18. vamanavirēcanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

"ಶುದ್ಧಿಭಿರ್ನಿರ್ಹ್ರಿಯನ್ತೇ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕಾಸ್ತಾಃ ಶುದ್ಧಯಃ ? ಇತಿ ಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ವಮನವಿರೇಚನಾಧಿಕಾರಃ - - - -

Adhikarana vamanavirecanavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

"ಶುದ್ಧಿಭಿರ್ನಿರ್ಹ್ರಿಯನ್ತೇ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕಾಸ್ತಾಃ ಶುದ್ಧಯಃ ? ಇತಿ ಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ವಮನವಿರೇಚನಾಧಿಕಾರಃ - - - - ಅಥಾತೋ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಮನಂ ಚ ವಿರೇಚನಂ ಚ, ತಯೋರ್ವಿಧಿಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ತತ್ರ ಯಥೋದ್ದೇಶತಯಾ ನಿರ್ದೇಶ ಇತಿ ಪೂರ್ವಂ ವಮನವಿಧಿಮಾಚಷ್ಟೇ| ಅಥವಾ ವಿರೇಕಾತ್ಪೂರ್ವಂ ವಮನಸ್ಯೋಪನ್ಯಾಸೋ ಯುಕ್ತಃ, ಹೃತಕಫಸ್ಯ ಹಿ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರೇಕಾ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಚರಕೇ ಸಿ. ಅ. ೧|೮) - "ವಿರಿಚ್ಯತೇ ಮನ್ದಕಫಸ್ತು ಸಮ್ಯಕ್" ಇತಿ|

Adhikarana vamanavirecanayoH sAmAnyato viShayaH (1) · Śloka 1

ಅತೋ ವಮನವಿಧಿಮಾಹ - - - - ಕಫೇ ವಿದಧ್ಯಾದ್ವಮನಂ ಸಂಯೋಗೇ ವಾ ಕಫೋಲ್ಬಣೇ| ತದ್ವದ್ವಿರೇಚನಂ ಪಿತ್ತೇ|೧|

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ವಮನಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಸಂಯೋಗೇ ಚ ಕಫಾಧಿಕೇ| ತತ್ರ ಚ ಪಿತ್ತಕಫವಾನ್ ವಮನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯಥಾ,-ಕಫೇ ಕಫಾಧಿಕೇ ಸಂಯೋಗೇ ವಮನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ತಥೈವ ಪಿತ್ತೇ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ವಾ ಸಂಯೋಗೇ ವಿರೇಚನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ತದ್ವಚ್ಛಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ|

Adhikarana vamanasya visheShato viShayaH (1-3) · Śloka 3

| ವಿಶೇಷೇಣ ತು ವಾಮಯೇತ್||೧|| ನವಜ್ವರಾತಿಸಾರಾಧಃಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ| ಕುಷ್ಠಮೇಹಾಪಚೀಗ್ರನ್ಥಿಶ್ಲೀಪದೋನ್ಮಾದಕಾಸಿನಃ||೨|| ಶ್ವಾಸಹೃಲ್ಲಾಸವೀಸರ್ಪಸ್ತನ್ಯದೋಷೋರ್ಧ್ವರೋಗಿಣಃ|೩|

ಸ೦-ವಿಶೇಷೇಣ ಪುನರ್ನವಜ್ವರಾತಿಸಾರಾದೀನ್ ಊರ್ಧ್ವರೋಗಪರ್ಯನ್ತಾನ್ ವಾಮಯೇತ್| [ ನವಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಯಕ್ಷ್ಮಾನ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವ ಇನಿಃ| ಏವಂ ಚ ಕುಷ್ಠಾದೀನಾಂ ಕಾಸಾನ್ತಾನಾಂ ಶ್ವಾಸಾದೀನಾಮೂರ್ಧ್ವರೋಗಾನ್ತಾನಾಂ ಚ ದ್ವನ್ದ್ವೇ ಇನೀ ಕಾರ್ಯೌ|

Adhikarana avAmyAH visheShato viShayaH viShadyAbhyavahAre tu vamanam (3-6) · Śloka 6

| ಅವಾಮ್ಯಾ ಗರ್ಭಿಣೀ ರೂಕ್ಷಃ ಕ್ಷುಧಿತೋ ನಿತ್ಯದುಃಖಿತಃ||೩|| ಬಾಲವೃದ್ಧಕೃಶಸ್ಥೂಲಹೃದ್ರೋಗಿಕ್ಷತದುರ್ಬಲಾಃ| ಪ್ರಸಕ್ತವಮಥುಪ್ಲೀಹತಿಮಿರಕ್ರಿಮಿಕೋಷ್ಠಿನಃ||೪|| ಊರ್ಧ್ವಪ್ರವೃತ್ತವಾಯ್ವಸ್ರದತ್ತಬಸ್ತಿಹತಸ್ವರಾಃ| ಮೂತ್ರಾಘಾತ್ಯುದರೀ ಗುಲ್ಮೀ ದುರ್ವಮೋಽತ್ಯಗ್ನಿರರ್ಶಸಃ||೫|| ಉದಾವರ್ತಭ್ರಮಾಷ್ಠೀಲಾಪಾರ್ಶ್ವರುಗ್ವಾತರೋಗಿಣಃ| ಋತೇ ವಿಷಗರಾಜೀರ್ಣವಿರುದ್ಧಾಭ್ಯವಹಾರತಃ||೬||

ಸ೦-ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾದಯೋ ವಾತರೋಗಾನ್ತಾ ಅವಾಮ್ಯಾಃ| ಅರ್ಶಾಂಸಿ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯ ಸೋಽರ್ಶಸಃ| "ಅರ್ಶಆದಿಭ್ಯಶ್ಚ" ಇತ್ಯಚ್| ತತ್ರ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ವಮನಾದ್ಗರ್ಭವ್ಯಾಪದ್ಗರ್ಭಭ್ರಂಶಶ್ಚ (ಶಾಚ್ಚ) ದಾರುಣರೋಗಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದೇರಿದ್ಭೂತಿಃ| ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ವಾಯುಃ ವಾಗ್ಘನುಹಸ್ತಾದೀನಾಂ ವ್ಯಾಪಾರಾಯತೀರ್ಹತ್ವಾ ಹನ್ವಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕ್ಷುಧಿತಸ್ಯ ನಿತ್ಯದುಃಖಿತಸ್ಯ ಚ ವಾಯುನಾ ಕ್ಷಪಿತಶರೀರತ್ವಾದ್ಬಲಕ್ಷಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ಬಾಲಾದೀನಾಮೌಷಧಬಲಾಕ್ಷಮತ್ವಾತ್ ಬಲೋಪರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್| ಹೃದ್ರೋಗಾದೀನಾಂ ಹೃದಯೋಪರೋಧಃ| ಪ್ರಸಕ್ತಚ್ಛರ್ದೀನಾಮುದಾನೋ ವಾಯುರುತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪ್ರಾಣಾನಪಿ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ರೋಗೋದ್ಗಮಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಃ| [ ಕಿಂ ಸರ್ವದೈವ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾದಯೋಽವಾಮ್ಯಾಃ ? ಉತ ಕಸ್ಯಾಞ್ಚಿದವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಾಮ್ಯಾಃ, ಇತ್ಯಾಹ- ] ಋತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಾದ್ಯಭ್ಯವಹಾರಮನ್ತರೇಣ| ವಿಷಾದ್ಯಭ್ಯವಹಾರೇ ತು ವಾಮ್ಯಾ ಏವೈತೇ|

Adhikarana keciddhUmAntaiH karmabhirvarjyAH ajIrNinaH sarvaiH karmabhirvarjyAH (7) · Śloka 7

ಪ್ರಸಕ್ತವಮಥೋಃ ಪೂರ್ವೇ ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಜ್ವರೋಽಪಿ ಚ| ಧೂಮಾನ್ತೈಃ ಕರ್ಮಭಿರ್ವರ್ಜ್ಯಾಃ, ಸರ್ವೈರೇವ ತ್ವಜೀರ್ಣಿನಃ||೭||

ಸ೦-ಪ್ರಸಕ್ತವಮಥೋಃ ಪೂರ್ವೇ-ಪೂರ್ವಸ್ಥಿತಾ ದುರ್ಬಲಾನ್ತಾ ಏಕಾದಶಾತುರಾಃ, ತಥಾಽಽಮಜ್ವರಶ್ಚ| ತೇ ಸರ್ವೇ ಧೂಮಾನ್ತೈಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವರ್ಜ್ಯಾಃ, ನ ಕೇವಲಂ ವಮನೇನೈವ| ಧೂಮಗ್ರಹಣಂ ಗಣ್ಡೂಷಾದಿಕರ್ಮಣಃ ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮಷ್ಟಮಾಸಾಯಾ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ನಿರೂಹಾ ನ ವರ್ಜ್ಯಾ ಇತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ, ಸದ್ಯೋಭುಕ್ತಸ್ಯ ಜ್ವರಿತಸ್ಯ ಸತೋ ವಮನಾನುಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮ್| ತು-ಪುನಃ, ಅಜೀರ್ಣಿನಃ ಪುರುಷಾಃ ಸರ್ವೈರೇವ-ವಮನಾದಿಭಿರ್ಗಣ್ಡೂಷಾದಿಭಿಶ್ಚ ವರ್ಜ್ಯಾಃ| ಆಮದೋಷಭಯಾತ್ತೈರ್ವಮನಾದಯೋ ನ ಸೇವ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮನುವರ್ತತೇ| ಸದ್ಯೋಽಜೀರ್ಣಿನಾಂ ಹಿ ವಮನಮನುಜ್ಞಾತಮೇವ|

Adhikarana virecanasya visheShato viShayaH (8-10) · Śloka 10

ವಿರೇಕಸಾಧ್ಯಾ ಗುಲ್ಮಾರ್ಶೋವಿಸ್ಫೋಟವ್ಯಙ್ಗಕಾಮಲಾಃ| ಜೀರ್ಣಜ್ವರೋದರಗರಚ್ಛರ್ದಿಪ್ಲೀಹಹಲೀಮಕಾಃ||೮|| ವಿದ್ರಧಿಸ್ತಿಮಿರಂ ಕಾಚಃ ಸ್ಯನ್ದಃ ಪಕ್ವಾಶಯವ್ಯಥಾ| ಯೋನಿಶುಕ್ರಾಶ್ರಯಾ ರೋಗಾಃ ಕೋಷ್ಠಗಾಃ ಕೃಮಯೋ ವ್ರಣಾಃ||೯|| ವಾತಾಸ್ರಮೂರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಂ ಮೂತ್ರಾಘಾತಃ ಶಕೃದ್ಗ್ರಹಃ| ವಾಮ್ಯಾಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಮೇಹಾದ್ಯಾಃ|೧೦|

ಸ೦-ವಿರೇಕೇಣ ಸಾಧ್ಯಾಃ-ಉಪಕ್ರಮ್ಯಾಃ, ಗುಲ್ಮಾದಯಃ ಶಕೃದ್ಗ್ರಹಪರ್ಯನ್ತಾಃ| ಪಕ್ವಾಶಯೇ ವ್ಯಥಾ ಪಕ್ವಾಶಯವ್ಯಥಾ| ವಾಮ್ಯಾಶ್ಚೇತಿ ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಯೇ ಚ ಕುಷ್ಠಾದ್ಯಾ ಊರ್ಧ್ವರೋಗಪರ್ಯನ್ತಾ ವಮನಾರ್ಹಾ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಚ ವಿರೇಚ್ಯಾಃ|

Adhikarana avirecyAH visheShato viShayaH (10-11) · Śloka 11

| ನ ತು ರೇಚ್ಯಾ ನವಜ್ವರೀ||೧೦|| ಅಲ್ಪಾಗ್ರ್ಯಧೋಗಪಿತ್ತಾಸ್ರಕ್ಷತಪಾಯ್ವತಿಸಾರಿಣಃ| ಸಶಲ್ಯಾಸ್ಥಾಪಿತಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಶೋಷಿಣಃ||೧೧||

ಸ೦-ತುರವಧಾರಣೇ| ನವಜ್ವರೋ ನೈವ ರೇಚ್ಯಃ| ತಸ್ಯ ಹಿ ವಿರೇಚನಮಪಕ್ವಾನ್ ದೋಷಾನನಿರ್ಹರನ್ ವಾತಕೋಪಾಯೈವ ಸ್ಯಾತ್| ಯಕ್ಷ್ಮಾದೀನಾಂ ತ್ವವಸ್ಥಾವಶಾನ್ಮೃದುವಿರೇಚ್ಯತ್ವಮನುಜ್ಞಾತಮೇವ| ಯಥಾ ಚ ಪಠಿಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೫|೧)- "ಬಲಿನೋ ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಶೋಧನಮ್| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಸ್ನೇಹಂ ಯನ್ನ ಕರ್ಶನಮ್||" ಇತಿ [ ಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ]| ತಥಾ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೯|೪) - "ಅಪಿ ಚಾಧ್ಮಾನಗುರುತಾಶೂಲಸ್ತೈಮಿತ್ಯಕಾರಿಣಿ| ಪ್ರಾಣದಾ ಪ್ರಾಣದಾ ದೋಷೇ ವಿಬದ್ಧೇ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತಿನೀ||" ಇತ್ಯಾದಿನಾಽತೀಸಾರಸ್ಯಾಪಿ ಮೃದುವಿರೇಚನಮನುಜ್ಞಾತಮ್| ನೈವಂ ನವಜ್ವರಸ್ಯ ಸ್ವಲ್ಪವಿರೇಚ್ಯತ್ವಂ ಕದಾಽಪಿ| ಅಲ್ಪಾಗ್ನ್ಯಾದಯಃ ಶೋಷ್ಯನ್ತಾ ನ ವಿರೇಚ್ಯಾಃ| ತತ್ರಾಲ್ಪಾಗ್ನಿರಬಲತ್ವಾದ್ಭೇಷಜವೇಗಂ ನ ಸಹತೇ| ಅಧೋಗರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಿಣೋರತಿಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ಹನ್ಯಾತ್| ಕ್ಷತಪಾಯೋಃ ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಕರೀಂ ರುಜಾಂ ಜನಯೇತ್| ಸಶಲ್ಯಸ್ಯ ಕ್ಷತೇ ವಾಯುರಾಶ್ರಿತೋ ಜೀವಿತಂ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್| ಆಸ್ಥಾಪಿತಸ್ಯ ಭೇಷಜವೇಗಾಸಹನಾದ್ಬಲೋಪರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯೌಷಧೋದ್ಧತಾ ದೋಷಾ ಹ್ಯಪ್ರವರ್ತಮಾನಾ ಹೃದಯಶೂಲಪರ್ವಭೇದಾನಾಹಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಕ್ಲಮಾನ್ ಜನಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹನ್ಯುಃ| ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯಾತಿಯೋಗಾಯ ಸ್ಯಾತ್| ಶೋಷಿಣಃ ಕ್ಷೀಣಧಾತುತಯಾ ಮಲಬಲತ್ವಮ್, ತದಭಾವಾದ್ದೇಹವಿನಾಶಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ|

Adhikarana vamanavidhiH (12-18) · Śloka 18

ಅಥ ಸಾಧಾರಣೇ ಕಾಲೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಂ ಯಥಾವಿಧಿ| ಶ್ವೋವಮ್ಯಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಕಫಂ ಮತ್ಸ್ಯಮಾಷತಿಲಾದಿಭಿಃ||೧೨|| ನಿಶಾಂ ಸುಪ್ತಂ ಸುಜೀರ್ಣಾನ್ನಂ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಕೃತಮಙ್ಗಲಮ್| ನಿರನ್ನಮೀಷತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾ ಪೇಯಯಾ ಪೀತಸರ್ಪಿಷಮ್||೧೩|| ವೃದ್ಧಬಾಲಾಬಲಕ್ಲೀಬಭೀರೂನ್ ರೋಗಾನುರೋಧತಃ| ಆಕಣ್ಠಂ ಪಾಯಿತಾನ್ಮದ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಮಿಕ್ಷುರಸಂ ರಸಮ್||೧೪|| ಯಥಾವಿಕಾರವಿಹಿತಾಂ ಮಧುಸೈನ್ಧವಸಂಯುತಾಮ್| ಕೋಷ್ಠಂ ವಿಭಜ್ಯ ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಭಿಮನ್ತ್ರಿತಾಮ್||೧೫|| "ಬ್ರಹ್ಮದಕ್ಷಾಶ್ವಿರುದ್ರೇನ್ದ್ರಭೂಚನ್ದ್ರಾರ್ಕಾನಿಲಾನಲಾಃ| ಋಷಯಃ ಸೌಷಧಿಗ್ರಾಮಾ ಭೂತಸಙ್ಘಾಶ್ಚ ಪಾನ್ತು ವಃ||೧೬|| ರಸಾಯನಮಿವರ್ಷೀಣಾಮಮರಾಣಾಮಿವಾಮೃತಮ್| ಸುಧೇವೋತ್ತಮನಾಗಾನಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಿದಮಸ್ತು ತೇ||೧೭|| ಔಮ್ ನಮೋ ಭಗವತೇ ಭೈಷಜ್ಯಗುರವೇ ವೈಡೂರ್ಯಪ್ರಭರಾಜಾಯ| ತಥಾಗತಾಯಾರ್ಹತೇ ಸಮ್ಯಕ್ಸಮ್ಬುದ್ಧಾಯ| ತದ್ಯಥಾ| ಔಮ್ ಭೈಷಜ್ಯೇ ಭೈಷಜ್ಯೇ ಮಹಾಭೈಷಜ್ಯೇ ಸಮುದ್ರತೇ ಸ್ವಾಹಾ| " ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಂ ಪಾಯಯೇತ್| |೧೮|

ಸ೦-ಏತತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ರೇಚ್ಯಾರೇಚ್ಯತ್ವಮವಗಮ್ಯಾನನ್ತರಂ ಸಾಧಾರಣೇ-ಶ್ರಾವಣಾದೌ ಕಾಲೇ, ಯಥಾವಿಧಿ-ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯೋದಿತೇನ ಕ್ರಮೇಣ, ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಂ ಪುರುಷಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಂ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಂ ಪಾಯಯೇದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೀದೃಶಮ್ ? ಶ್ವೋವಮ್ಯಂ-ಪ್ರಾತರ್ವಮನಾರ್ಹಮ್| ವಮ್ಯಮಿತಿ "ಅರ್ಹೇಕೃತ್ಯತೃಚಶ್ಚ" ಇತ್ಯರ್ಹಾರ್ಥೇ ಪೋರದುಪಧಾದಿತಿ ಯತ್| ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಃ-ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಲಿತಃ, ಕಫೋ ಯಸ್ಯ ತಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಕಫಮ್| ಕೈಃ? ಮತ್ಸ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಅನ್ತರ್ಭಾವಿತಣ್ಯರ್ಥೋಽತ್ರ| ಉತ್ಕ್ಲೇಶಿತಕಫಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ನಿಶಾಂ ಸುಪ್ತಮ್| "ಕಾಲಾಧ್ವನೋಃ" ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಾ| ಅತ ಏವ ಯಥೋಚಿತಃ ಸಕಲನಿಶಾಸ್ವಾಪೋಽತ್ರೋಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಸುಷ್ಠು ಜೀರ್ಣಮನ್ನಂ-ಆಹಾರೋ ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಕದಾ ಪಾಯಯೇತ್ ? ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ-ಪ್ರಾತಃಕಾಲೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಕೃತಂ ಮಙ್ಗಲಂ-ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾದಿ, ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಮಙ್ಗಲಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್,- ಕೃತದೇವದ್ವಿಜಾಗ್ನಿಗುರುವೃದ್ಧಾರ್ಚನಮಪೀತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತಥಾ, ನಿರನ್ನಂ-ಅಕೃತಾಹಾರಮ್| ಆತುರವಶಾದ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪೇಯಯಾ ಪೀತಸರ್ಪಿಷಮ್| ವೃದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ಅಸೌ ವಾಮ್ಯೋ ವೃದ್ಧೋ ವಾ ಬಾಲೋ ವಾ ದುರ್ಬಲೋ ವಾ ಕ್ಲೀಬಃ-ಖೇದಾಸಹಿಷ್ಣುರ್ವಾ ಭವತಿ, ಭೀರುರ್ವಾ-ಕಾತರೋ ಭವತಿ| ತದಾ ರೋಗಾನುರೋಧಾದಾಕಣ್ಠಂ-ಅತಿಮಾತ್ರಂ ಮದ್ಯಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ಪಾಯಯೇತ್| ತದನನ್ತರಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಂ ಪಾಯಯೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೨೭) - "ಭೀರುಕೃಶಬಾಲವೃದ್ಧಸುಕುಮಾರಾನ್ವಾ ದೋಷಾನುರೋಧೇನಾಕಣ್ಠಂ ಪೀತಯೂಷೇಕ್ಷುರಸಕ್ಷೀರತಕ್ರಮಾಂಸರಸಮದ್ಯತುಷೋದಕಯವಾಗೂಮಣ್ಡಾನ್ಯತಮಮ್" ಇತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಂ ಮಾತ್ರಾಮ್ ? ಯಥಾವಿಕಾರವಿಹಿತಾಂ,- ರೋಗಾನುಸಾರೇಣ ಸಾಧಿತಾಮ್| ತಥಾ, ಮಧುಸೈನ್ಧವಾಭ್ಯಾಂ ಯುತಾಮ್| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಕೋಷ್ಠಂ-ಮೃದುಮಧ್ಯಕ್ರೂರಲಕ್ಷಣಂ, ವಿಭಜ್ಯ-ವಿಚಾರ್ಯ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕ್ಯೇನ ಮೃದುತ್ವಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಮಧ್ಯತ್ವೇನ ಮಧ್ಯತ್ವಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಹೀನತ್ವೇನ ಕ್ರೂರತ್ವಂ ವಮನೇ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ ಚರಕೇ (ಸಿ. ಅ. ೧|೮) - "ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ತರಶ್ಚ್ಛರ್ದಯತೇ ಹ್ಯದುಃಖಮ್" ಇತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಮ್ ? ಮನ್ತ್ರಾಭಿಮನ್ತ್ರಿತಾಮ್| ತಾನೇವ ಮನ್ತ್ರಾನಾಹ-ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇನ|

Adhikarana pAnAnantaraM vidhiH (18) · Śloka 18

ಪೀತೋ ಮುಹೂರ್ತಮನುಪಾಲಯೇತ್| ತನ್ಮನಾಃ|೧೮|

ಸ೦-ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಂ ಪೀತಃ ಸನ್ನಾತುರಃ ಮುಹೂರ್ತಂ ತನ್ಮನಾಃ-ವಮಿಗತಚಿತ್ತಃ, ಅನುಪಾಲಯೇತ್-ಪ್ರತೀಕ್ಷೇತ|

Adhikarana pravRuttavamanasya kRutyam (18-21) · Śloka 21

| ಜಾತಹೃಲ್ಲಾಸಪ್ರಸೇಕಶ್ಚ್ಛರ್ದಯೇತ್ತತಃ||೧೮|| ಅಙ್ಗುಲಿಭ್ಯಾಮನಾಯಸ್ತೋ ನಾಲೇನ ಮೃದುನಾಽಥವಾ| ಗಲತಾಲ್ವರುಜನ್ ವೇಗಾನಪ್ರವೃತ್ತಾನ್ ಪ್ರವರ್ತಯನ್||೧೯|| ಪ್ರವರ್ತಯನ್ ಪ್ರವೃತ್ತಾಂಶ್ಚ ಜಾನುತುಲ್ಯಾಸನೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಉಭೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಲಲಾಟಂ ಚ ವಮತಶ್ಚಾಸ್ಯ ಧಾರಯೇತ್||೨೦|| ಪ್ರಪೀಡಯೇತ್ತಥಾ ನಾಭಿಂ ಪೃಷ್ಠಂ ಚ ಪ್ರತಿಲೋಮತಃ| |೨೧|

ಸ೦-ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಸಞ್ಜಾತಹೃಲ್ಲಾಸಪ್ರಸೇಕಃ ಸನ್ ಛರ್ದಯೇತ್| ಹೃಲ್ಲಾಸೋ-ಹೃದುಪರೋಧಃ| ಪ್ರಸೇಕೋ-ನಿಷ್ಠೀವನಮ್| ಕಥಂ ವಮೇತ್ ? ಅಙ್ಗುಲಿಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮ್| ಯದ್ವಾ, ಕೋಮಲೇನ ಸುವರ್ಚಲೈರಣ್ಡಾದಿಜೇನ-ನಾಲೇನ ಮೃದುನಾ ವಮೇತ್| ಕೀದೃಶಃ ? ಅನಾಯಸ್ತಃ,- ಅನಾಯಾಸೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪರಂ ಗಲತಾಲ್ವಪೀಡಯನ್| ತಥಾ, ಅಪ್ರವೃತ್ತಾನ್ ವೇಗಾನ್ ಪ್ರವರ್ತಯನ್ ಪ್ರವೃತ್ತಾಶ್ಚ ಪ್ರವರ್ತಯನ್| ಜಾನುಪ್ರಮಾಣೇ ಪೀಠೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಚ-ಅಪರಂ, ಅಸ್ಯ-ನರಸ್ಯ, ವಮನಂ ಕುರ್ವತೋ ದ್ವೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಲಲಾಟಂ ಚ ಧಾರಯೇತ್| ಪರಿಚಾರಕ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನಾಭಿಂ ಚ ಪೀಡಯೇತ್| ಪೃಷ್ಠಂ ಚ ಪ್ರತಿಲೋಮತಃ-ಅಸನ್ಮಾರ್ಗೇಣ ಪೀಡಯೇತ್|

Adhikarana doShabhedena vamanadravyabhedaH (21-22) · Śloka 22

| ಕಫೇ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಕಟುಕೈಃ ಪಿತ್ತೇ ಸ್ವಾದುಹಿಮೈರಿತಿ||೨೧|| ವಮೇತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣೈಃ ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಮರುತಾ ಕಫೇ| |೨೨|

ಸ೦-ಕಫೇ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಕಟುಕೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವಮೇತ್| ಪಿತ್ತೇ ಸ್ವಾದುಶೀತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವಮೇತ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣೈರ್ವಾಯುನಾ ಯುಕ್ತೇ ಕಫೇ ವಮೇತ್|

Adhikarana vamanAvadhiH (22) · Śloka 22

ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಂ ವಮೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ ಯಾವಚ್ಛೇದೋ ವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಭವೇತ್||೨೨||

ಸ೦-ಯಾವತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ ಸ್ಯಾತ್, ಕಫಸ್ಯ ವಾ ಛೇದಃ-ಅನ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಾವದ್ವಮೇತ್|

Adhikarana hInavegasyauShadham (23) · Śloka 23

ಹೀನವೇಗಃ ಕಣಾಧಾತ್ರೀಸಿದ್ಧಾರ್ಥಲವಣೋದಕೈಃ| ವಮೇತ್ಪುನಃಪುನಃ|೨೩|

ಸ೦-ಹೀನವೇಗೋ ನರಃ ಕಣಾಧಾತ್ರೀಸಿದ್ಧಾರ್ಥಲವಣೋದಕೈರಸಕೃದ್ವಮೇತ್|

Adhikarana hInayogalakShaNAm hInayogajA rogAH (23-24) · Śloka 24

| ತತ್ರ ವೇಗಾನಾಮಪ್ರವರ್ತನಮ್||೨೩|| ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸವಿಬನ್ಧಾ ವಾ ಕೇವಲಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ವಾ| ಅಯೋಗಸ್ತೇನ ನಿಷ್ಠೀವಕಣ್ಡೂಕೋಠಜ್ವರಾದಯಃ||೨೪||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾತಿಯೋಗಾಯೋಗೇಷು ಮಧ್ಯಾತ್, ವೇಗಾನಾಮಪ್ರವರ್ತನಮಸಾವಯೋಗಃ| ಸವಿಬನ್ಧಾ ಚ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸೋಽಪ್ಯಯೋಗಃ| ಕೇವಲಸ್ಯ-ದೋಷಾದಿರಹಿತಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸೋಽಪ್ಯಯೋಗಃ| ತೇನ-ಅಯೋಗೇನ, ನಿಷ್ಠೀವಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana samyagyogalakShaNam (1-25) · Śloka 25

ನಿರ್ವಿಬನ್ಧಂ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಃ ಕ್ರಮಾತ್| (ಮನಃಪ್ರಸಾದಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಚಾವಸ್ಥಾನಂ ಚ ಸ್ವಯಂ ಭವೇತ್| ವೈಪರೀತ್ಯಮಯೋಗಾನಾಂ ನ ಚಾತಿಮಹತಿ ವ್ಯಥಾ||೧|| ) ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇ|೨೫|

ಸ೦-ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇ ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ನಿರ್ವಿಬನ್ಧಂ-ನಿಃಸಙ್ಗಂ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ|

Adhikarana atiyogalakShaNam (25-26) · Śloka 26

| ಅತಿಯೋಗೇ ತು ಫೇನಚನ್ದ್ರಕರಕ್ತವತ್||೨೫|| ವಮಿತಂ ಕ್ಷಾಮತಾ ದಾಹಃ ಕಣ್ಠಶೋಷಸ್ತಮೋ ಭ್ರಮಃ| ಘೋರಾ ವಾಯ್ವಾಮಯಾ ಮೃತ್ಯುರ್ಜೀವಶೋಣಿತನಿರ್ಗಮಾತ್||೨೬||

ಸ೦-ಅತಿಯೋಗೇ ಪುನಃ ಫೇನಚನ್ದ್ರಕರಕ್ತವದ್ವಮಿತಂ-ವಮನಂ ಭವತಿ| ಫೇನಶ್ಚ ಚನ್ದ್ರಕಶ್ಚ ರಕ್ತಂ ಚ, ತಾನಿ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯ ವಮಿತಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಕ್ಷಾಮತಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತಮಃ-ತಿಮಿರದರ್ಶನಂ, ದಾರುಣಾಶ್ಚ ವಾತರೋಗಾಃ| ತಥಾ ಮೃತ್ಯುರ್ಭವತಿ, ಜೀವಾಖ್ಯಸ್ಯ ಶೋಣಿತಸ್ಯ ನಿರ್ಗಮಾತ್-ನಿಷ್ಕಾಸಾತ್|

Adhikarana samyagvAntasyopacAraH (27) · Śloka 27

ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನ ವಮಿತಂ ಕ್ಷಣಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ ಪಾಯಯೇತ್| ಧೂಮತ್ರಯಸ್ಯಾನ್ಯತಮಂ ಸ್ನೇಹಾಚಾರಮಥಾದಿಶೇತ್||೨೭||

ಸ೦-ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನ ವಮಿತೇ ಸತಿ ಮುಹೂರ್ತಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ-ಶೀತವಾತಾದಿನಾ, ಧೂಮತ್ರಯಸ್ಯ-ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧ್ಯತೀಕ್ಷ್ಣಾಖ್ಯಸ್ಯ, ಅನ್ಯತಮಂ-ಏಕಂ, ಪಾಯಯೇದ್ವೈದ್ಯಃ| ಅಥ-ಅನನ್ತರಂ, ಸ್ನೇಹಾಚಾರಂ-"ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರೀ ಸ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿಕಂ, ಆದಿಶೇತ್|

Adhikarana samyagvAntasya peyAdikrameNa bhojanam (28) · Śloka 28

ತತಃ ಸಾಯಂ ಪ್ರಭಾತೇ ವಾ ಕ್ಷುದ್ವಾನ್ ಸ್ನಾತಃ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ| ಭುಞ್ಜಾನೋ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ಭಜೇತ್ಪೇಯಾದಿಕಂ ಕ್ರಮಮ್||೨೮||

ಸ೦-ತತಃ-ಊರ್ಧ್ವಂ, ಸಾಯಂ-ಅಪರಾಹ್ಣೇ, ಪ್ರಭಾತೇ-ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ವಾ, ಬಭುಕ್ಷಿತ ಉಷ್ಣೋದಕೇನ ಸ್ನಾತೋ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ಭುಞ್ಜಾನಃ ಪೇಯಾದಿಕಂ ಕ್ರಮಂ ಭಜೇತ್|

Adhikarana peyAdikramaH (29) · Śloka 29

ತಮೇವ ಪೇಯಾದಿಕಂ ಕ್ರಮಮಾಹ - - - - ಪೇಯಾಂ ವಿಲೇಪೀಮಕೃತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯೂಷಂ ರಸಂ ತ್ರೀನುಭಯಂ ತಥೈಕಮ್| ಕ್ರಮೇಣ ಸೇವೇತ ನರೋಽನ್ನಕಾಲಾನ್ ಪ್ರಧಾನಮಧ್ಯಾವರಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಃ||೨೯||

ಸ೦-ಪ್ರಧಾನಾ ಚ ಮಧ್ಯಾ ಚಾವರಾ ಚ ಪ್ರಧಾನಮಧ್ಯಾವರಾಃ| ಪ್ರಧಾನಮಧ್ಯಾವರಾಶ್ಚ ತಾಃ ಶುದ್ಧಯಶ್ಚ, ತಾಭಿಃ ಶುದ್ಧೋ ನರಃ ಕ್ರಮೇಣ-ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ, ಪೇಯಾಂ ತ್ರೀನನ್ನಕಾಲಾನ್ ದ್ವಾವನ್ನಕಾಲಾವೇಕನ್ನಕಾಲಂ ಭಜೇದಿತಿ| ವಿಲೇಪ್ಯಾದಿಷ್ವಪ್ಯೇವಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏತದೇವ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕೃತ್ಯೋಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ಪ್ರಧಾನಶುದ್ಧ್ಯಾ ಶುದ್ಧೋ ನರೋ ದ್ವಾವನ್ನಕಾಲಾವೇಕಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಪೇಯಾಂ ಭಜೇತ್| ದ್ವಿತೀಯೇಽಹನ್ಯೇಕಮನ್ನಕಾಲಂ ಪೇಯಾಂ ದ್ವಿತೀಯಮನ್ನಕಾಲಂ ವಿಲೇಪೀಮ್| ತೃತೀಯೇ ವಾಸರೇ ದ್ವಾವನ್ನಕಾಲೌ ವಿಲೇಪೀಮೇವ| ಚತುರ್ಥೇ ದಿವಸೇ ಅಕೃತಂ-ಶುಣ್ಠೀಲವಣಾದ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಂ ಯೂಷಂ, ಕೃತಂ-ಶುಣ್ಠೀಲವಣಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಂ ಯೂಷಂ ಚ ದ್ವಾವನ್ನಕಾಲೌ ಭಜೇತ್, ಪಞ್ಚಮೇಽಹ್ನಿ ಪ್ರಥಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಚ| ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ಕಾಲೇಷ್ವಕೃತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯೂಷಂ ಭಜೇತ್, ವಿಭಜ್ಯ ತಾವದ್ಗಮ್ಯತೇ| ಏವಂ ಕಾಲತ್ರಯಂ ಕೃತಾಕೃತಂ ರಸಂ ವಿಭಜ್ಯ ಭೋಜಯೇತ್| ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ (ಸಪ್ತಾಹಾತ್) ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಂ ಕ್ರಮೇಣ ಸೇವೇತ| ಏವಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಮಧ್ಯಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಸ್ಯಾವರಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಚ ಯೋಜನಾ ಕಾರ್ಯಾ| ಮುನಿಸ್ತ್ವಾಹ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೫|೧೭) - "ಅಥೈನಂ ಸಾಯಾಹ್ನೇ ಪರೇ ವಾಽಹ್ನಿ ಸುಖೋದಕಪರಿಷಿಕ್ತಂ ಪುರಾಣಾನಾಂ ಲೋಹಿತಶಾಲಿತಣ್ಡುಲಾನಾಂ ಸ್ವವಕ್ಲಿನ್ನಾಂ ಮಣ್ಡಪೂರ್ವಾಂ ಸುಖೋಷ್ಣಾಂ ಯವಾಗೂಂ ಪಾಯಯೇದಗ್ನಿಬಲಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ| ಏವಂ ದ್ವಿತೀಯೇ ತೃತೀಯೇ ಚಾನ್ನಕಾಲೇ| ಚತುರ್ಥೇ ತ್ವನ್ನಕಾಲೇ ತಥಾವಿಧಾನಾಮೇವ ಶಾಲೀನಾಂ ಸುಸ್ವಿನ್ನಾಂ ವಿಲೇಪೀಮುಷ್ಣೋದಕದ್ವಿತೀಯಾಮಸ್ನೇಹಲವಣಾಮಲ್ಪಸ್ನೇಹಲವಣಾಂ ವಾ ಭೋಜಯೇತ್| ಏವಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಷಷ್ಠೇ ಚಾನ್ನಕಾಲೇ| ಸಪ್ತಮೇ ತ್ವನ್ನಕಾಲೇ ತಥಾವಿಧಾನಾಮೇವ ಶಾಲೀನಾಂ ದ್ವಿಪ್ರಸೃತಂ ಸುಸ್ವಿನ್ನಮೋದನಮುಷ್ಣೋದಕಾನುಪಾನಂ ತನುನಾ ತನುಸ್ನೇಹಲವಣೋಪಪನ್ನೇನ ಮೃದ್ಗಯೂಷೇಣ ಭೋಜಯೇತ್| ಏವಮಷ್ಟಮೇ ನವಮೇ ಚಾನ್ನಕಾಲೇ| ದಶಮೇ ತ್ವನ್ನಕಾಲೇ ಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯ ಮಾಂಸಸ್ಯ ರಸೇನೌದಕಲಾವಣಿಕೇನ ನಾತಿಸಾರವತಾ ಭೋಜಯೇದುಷ್ಣೋದಕಾನುಪಾನಮ್| ಏವಮೇಕಾದಶೇ ದ್ವಾದಶೇ ಚಾನ್ನಕಾಲೇ| ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮನ್ನಗುಣಾನ್ ಕ್ರಮೇಣೋಪಯುಞ್ಜಾನಃ ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಮಾಗಚ್ಛೇತ್|" ಇತಿ| ತ್ರೀನಿತಿ "ಕಾಲಾಧ್ವನೋರತ್ಯನ್ತಸಂಯೋಗೇ" ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಾ|

Adhikarana peyAdikramasya phalam (30) · Śloka 30

ಅಧುನಾ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಸ್ಯ ಫಲಂ ವಕ್ತಿ - - - - ಯಥಾಽಣುರಗ್ನಿಸ್ತೃಣಗೋಮಯಾದ್ಯೈಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ಭವತಿ ಕ್ರಮೇಣ| ಮಹಾನ್ ಸ್ಥಿರಃ ಸರ್ವಪಚಸ್ತಥೈವ ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಪೇಯಾದಿಭಿರನ್ತರಾಗ್ನಿಃ||೩೦||

ಸ೦-ಯಥಾ ಬಾಹ್ಯೋಽಗ್ನಿರಣುಃ-ಅತ್ಯಲ್ಪಃ, ತೃಣಗೋಮಯಕಾಷ್ಠದಲಾದಿಭಿಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ-ಉದ್ದೀಪ್ಯಮಾನೋ, ಮಹಾನ್ ಸ್ಥಿರಃ-ಚಿರಕಾಲಸ್ಥಾಯೀ, ಸರ್ವಪಚಃ-ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಗುರುಲಘುಪಾಚಕಃ, ಕ್ರಮೇಣ ಭವತಿ| ತಥೈವ-ತೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಶುದ್ಧಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಪೇಯಾದಿಭಿರನ್ತರಾಗ್ನಿಃ-ಔದರ್ಯೋಽಗ್ನಿಃ, ಮಹಾನ್ ಸ್ಥಿರಃ ಸರ್ವಪಚಶ್ಚ ಭವತಿ| ಸರ್ವಪಚ ಇತಿ ಪಚೇರಜನ್ತಸ್ಯ ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ಸಹ ಷಷ್ಠೀಸಮಾಸಃ| ಖರನಾದೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ವಿರೇಕೇ ವಮನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ ಪೇಯಾದೀನಾಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ| ತ್ರಿಶೋ, ದ್ವಿಶೋ ಮಧ್ಯಮೇ ಸ್ಯಾದೇಕಶಸ್ತು ಕನೀಯಸಿ||" ಇತಿ|

Adhikarana trividhasya vamanasya vegamAnam, trividhasya virekasya tulAmAnam (31) · Śloka 31

ಜಘನ್ಯಮಧ್ಯಪ್ರವರೇ ತು ವೇಗಾ- ಶ್ಚತ್ವಾರ ಇಷ್ಟಾ ವಮನೇ ಷಡಷ್ಟೌ| ದಶೈವ ತೇ ದ್ವಿತ್ರಿಗುಣಾ ವಿರೇಕೇ ಪ್ರಸ್ಥಸ್ತಥಾ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವಿಚತುರ್ಗುಣಶ್ಚ||೩೧||

ಸ೦-ಜಘನ್ಯಂ ಚ ಮಧ್ಯಂ ಚ ಪ್ರವರಂ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ ವಮನೇ ಕ್ರಮೇಣ ವೇಗಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಷಡಷ್ಟೇಷ್ಟಾಃ| ತನ್ತ್ರಕೃತಾಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ತೇ ವೇಗಾ ದಶೈವ ದ್ವಿತ್ರಿಗುಣಾ ಜಘನ್ಯಮಧ್ಯಪ್ರವರೇ ವಿರೇಕೇ ಕ್ರಮೇಣ ಭವನ್ತಿ| ತಥೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನ ಕೇವಲಂ ವೇಗಾ ಮಾನಮ್, ಪ್ರಸ್ಥಶ್ಚ ದ್ವಿಚತುರ್ಗುಣೋ ಮಾನಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ತಥಾಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ತ್ರೀಣ್ಯೇತಾನ್ಯುಪಜಾತಿವೃತ್ತಾನಿ|

Adhikarana vamanasya pittAvasAnatvaM samyaktvam, trividhasya vamanasya tulAmAnam, virekasya kaphAvasAnatvaM samyaktvam (32) · Śloka 32

ಪಿತ್ತಾವಸಾನಂ ವಮನಂ ವಿರೇಕಾದರ್ದ್ಧಂ, ಕಫಾನ್ತಂ ಚ ವಿರೇಕಮಾಹುಃ| - |೩೨|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾನ್ತಂ ವಮನಂ ವದನ್ತಿ| ವಿರೇಕಾದರ್ದ್ಧಂ ವಮನಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ವಿರೇಚನಂ ಕಫಾನ್ತಮಾಹುಃ|

Adhikarana vegamAne tulAmAne cApohyamAnam (32) · Śloka 32

| ದ್ವಿತ್ರಾನ್ ಸವಿಟ್ಕಾನಪನೀಯ ವೇಗಾನ್ ಮೇಯಂ ವಿರೇಕೇ, ವಮನೇ ತು ಪೀತಮ್||೩೨||

ಸ೦-ದ್ವೌ ವಾ ತ್ರಯೋ ವಾ ದ್ವಿತ್ರಾಃ| "ಸಙ್ಖ್ಯಯಾಽವ್ಯಯಾ" ಇತಿ ಬಹುವ್ರೀಹಿಃ| "ಬಹುವ್ರೀಹೌ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯೇ ಡಚ್" ಇತಿ ಡಚ್ ವಾ ಸಮಾಸಾನ್ತಃ| ಸಹ ವಿಶಾ-ಪುರೀಷೇಣ ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಸವಿಟ್ಕಾಃ| ದ್ವಿತ್ರಾನ್ ವೇಗಾನ್ ಸವಿಟ್ಕಾನಪನೀಯ-ಗಣನಾಯಾಮನುಪಾರುಹ್ಯ, ವಿರೇಕೇ ಮೇಯಂ-ಮಾತವ್ಯಮ್| ವಮನೇ ಪುನಃ ಪೀತಂ ಯದೌಷಧಂ ತದಪನೀಯ ಮೇಯಮ್| ಇನ್ದ್ರವಜ್ರಾವೃತ್ತಮ್|

Adhikarana virecanavidhiH (33) · Śloka 33

ಅಥೈನಂ ವಾಮಿತಂ ಭೂಯಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪಾದಿತಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾಲೇ ಗತೇ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೋಷ್ಠಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರೇಚಯೇತ್||೩೩||

ಸ೦-ಏನಂ-ನರಂ ವಾಮಿತಂ, ಭೂಯಃ-ಪುನರಪಿ, ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಮುಪಪಾದಿತಮನನ್ತರಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರೇಚಯೇತ್| ಕದಾ ? ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕಾಲಃ-ಸತ್ರಿಭಾಗಃ ಪ್ರಹರಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ಗತೇ ಸತಿ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಕೋಷ್ಠಂ-ಮೃದುಮಧ್ಯಕ್ರೂರಲಕ್ಷಣಂ, ಜ್ಞಾತ್ವಾ-ಅವಗಮ್ಯ|

Adhikarana mRudukoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

ಬಹುಪಿತ್ತೋ ಮೃದುಃ ಕೋಷ್ಠಃ ಕ್ಷೀರೇಣಾಪಿ ವಿರಿಚ್ಯತೇ| |೩೪|

ಸ೦-ಯೋ ಬಹುಪಿತ್ತಃ ಕೋಷ್ಠಃ ಸ ಮೃದುರ್ಭವತಿ| ಸ ಚ ಕ್ಷೀರೇಣ ವಿರಿಚ್ಯತೇ| ಅಪಿಶಬ್ದಾದಾರಗ್ವಧಾದಿಭಿರಪಿ|

Adhikarana krUrakoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

| ಪ್ರಭೂತಮಾರುತಃ ಕ್ರೂರಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಛ್ಯಾಮಾದಿಕೈರಪಿ||೩೪||

ಸ೦-ಪ್ರಭೂತಮಾರುತಃ ಕ್ರೂರಃ ಕೋಷ್ಠೋ ಭವತಿ| ಸ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ-ಕಥಞ್ಚಿದಪಿ, ಶ್ಯಾಮಾದಿಕೈರ್ವಿರಿಚ್ಯತೇ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕಙ್ಕುಷ್ಠಸುಧಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅಪಿಶಬ್ದಾದಾರಗ್ವಧಾದಿಭಿರ್ನ ವಿರಿಚ್ಯತೇ|

Adhikarana doShabhedena virecanabhedaH (35) · Śloka 35

ಕಷಾಯಮಧುರೈಃ ಪಿತ್ತೇ ವಿರೇಕಃ, ಕಟುಕೈಃ ಕಫೇ| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಲವಣೈರ್ವಾಯೌ|೩೫|

ಸ೦-ಕಷಾಯಮಧುರೈಃ-ಆರಗ್ವಧಾದಿಭಿಃ, ಪಿತ್ತೇ ವಿರೇಕಃ| ಕಟುಕೈಃ ಕಫೇ ವಿರೇಕಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಲವಣೈಃ-ಏರಣ್ಡತೈಲಾದಿಭಿರ್ವಾಯೌ ವಿರೇಕಃ ಕಾರ್ಯಃ|

Adhikarana virecanapravRuttau pravartanopAyaH (35-36) · Śloka 36

| ಅಪ್ರವೃತ್ತೌ ತು ಪಾಯಯೇತ್||೩೫|| ಉಷ್ಣಾಮ್ಬು, ಸ್ವೇದಯೇದಸ್ಯ ಪಾಣಿತಾಪೇನ ಚೋದರಮ್| ||೩೬||

ಸ೦-ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ-ಮನ್ದಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ನಞ್ ಈಷದರ್ಥೇ| ವಿರೇಕಾಪ್ರವೃತ್ತಾವುಷ್ಣಾಮ್ಬು ಪಾಯಯೇದ್ವೈದ್ಯಃ| ಅಸ್ಯ ಚಾತುರಸ್ಯ ಪಾಣಿತಾಪೇನ ಜಠರಂ ಸ್ವೇದಯೇತ್|

Adhikarana upAyenApyapravRutau kRutyam (37-38) · Śloka 38

| ಉತ್ಥಾನೇಽಲ್ಪೇ ದಿನೇ ತಸ್ಮಿನ್ಭುಕ್ತ್ವಾಽನ್ಯೇದ್ಯುಃ ಪುನಃ ಪಿಬೇತ್| ಅದೃಢಸ್ನೇಹಕೋಷ್ಠಸ್ತು ಪಿಬೇದೂರ್ಧ್ವಂ ದಶಾಹತಃ| ಭೂಯೋಽಪ್ಯುಪಸ್ಕೃತತನುಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೈರ್ವಿರೇಚನಮ್||೩೭|| ಯೌಗಿಕಂ ಸಮ್ಯಗಾಲೋಚ್ಯ ಸ್ಮರನ್ಪೂರ್ವಮತಿಕ್ರಮಮ್| |೩೮|

ಸ೦-ತಸ್ಮಿನ್-ವಿರೇಕಸ್ಯ ದಿನೇ, ಅಲ್ಪ ಉತ್ಥಾನೇ-ಸ್ತೋಕಾಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ, ಭುಕ್ತ್ವಾಽನ್ನಮನ್ಯೇದ್ಯುಃ-ಅನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಪುನರ್ವಿರೇಚನೌಷಧಂ ಪಿಬೇದಾತುರಃ| ಸ್ನೇಹನಂ-ಸ್ನೇಹಃ| ದೃಢಃ ಸ್ನೇಹಕೋಷ್ಠೋ ಯಸ್ಯ ಸ ದೃಢಸ್ನೇಹಕೋಷ್ಠಃ| ನ ದೃಢಸ್ನೇಹಕೋಷ್ಠೋಽದೃಢಸ್ನೇಹಕೋಷ್ಠಃ| ಸ ಭೂಯೋಽಪಿ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೈಃ ಸಂಸ್ಕೃತಶರೀರೋ ದಶಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಯೌಗಿಕಂ ವಿರೇಚನಂ ಪಿಬೇತ್| [ ಸಮ್ಯಗಾಲೋಚ್ಯ- ] ಯಥಾವನ್ನಿರೂಪ್ಯ, ಪೂರ್ವಮನುಕ್ರಮಂ-"ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಭಿಮನ್ತ್ರಿತಾಮ್" ಇತ್ಯಾದಿಕಂ, ತಥಾ "ಅಪ್ರವೃತ್ತೌ ತು ಪಾಯಯೇತ್| ಉಷ್ಣಾಮ್ಬು ಸ್ವೇದಯೇದಸ್ಯ ಪಾಣಿತಾಪೇನ ಚೋದರಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಚ, ಸ್ಮರನ್ ಪಿಬೇದಿತಿ|

Adhikarana virecane hInayogalakShaNaNam (38-39) · Śloka 39

| ಹೃತ್ಕುಕ್ಷ್ಯಶುದ್ಧಿರರುಚಿರುತ್ಕ್ಲೇಶಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಯೋಃ||೩೮|| ಕಣ್ಡೂವಿದಾಹಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಪೀನಸೋ ವಾತವಿಙ್ಗ್ರಹಃ| ಅಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್|೩೯|

ಸ೦-ಅಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ಹೃತ್ಕುಕ್ಷ್ಯಶುದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿಕಮ್|

Adhikarana virecane samyagyogalakShaNam (39) · Śloka 39

| ಯೋಗೋ ವೈಪರೀತ್ಯೇ ಯಥೋದಿತಾತ್||೩೯||

ಸ೦-ಯಥೋಕ್ತಾದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇ-ಹೃತ್ಕುಕ್ಷಿಶುದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿಕೋ(ಕೇ), ಯೋಗೋ-ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್|

Adhikarana virecane atiyogalakShaNam (40-42) · Śloka 42

ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫವಾತೇಷು ನಿಃಸೃತೇಷು ಕ್ರಮಾತ್ಸ್ರವೇತ್| ನಿಃಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಮುದಕಂ ಶ್ವೇತಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಸಲೋಹಿತಮ್||೪೦|| ಮಾಂಸಧಾವನತುಲ್ಯಂ ವಾ ಮೇದಃಖಣ್ಡಾಭಮೇವ ವಾ| ಗುದನಿಃಸರಣಂ ತೃಷ್ಣಾ ಭ್ರಮೋ ನೇತ್ರಪ್ರವೇಶನಮ್||೪೧|| ಭವನ್ತ್ಯತಿವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ತಥಾಽತಿವಮನಾಮಯಾಃ| |೪೨|

ಸ೦-ಅತಿವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫವಾತೇಷು ಕ್ರಮಾನ್ನಿಃಸೃತೇಷು ಜಲಂ ಸ್ರವೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ನಿಃಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಂ, ತಥಾ ಶ್ವೇತಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕೃಷ್ಣಂ ಸಲೋಹಿತಂ-ಈಷದ್ರಕ್ತಂ, ಅಥವಾ ಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನಸದೃಶಮಥವಾ ಮೇದಃಶಕಲಾಭಂ ಸ್ರವೇತ್| ತಥಾ ಗುದನಿಃಸರಣಾದಯೋಽತಿವಮನಾಮಯಾಶ್ಚ-ಕ್ಷಾಮತಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana samyagviriktasya samyagvAntavidhiH (42-43) · Śloka 43

| ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಮೇನಂ ಚ ವಮನೋಕ್ತೇನ ಯೋಜಯೇತ್||೪೨|| ಧೂಮವರ್ಜ್ಯೇನ ವಿಧಿನಾ| |೪೩|

ಸ೦-ಏನಂ ಚ-ನರಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಂ, ವಮನವಿಹಿತೇನ ವಿಧಿನಾ ವಿಧೂಮೇನೋಪಪಾದಯೇತ್|

Adhikarana prakRutibhojanamapi krameNa kuryAt (43) · Śloka 43

ತತೋ ವಮಿತವಾನಿವ| ಕ್ರಮೇಣಾನ್ನಾನಿ ಭುಞ್ಜಾನೋ ಭಜೇತ್ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಮ್||೪೩||

ಸ೦-ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಕ್ರಮೇಣ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ, ರಕ್ತಶಾಲ್ಯನ್ನಸಹಿತಪೇಯೋದೀನ್ಯನ್ನಾನ್ಯಶ್ನನ್ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಂ ಭಜೇತ್|

Adhikarana mandavahnyAdibhiH shodhanadine upavAsaH kAryaH (44) · Śloka 44

ಮನ್ದವಹ್ನಿಮಸಂಶುದ್ಧಮಕ್ಷಾಮಂ ದೋಷದುರ್ಬಲಮ್| ಅದೃಷ್ಟಜೀರ್ಣಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಲಙ್ಘಯೇತ್ಪೀತಭೇಷಜಮ್||೪೪||

ಸ೦-ಪೀತಭೇಷಜಾನ್ ಮನ್ದವಹ್ನ್ಯಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಅದೃಷ್ಟಂ ಜೀರ್ಣಲಿಙ್ಗಂ ಪೀತಭೇಷಜಸ್ಯ ಯಸ್ಯೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana la~gghanasya phalam (45) · Śloka 45

ಏವಂ ಲಙ್ಘಿತೇ ಯೋ ಗುಣೋ ಭವತಿ, ತಮಾಹ - - - - ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌಷಧೋತ್ಕ್ಲೇಶಸಙ್ಗೈರಿತಿ ನ ಬಾಧ್ಯತೇ| |೪೫|

ಸ೦-ಉತ್ಕ್ಲೇಶಾಶ್ಚ ಸಙಆಶ್ಚೋತ್ಕ್ಲೇಶಸಙ್ಗಾಃ| ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ಸ್ವೇದಶ್ಚೌಷಧಂ ಚ ತಾನಿ, ತೇಷಾಮುತ್ಕ್ಲೇಶಸಙ್ಗಾಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌಷಧೋತ್ಕ್ಲೇಶಸಙ್ಗಾಃ ತೈಃ| ಇತಿ-ಏವಂ ಲಙ್ಘಿತೇ ಸತಿ, ಮನ್ದಾಗ್ನ್ಯಾದಿರ್ನ ಬಾಧ್ಯತೇ-ನ ಪೀಡ್ಯತೇ|

Adhikarana peyAdikrame yuktiH (45-46) · Śloka 46

| ಸಂಶೋಧನಾಸ್ರವಿಸ್ರಾವಸ್ನೇಹಯೋಜನಲಙ್ಘನೈಃ||೪೫|| ಯಾತ್ಯಗ್ನಿರ್ಮನ್ದತಾಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ರಮಂ ಪೇಯಾದಿಮಾಚರೇತ್| |೪೬|

ಸ೦-ಸಂಶೋಧನಾದಿಭಿರ್ಯತೋಽಗ್ನಿರ್ಮನ್ದತಾಂ ಯಾತಿ, ಅತೋ ಹೇತೋಃ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಮಾಚರೇತ್| ಸಂಶೋಧನಂ-ಸಮ್ಯಕ್ಶುದ್ಧಿಃ| ಅಸ್ರವಿಸ್ರಾವೋ-ರಕ್ತಸ್ರುತಿಃ| ಸ್ನೇಹಯೋಜನಂ- ಸ್ನೇಹೋಪಯೋಗಃ| ನನು, ಶುದ್ಧ್ಯಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮಿಹೋಚ್ಯತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚ (ಶ್ಲೋ. ೬೦) - "ಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದಂ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ "ಜ್ವಲನಸ್ಯ ದೀಪ್ತಿಂ ಸಂಶೋಧನಂ ಕರೋತಿ" ಇತಿ| ತದಿಮೇ ವಚಸಿ ಪರಸ್ಪರಂ ವ್ಯಾಘ್ನಾತೇ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಕಾಲಭೇದಾದದೋಷಃ| ಸಂಶೋಧನೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಭವತಿ| ಕೃತೇ ಚ ಸಂಶೋಧನೇಽಥ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಮಾಸೇವಮಾನಸ್ಯಾಗ್ನಿದೀಪ್ತಿರಿತಿ ನ ಕಶ್ಚಿದತ್ರ ವ್ಯಾಘಾತಃ|

Adhikarana srutAlpapittAdau peyAniShedhaH, niShiddhapeyAnAM peyAsthAne manthaH (46-47) · Śloka 47

| ಸ್ರುತಾಲ್ಪಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಮದ್ಯಪಂ ವಾತಪೈತ್ತಿಕಮ್||೪೬|| ಪೇಯಾಂ ನ ಪಾಯಯೇತ್ತೇಷಾಂ ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮೋ ಹಿತಃ| |೪೭|

ಸ೦-ಸ್ರುತೌ-ಪತಿತೌ, ಅಲ್ಪೌ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಯಸ್ಯ ತಂ, ತಥಾ ಮದ್ಯಪೋ ಯೋ ನರಸ್ತಂ ಮದ್ಯಪಂ. ತಥಾ ವಾತಪೈತ್ತಿಕಂ, ಏತಾಂಸ್ತ್ರೀನಪಿ ಪೇಯಾಂ ನ ಪಾಯಯೇತ್| ತರ್ಹ್ಯೇಷಾಂ ಕಿಂ ಕಾರ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಲಾಜಸಕ್ತವೋ ದ್ವಿತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಮಾಂಸರಸೌದನ(?)ಮಿತ್ಯೇಷ ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮಸ್ತೇಷಾಂ ಹಿತಃ|

Adhikarana vamanavirecanayoH svakAryapratIkShAvadhiH (47-48) · Śloka 48

ನನು, ವಿರೇಚನಸ್ಯೇವ ವಮನಸ್ಯ ಕಸ್ಮಾತ್ ಪಾಕೋ ನ ಪ್ರತೀಕ್ಷ್ಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಅಪಕ್ವಂ ವಮನಂ ದೋಷಾನ್ ಪಚ್ಯಮಾನಂ ವಿರೇಚನಮ್||೪೭|| ನಿರ್ಹರೇದ್ವಮನಸ್ಯಾತಃ ಪಾಕಂ ನ ಪ್ರತಿಪಾಲಯೇತ್| |೪೮|

ಸ೦-ವಮನಮಪಕ್ವಂ ಸತ್ ದೋಷಾನ್ನಿರ್ಹರೇತ್| ವಿರೇಚನಂ ತು ಪಚ್ಯಮಾನಂ ದೋಷಾನ್ನಿರ್ಹರೇತ್| ಅತೋ ವಮನಸ್ಯ ಪಾಕೋ ನ ಪ್ರತಿಪಾಲ್ಯತೇ|

Adhikarana durbalAditvAhAraireva shodhyaH (48-49) · Śloka 49

| ದುರ್ಬಲೋ ಬಹುದೋಷಶ್ಚ ದೋಷಪಾಕೇನ ಯಃ ಸ್ವಯಮ್||೪೮|| ವಿರಿಚ್ಯತೇ ಭೇದನೀಯೈರ್ಭೋಜ್ಯೈಸ್ತಮುಪಪಾದಯೇತ್| |೪೯|

ಸ೦-ದುರ್ಬಲೋ ನರೋ ಬಹುದೋಷಶ್ಚ ದೋಷಪಾಕೇನ ಹೇತುನಾ ಸ್ವಯಂ-ಔಷಧಮನ್ತರೇಣ, ಯೋ ವಿರಿಚ್ಯತೇ-ಭಿದ್ಯತೇ, ತಂ-ನರಂ, ಭೇದನೀಯೈರ್ಭೋಜ್ಯೈಃ-ಭಕ್ಷ್ಯೈರ್ಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana durbalAdInAM mRudvalpamauShadham alpadoShasya durbalasya shamanam (49-51) · Śloka 51

| ದುರ್ಬಲಃ ಶೋಧಿತಃ ಪೂರ್ವಮಲ್ಪದೋಷಃ ಕೃಶೋ ನರಃ||೪೯|| ಅಪರಿಜ್ಞಾತಕೋಷ್ಠಶ್ಚ ಪಿಬೇನ್ಮೃದ್ವಲ್ಪಮೌಷಧಮ್| ವರಂ ತದಸಕೃತ್ಪೀತಮನ್ಯಥಾ ಸಂಶಯಾವಹಮ್||೫೦|| ಹರೇದ್ಬಹೂಂಶ್ಚಲಾನ್ ದೋಷಾನಲ್ಪಾನಲ್ಪಾನ್ ಪುನಃಪುನಃ| ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಮೃದುದ್ರವ್ಯೈರಲ್ಪಾನ್ ಸಂಶಮಯೇತ್ತು ತಾನ್||೫೧||

ಸ೦-ದುರ್ಬಲಾದಯಃ ಪಞ್ಚ ಮೃದ್ವಲ್ಪಂ ವಿರೇಚನೌಷಧಂ ಪಿಬೇಯುಃ| ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ-ಯಸ್ಮಾತ್ ತತ್-ವಿರೇಚನೌಷಧಂ, ಅಸಕೃತ್-ಪುನಃಪುನಃ, ಪೀತಂ ವರಮ್, ನ ಬಹು| ಅನ್ಯಥಾ-ಬಹು ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚೌಷಧಂ ಪೀತಂ, ಸಂಶಯಾವಹಂ-ಪ್ರಾಣಸನ್ದೇಹಕಾರಿ| ತಥಾ, ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಮೌಷಧಂ ಚಲಾನ್ ಬಹೂನ್ ದೋಷಾನಲ್ಪಾನಲ್ಪಾನ್ ಹರೇತ್| ಏವಂ ಬಲಹಾನಿಂ ವಿನಾ ದೋಷನಿರ್ಹಾರಃ ಕೃತಃ ಸ್ಯಾತ್| ತುರವಧಾರಣೇ| ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಮೃದುದ್ರವ್ಯೈರಲ್ಪಾನೇವ ತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಸಮ್ಯಕ್ ಶಮಯೇತ್|

Adhikarana bahudoShasya shamane bAdhakam (52) · Śloka 52

ನನು, ಬಹವೋ ದೋಷಾಃ ಕಸ್ಮಾನ್ನ ಶಾಮ್ಯನ್ತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಕ್ಲೇಶಯನ್ತಿ ಚಿರಂ ತೇ ಹಿ ಹನ್ಯುರ್ವೈನಮನಿರ್ಹೃತಾಃ| |೫೨|

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತೇ-ಬಹವೋ ದೋಷಾಃ, ಅನಿರ್ಹೃತಾಶ್ಚಿರಮೇನಂ-ಆತುರಂ, ಕ್ಲೇಶಯನ್ತಿ| ಹನ್ಯುರ್ವಾ-ಅನಿರ್ಹೃತಾ ಮಾರಯೇಯುಃ|

Adhikarana mandAdagnikrUrakoShThayoH shodhane pUrvA~ggam (52-53) · Śloka 53

| ಮನ್ದಾಗ್ನಿಂ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಂ ಚ ಸಕ್ಷಾರಲವಣೈರ್ಘೃತೈಃ||೫೨|| ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಾಗ್ನಿಂ ವಿಜಿತಕಫವಾತಂ ಚ ಶೋಧಯೇತ್| |೫೩|

ಸ೦-ಮನ್ದಾಗ್ನಿಂ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಂ ಚ ನರಂ ಸಹ ಕ್ಷಾರಲವಣಾಭ್ಯಾಂ ವರ್ತನ್ತೇ ಯಾನಿ ಘೃತಾನಿ ತೈರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮುದ್ದೀಪಿತಾನಲಂ ವಿಜಿತಕಫವಾತಂ ಚ ಶೋಧಯೇತ್|

Adhikarana rUkShAdInAM virecanamapi na virecayati te kathaM virecyAH? (53-55) · Śloka 55

| ರೂಕ್ಷವಹ್ವನಿಲಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠವ್ಯಾಯಾಮಶೀಲಿನಾಮ್||೫೩|| ದೀಪ್ತಾಗ್ನೀನಾಂ ಚ ಭೈಷಜ್ಯಮವಿರೇಚ್ಯೈವ ಜೀರ್ಯತಿ| ತೇಭ್ಯೋ ಬಸ್ತಿಂ ಪುರಾ ದದ್ಯಾತ್ತತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿರೇಚನಮ್||೫೪|| ಶಕೃನ್ನಿರ್ಹೃತ್ಯ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಃ ಫಲವರ್ತಿಭಿಃ| ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಹಿ ಮಲಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ವಿರೇಕೋ ನಿರ್ಹರೇತ್ಸುಖಮ್||೫೫||

ಸ೦-ರೂಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಮವಿರೇಚ್ಯೈವ-ವಿರೇಚನಮಕೃತ್ವೈವ, ಪರಿಣಮತಿ| ತೇಭ್ಯೋ-ರೂಕ್ಷಾದಿಭ್ಯಃ, ಪೂರ್ವಂ ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾತ್| ಅನನ್ತರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ-ಏರಣ್ಡತೈಲಬಿನ್ದುಘೃತಾದಿಕಂ, ವಿರೇಚನಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಅಥವಾ ಫಲವರ್ತಿಭಿಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಃ ಪುರೀಷಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್-ಅಲ್ಪಂ, ನಿರ್ಹೃತ್ಯ-ನಿಃಸಾರ್ಯ, ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿರೇಚನಂ ದದ್ಯಾತ್| ಕಿಮಿತಿ ಬಸ್ತಿನಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಃ ಫಲವರ್ತಿಭಿಶ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಕೃನ್ನಿರ್ಹಾರಃ ಕ್ರಿಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾನ್ಮಲಂ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಸನ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪತಿತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ವಿರೇಕಃ ಸುಖಂ-ಅಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ನಿರ್ಹರೇತ್|

Adhikarana viShAdyArtaiShu shodhanam (56) · Śloka 56

ವಿಷಾಭಿಘಾತಪಿಟಿಕಾಕುಷ್ಠಶೋಫವಿಸರ್ಪಿಣಃ| ಕಾಮಲಾಪಾಣ್ಡುಮೇಹಾರ್ತಾನ್ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ವಿಶೋಧಯೇತ್||೫೬||

ಸ೦-ನಾತಿಶಬ್ದೋಽತ್ರೇಷದರ್ಥೇ| "ನಾತಿಶೀತಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಂ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೬೩) ಇತ್ಯತ್ರ ಯಥಾ| ವಿಷಾದ್ಯಾರ್ತಾನೀಷತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ವಿಶೋಧಯೇತ್|

Adhikarana sarveShAM snehavirecanam snehabhAvitAnAM rUkShaM virecanam (57) · Śloka 57

ಸರ್ವಾನ್ ಸ್ನೇಹವಿರೇಕೈಶ್ಚ, ರೂಕ್ಷೈಸ್ತು ಸ್ನೇಹಭಾವಿತಾನ್| |೫೭|

ಸ೦-ಸರ್ವಾನ್-ಈಷತ್ಸಿಗ್ಧಾನ್ ವಿಷಾರ್ತಾದೀನೀಷದ್ರೂಕ್ಷಾನ್ ವಾ, ಸ್ನೇಹವಿರೇಕೈಃ ಶೋಧಯೇತ್| ಸ್ನೇಹಭಾವಿತಾಂಶ್ಚ ಪುರುಷಾನ್ ರೂಕ್ಷೈರ್ವಿರೇಕೈಃ ಶೋಧಯೇತ್|

Adhikarana pratikarmaM snehasvedau kAryau,sarvakarmAnte punaH snehanam (57-58) · Śloka 58

| ಕರ್ಮಣಾಂ ವಮನಾದೀನಾಂ ಪುನರಪ್ಯನ್ತರೇಽನ್ತರೇ||೫೭|| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ, ಸ್ನೇಹಮನ್ತೇ ಬಲಾಯ ಚ| |೫೮|

ಸ೦-ವಮನಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಮನ್ತರೇಽನ್ತರೇ-ಮಧ್ಯೇ ಮಧ್ಯೇ, ಪುನರಪಿ-ಭೂಯಃ, ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಅನ್ತೇ ಚ ಕರ್ಮಣಾಂ ಬಲಾಯ-ಶರೀರಸ್ಯ ಬಲಾಧಾನಾರ್ಥಂ, ಸ್ನೇಹಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ತದಯಮರ್ಥೋಽತ್ರ ಬೋಧ್ಯಃ,-ಆದೌ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ತತೋ ವಮನಂ, ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ತತೋ ವಿರೇಚನಂ, ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ತತೋಽನುವಾಸನಂ, ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ತತೋ ನಿರೂಪಣಂ, ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ತತೋಽನುವಾಸನಮಿತಿ|

Adhikarana snehasvedAbhyAse yuktiH (58-59) · Śloka 59

ಕಿಮಿತ್ಯೇವಂ ವಿಧೀಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಮಲೋ ಹಿ ದೇಹಾದುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ಹ್ರಿಯತೇ ವಾಸಸೋ ಯಥಾ||೫೮|| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೈಸ್ತಥೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಃ ಶೋಧ್ಯತೇ ಶೋಧನೈರ್ಮಲಃ| |೫೯|

ಸ೦-ಯತೋ ದೇಹಾದುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ-ಪತನೋನ್ಮುಖಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಲೋ ವಿರೇಚನಾದಿಭಿರ್ಹ್ರಿಯತೇ| ಕಥಮಿವ ? ವಾಸಸೋ-ವಸ್ತ್ರಾದ್ಯಥಾ,- ಮರ್ದನಿಕಾಯಾಂ ವಸ್ತ್ರಂ ಮರ್ದಯಿತ್ವಾ ಜಲಾದಿನಾ ಮಲೋ ನಿರ್ಹ್ರಿಯತ ಇತಿ|

Adhikarana snehasvedanAbhyAse doShaH (59-60) · Śloka 60

ನನು, ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವನ್ತರೇಣಾಪಿ ಕಸ್ಮಾನ್ಮಲಃ ಶೋಧನೈರ್ನ ಶೋಧ್ಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವನಭ್ಯಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಂಶೋಧನಂ ತು ಯಃ||೫೯|| ದಾರು ಶುಷ್ಕಮಿವಾನಾಮೇ ಶರೀರಂ ತಸ್ಯ ದೀರ್ಯತೇ||೫೯|| ೧/೨||೬೦||

ಸ೦-ಯೋ ನರಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವನಭ್ಯಸ್ಯ-ಅಶೀಲಯಿತ್ವಾ, ಸಂಶೋಧನಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ತಸ್ಯ ಶರೀರಂ ದೀರ್ಯತೇ| ಕಥಮಿವ ? ಆನಾಮೇ-ಆನಮನೇ, ಕಾಷ್ಠಂ ಶುಷ್ಕಂ ಯಥಾ ದೀರ್ಯತ ಇತಿ|

Adhikarana samyak shodhanasya phalam (17) · Śloka 18

ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ಸಂಶುದ್ಧೇಃ ಫಲಮಾಹ - - - - ಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದಂ ಬಲಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಧಾತುಸ್ಥಿರತ್ವಂ ಜ್ವಲನಸ್ಯ ದೀಪ್ತಿಮ್| ಚಿರಾಚ್ಚ ಪಾಕಂ ವಯಸಃ ಕರೋತಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಸಮ್ಯಗುಪಾಸ್ಯಮಾನಮ್| ೬೦ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧಿರ್ನಾಮಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೮||

ಸ೦-ಸಂಶೋಧನಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ಕರೋತಿ| ಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದೋ-ಧೀಪಾಟವಮ್| ವಯಸೋ-ಯೌವನಾದೇಃ, ಪಾಕಃ-ಪರಿಣಾಮ ಇತಿ| ಉಪಜಾತಿರ್ವೃತ್ತಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧಿರ್ನಾಮಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೭||