગ્રહઃ| વામ્યાશ્ચ કુષ્ઠમેહાદ્યાઃ|૧૦|

Adhikarana avirecyAH visheShato viShayaH (10-11) · Śloka 11

| ન તુ રેચ્યા નવજ્વરી||૧૦|| અલ્પાગ્ર્યધોગપિત્તાસ્રક્ષતપાય્વતિસારિણઃ| સશલ્યાસ્થાપિતક્રૂરકોષ્ઠાતિસ્નિગ્ધશોષિણઃ||૧૧||

Adhikarana vamanavidhiH (12-18) · Śloka 18

અથ સાધારણે કાલે સ્નિગ્ધસ્વિન્નં યથાવિધિ| શ્વોવમ્યમુત્ક્લિષ્ટકફં મત્સ્યમાષતિલાદિભિઃ||૧૨|| નિશાં સુપ્તં સુજીર્ણાન્નં પૂર્વાહ્ણે કૃતમઙ્ગલમ્| નિરન્નમીષત્સ્નિગ્ધં વા પેયયા પીતસર્પિષમ્||૧૩|| વૃદ્ધબાલાબલક્લીબભીરૂન્ રોગાનુરોધતઃ| આકણ્ઠં પાયિતાન્મદ્યં ક્ષીરમિક્ષુરસં રસમ્||૧૪|| યથાવિકારવિહિતાં મધુસૈન્ધવસંયુતામ્| કોષ્ઠં વિભજ્ય ભૈષજ્યમાત્રાં મન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્||૧૫|| "બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્કાનિલાનલાઃ| ઋષયઃ સૌષધિગ્રામા ભૂતસઙ્ઘાશ્ચ પાન્તુ વઃ||૧૬|| રસાયનમિવર્ષીણામમરાણામિવામૃતમ્| સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમસ્તુ તે||૧૭|| ઔમ્ નમો ભગવતે ભૈષજ્યગુરવે વૈડૂર્યપ્રભરાજાય| તથાગતાયાર્હતે સમ્યક્સમ્બુદ્ધાય| તદ્યથા| ઔમ્ ભૈષજ્યે ભૈષજ્યે મહાભૈષજ્યે સમુદ્રતે સ્વાહા| " પ્રાઙ્મુખં પાયયેત્| |૧૮|

Adhikarana pAnAnantaraM vidhiH (18) · Śloka 18

પીતો મુહૂર્તમનુપાલયેત્| તન્મનાઃ|૧૮|

Adhikarana pravRuttavamanasya kRutyam (18-21) · Śloka 21

| જાતહૃલ્લાસપ્રસેકશ્ચ્છર્દયેત્તતઃ||૧૮|| અઙ્ગુલિભ્યામનાયસ્તો નાલેન મૃદુનાઽથવા| ગલતાલ્વરુજન્ વેગાનપ્રવૃત્તાન્ પ્રવર્તયન્||૧૯|| પ્રવર્તયન્ પ્રવૃત્તાંશ્ચ જાનુતુલ્યાસને સ્થિતઃ| ઉભે પાર્શ્વે લલાટં ચ વમતશ્ચાસ્ય ધારયેત્||૨૦|| પ્રપીડયેત્તથા નાભિં પૃષ્ઠં ચ પ્રતિલોમતઃ| |૨૧|

Adhikarana doShabhedena vamanadravyabhedaH (21-22) · Śloka 22

| કફે તીક્ષ્ણોષ્ણકટુકૈઃ પિત્તે સ્વાદુહિમૈરિતિ||૨૧|| વમેત્ સ્નિગ્ધામ્લલવણૈઃ સંસૃષ્ટે મરુતા કફે| |૨૨|

Adhikarana vamanAvadhiH (22) · Śloka 22

કિયન્તં કાલં વમેત્ ? ઇત્યાહ - - - - | પિત્તસ્ય દર્શનં યાવચ્છેદો વા શ્લેષ્મણો ભવેત્||૨૨||

Adhikarana hInavegasyauShadham (23) · Śloka 23

હીનવેગઃ કણાધાત્રીસિદ્ધાર્થલવણોદકૈઃ| વમેત્પુનઃપુનઃ|૨૩|

Adhikarana hInayogalakShaNAm hInayogajA rogAH (23-24) · Śloka 24

| તત્ર વેગાનામપ્રવર્તનમ્||૨૩|| પ્રવૃત્તિઃ સવિબન્ધા વા કેવલસ્યૌષધસ્ય વા| અયોગસ્તેન નિષ્ઠીવકણ્ડૂકોઠજ્વરાદયઃ||૨૪||

Adhikarana samyagyogalakShaNam (1-25) · Śloka 25

નિર્વિબન્ધં પ્રવર્તન્તે કફપિત્તાનિલાઃ ક્રમાત્| (મનઃપ્રસાદઃ સ્વાસ્થ્યં ચાવસ્થાનં ચ સ્વયં ભવેત્| વૈપરીત્યમયોગાનાં ન ચાતિમહતિ વ્યથા||૧|| ) સમ્યગ્યોગે|૨૫|

Adhikarana atiyogalakShaNam (25-26) · Śloka 26

| અતિયોગે તુ ફેનચન્દ્રકરક્તવત્||૨૫|| વમિતં ક્ષામતા દાહઃ કણ્ઠશોષસ્તમો ભ્રમઃ| ઘોરા વાય્વામયા મૃત્યુર્જીવશોણિતનિર્ગમાત્||૨૬||

Adhikarana samyagvAntasyopacAraH (27) · Śloka 27

સમ્યગ્યોગેન વમિતં ક્ષણમાશ્વાસ્ય પાયયેત્| ધૂમત્રયસ્યાન્યતમં સ્નેહાચારમથાદિશેત્||૨૭||

Adhikarana samyagvAntasya peyAdikrameNa bhojanam (28) · Śloka 28

તતઃ સાયં પ્રભાતે વા ક્ષુદ્વાન્ સ્નાતઃ સુખામ્બુના| ભુઞ્જાનો રક્તશાલ્યન્નં ભજેત્પેયાદિકં ક્રમમ્||૨૮||

Adhikarana peyAdikramaH (29) · Śloka 29

તમેવ પેયાદિકં ક્રમમાહ - - - - પેયાં વિલેપીમકૃતં કૃતં ચ યૂષં રસં ત્રીનુભયં તથૈકમ્| ક્રમેણ સેવેત નરોઽન્નકાલાન્ પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધઃ||૨૯||

Adhikarana peyAdikramasya phalam (30) · Śloka 30

અધુના પેયાદિક્રમસ્ય ફલં વક્તિ - - - - યથાઽણુરગ્નિસ્તૃણગોમયાદ્યૈઃ સન્ધુક્ષ્યમાણો ભવતિ ક્રમેણ| મહાન્ સ્થિરઃ સર્વપચસ્તથૈવ શુદ્ધસ્ય પેયાદિભિરન્તરાગ્નિઃ||૩૦||

Adhikarana trividhasya vamanasya vegamAnam, trividhasya virekasya tulAmAnam (31) · Śloka 31

જઘન્યમધ્યપ્રવરે તુ વેગા- શ્ચત્વાર ઇષ્ટા વમને ષડષ્ટૌ| દશૈવ તે દ્વિત્રિગુણા વિરેકે પ્રસ્થસ્તથા સ્યાદ્દ્વિચતુર્ગુણશ્ચ||૩૧||

Adhikarana vamanasya pittAvasAnatvaM samyaktvam, trividhasya vamanasya tulAmAnam, virekasya kaphAvasAnatvaM samyaktvam (32) · Śloka 32

પિત્તાવસાનં વમનં વિરેકાદર્દ્ધં, કફાન્તં ચ વિરેકમાહુઃ| - |૩૨|

Adhikarana vegamAne tulAmAne cApohyamAnam (32) · Śloka 32

| દ્વિત્રાન્ સવિટ્કાનપનીય વેગાન્ મેયં વિરેકે, વમને તુ પીતમ્||૩૨||

Adhikarana virecanavidhiH (33) · Śloka 33

અથૈનં વામિતં ભૂયઃ સ્નેહસ્વેદોપપાદિતમ્| શ્લેષ્મકાલે ગતે જ્ઞાત્વા કોષ્ઠં સમ્યગ્વિરેચયેત્||૩૩||

Adhikarana mRudukoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

બહુપિત્તો મૃદુઃ કોષ્ઠઃ ક્ષીરેણાપિ વિરિચ્યતે| |૩૪|

Adhikarana krUrakoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

| પ્રભૂતમારુતઃ ક્રૂરઃ કૃચ્છ્રાચ્છ્યામાદિકૈરપિ||૩૪||

Adhikarana doShabhedena virecanabhedaH (35) · Śloka 35

કષાયમધુરૈઃ પિત્તે વિરેકઃ, કટુકૈઃ કફે| સ્નિગ્ધોષ્ણલવણૈર્વાયૌ|૩૫|

Adhikarana virecanapravRuttau pravartanopAyaH (35-36) · Śloka 36

| અપ્રવૃત્તૌ તુ પાયયેત્||૩૫|| ઉષ્ણામ્બુ, સ્વેદયેદસ્ય પાણિતાપેન ચોદરમ્| ||૩૬||

Adhikarana upAyenApyapravRutau kRutyam (37-38) · Śloka 38

| ઉત્થાનેઽલ્પે દિને તસ્મિન્ભુક્ત્વાઽન્યેદ્યુઃ પુનઃ પિબેત્| અદૃઢસ્નેહકોષ્ઠસ્તુ પિબેદૂર્ધ્વં દશાહતઃ| ભૂયોઽપ્યુપસ્કૃતતનુઃ સ્નેહસ્વેદૈર્વિરેચનમ્||૩૭|| યૌગિકં સમ્યગાલોચ્ય સ્મરન્પૂર્વમતિક્રમમ્| |૩૮|

Adhikarana virecane hInayogalakShaNaNam (38-39) · Śloka 39

| હૃત્કુક્ષ્યશુદ્ધિરરુચિરુત્ક્લેશઃ શ્લેષ્મપિત્તયોઃ||૩૮|| કણ્ડૂવિદાહઃ પિટિકાઃ પીનસો વાતવિઙ્ગ્રહઃ| અયોગલક્ષણમ્|૩૯|

Adhikarana virecane samyagyogalakShaNam (39) · Śloka 39

| યોગો વૈપરીત્યે યથોદિતાત્||૩૯||

Adhikarana virecane atiyogalakShaNam (40-42) · Śloka 42

વિટ્પિત્તકફવાતેષુ નિઃસૃતેષુ ક્રમાત્સ્રવેત્| નિઃશ્લેષ્મપિત્તમુદકં શ્વેતં કૃષ્ણં સલોહિતમ્||૪૦|| માંસધાવનતુલ્યં વા મેદઃખણ્ડાભમેવ વા| ગુદનિઃસરણં તૃષ્ણા ભ્રમો નેત્રપ્રવેશનમ્||૪૧|| ભવન્ત્યતિવિરિક્તસ્ય તથાઽતિવમનામયાઃ| |૪૨|

Adhikarana samyagviriktasya samyagvAntavidhiH (42-43) · Śloka 43

| સમ્યગ્વિરિક્તમેનં ચ વમનોક્તેન યોજયેત્||૪૨|| ધૂમવર્જ્યેન વિધિના| |૪૩|

Adhikarana prakRutibhojanamapi krameNa kuryAt (43) · Śloka 43

તતો વમિતવાનિવ| ક્રમેણાન્નાનિ ભુઞ્જાનો ભજેત્પ્રકૃતિભોજનમ્||૪૩||

Adhikarana mandavahnyAdibhiH shodhanadine upavAsaH kAryaH (44) · Śloka 44

મન્દવહ્નિમસંશુદ્ધમક્ષામં દોષદુર્બલમ્| અદૃષ્ટજીર્ણલિઙ્ગં ચ લઙ્ઘયેત્પીતભેષજમ્||૪૪||

Adhikarana la~gghanasya phalam (45) · Śloka 45

એવં લઙ્ઘિતે યો ગુણો ભવતિ, તમાહ - - - - સ્નેહસ્વેદૌષધોત્ક્લેશસઙ્ગૈરિતિ ન બાધ્યતે| |૪૫|

Adhikarana peyAdikrame yuktiH (45-46) · Śloka 46

| સંશોધનાસ્રવિસ્રાવસ્નેહયોજનલઙ્ઘનૈઃ||૪૫|| યાત્યગ્નિર્મન્દતાં તસ્માત્ ક્રમં પેયાદિમાચરેત્| |૪૬|

Adhikarana srutAlpapittAdau peyAniShedhaH, niShiddhapeyAnAM peyAsthAne manthaH (46-47) · Śloka 47

| સ્રુતાલ્પપિત્તશ્લેષ્માણં મદ્યપં વાતપૈત્તિકમ્||૪૬|| પેયાં ન પાયયેત્તેષાં તર્પણાદિક્રમો હિતઃ| |૪૭|

Adhikarana vamanavirecanayoH svakAryapratIkShAvadhiH (47-48) · Śloka 48

નનુ, વિરેચનસ્યેવ વમનસ્ય કસ્માત્ પાકો ન પ્રતીક્ષ્યતે ? ઇત્યાહ - - - - | અપક્વં વમનં દોષાન્ પચ્યમાનં વિરેચનમ્||૪૭|| નિર્હરેદ્વમનસ્યાતઃ પાકં ન પ્રતિપાલયેત્| |૪૮|

Adhikarana durbalAditvAhAraireva shodhyaH (48-49) · Śloka 49

| દુર્બલો બહુદોષશ્ચ દોષપાકેન યઃ સ્વયમ્||૪૮|| વિરિચ્યતે ભેદનીયૈર્ભોજ્યૈસ્તમુપપાદયેત્| |૪૯|

Adhikarana durbalAdInAM mRudvalpamauShadham alpadoShasya durbalasya shamanam (49-51) · Śloka 51

| દુર્બલઃ શોધિતઃ પૂર્વમલ્પદોષઃ કૃશો નરઃ||૪૯|| અપરિજ્ઞાતકોષ્ઠશ્ચ પિબેન્મૃદ્વલ્પમૌષધમ્| વરં તદસકૃત્પીતમન્યથા સંશયાવહમ્||૫૦|| હરેદ્બહૂંશ્ચલાન્ દોષાનલ્પાનલ્પાન્ પુનઃપુનઃ| દુર્બલસ્ય મૃદુદ્રવ્યૈરલ્પાન્ સંશમયેત્તુ તાન્||૫૧||

Adhikarana bahudoShasya shamane bAdhakam (52) · Śloka 52

નનુ, બહવો દોષાઃ કસ્માન્ન શામ્યન્તે ? ઇત્યાહ - - - - ક્લેશયન્તિ ચિરં તે હિ હન્યુર્વૈનમનિર્હૃતાઃ| |૫૨|

Adhikarana mandAdagnikrUrakoShThayoH shodhane pUrvA~ggam (52-53) · Śloka 53

| મન્દાગ્નિં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ સક્ષારલવણૈર્ઘૃતૈઃ||૫૨|| સન્ધુક્ષિતાગ્નિં વિજિતકફવાતં ચ શોધયેત્| |૫૩|

Adhikarana rUkShAdInAM virecanamapi na virecayati te kathaM virecyAH? (53-55) · Śloka 55

| રૂક્ષવહ્વનિલક્રૂરકોષ્ઠવ્યાયામશીલિનામ્||૫૩|| દીપ્તાગ્નીનાં ચ ભૈષજ્યમવિરેચ્યૈવ જીર્યતિ| તેભ્યો બસ્તિં પુરા દદ્યાત્તતઃ સ્નિગ્ધં વિરેચનમ્||૫૪|| શકૃન્નિર્હૃત્ય વા કિઞ્ચિત્તીક્ષ્ણાભિઃ ફલવર્તિભિઃ| પ્રવૃત્તં હિ મલં સ્નિગ્ધો વિરેકો નિર્હરેત્સુખમ્||૫૫||

Adhikarana viShAdyArtaiShu shodhanam (56) · Śloka 56

વિષાભિઘાતપિટિકાકુષ્ઠશોફવિસર્પિણઃ| કામલાપાણ્ડુમેહાર્તાન્નાતિસ્નિગ્ધાન્ વિશોધયેત્||૫૬||

Adhikarana sarveShAM snehavirecanam snehabhAvitAnAM rUkShaM virecanam (57) · Śloka 57

સર્વાન્ સ્નેહવિરેકૈશ્ચ, રૂક્ષૈસ્તુ સ્નેહભાવિતાન્| |૫૭|

Adhikarana pratikarmaM snehasvedau kAryau,sarvakarmAnte punaH snehanam (57-58) · Śloka 58

| કર્મણાં વમનાદીનાં પુનરપ્યન્તરેઽન્તરે||૫૭|| સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયુઞ્જીત, સ્નેહમન્તે બલાય ચ| |૫૮|

Adhikarana snehasvedAbhyAse yuktiH (58-59) · Śloka 59

કિમિત્યેવં વિધીયતે ? ઇત્યાહ - - - - | મલો હિ દેહાદુત્ક્લેશ્ય હ્રિયતે વાસસો યથા||૫૮|| સ્નેહસ્વેદૈસ્તથોત્ક્લિષ્ટઃ શોધ્યતે શોધનૈર્મલઃ| |૫૯|

Adhikarana snehasvedanAbhyAse doShaH (59-60) · Śloka 60

નનુ, સ્નેહસ્વેદાવન્તરેણાપિ કસ્માન્મલઃ શોધનૈર્ન શોધ્યતે ? ઇત્યાહ - - - - | સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય કુર્યાત્સંશોધનં તુ યઃ||૫૯|| દારુ શુષ્કમિવાનામે શરીરં તસ્ય દીર્યતે||૫૯|| ૧/૨||૬૦||

Adhikarana samyak shodhanasya phalam (17) · Śloka 18

સામ્પ્રતં સંશુદ્ધેઃ ફલમાહ - - - - બુદ્ધિપ્રસાદં બલમિન્દ્રિયાણાં ધાતુસ્થિરત્વં જ્વલનસ્ય દીપ્તિમ્| ચિરાચ્ચ પાકં વયસઃ કરોતિ સંશોધનં સમ્યગુપાસ્યમાનમ્| ૬૦ ૧/૨| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વમનવિરેચનવિધિર્નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||