18. vamanavirēcanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

"ശുദ്ധിഭിര്നിര്ഹ്രിയന്തേ" ഇത്യുക്തമ്| കാസ്താഃ ശുദ്ധയഃ ? ഇതി ശുദ്ധ്യര്ഥം വമനവിരേചനാധികാരഃ - - - -

Adhikarana vamanavirecanavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

"ശുദ്ധിഭിര്നിര്ഹ്രിയന്തേ" ഇത്യുക്തമ്| കാസ്താഃ ശുദ്ധയഃ ? ഇതി ശുദ്ധ്യര്ഥം വമനവിരേചനാധികാരഃ - - - - അഥാതോ വമനവിരേചനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-അഥാത ഇത്യാദി| വമനം ച വിരേചനം ച, തയോര്വിധിഃ| ശേഷം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| തത്ര യഥോദ്ദേശതയാ നിര്ദേശ ഇതി പൂര്വം വമനവിധിമാചഷ്ടേ| അഥവാ വിരേകാത്പൂര്വം വമനസ്യോപന്യാസോ യുക്തഃ, ഹൃതകഫസ്യ ഹി സമ്യഗ്വിരേകാ ഭവന്തി| തഥാ ചോക്തമ് (ചരകേ സി. അ. ൧|൮) - "വിരിച്യതേ മന്ദകഫസ്തു സമ്യക്" ഇതി|

Adhikarana vamanavirecanayoH sAmAnyato viShayaH (1) · Śloka 1

അതോ വമനവിധിമാഹ - - - - കഫേ വിദധ്യാദ്വമനം സംയോഗേ വാ കഫോല്ബണേ| തദ്വദ്വിരേചനം പിത്തേ|൧|

സ൦-ശ്ലേഷ്മണി വമനം കുര്യാത്, സംയോഗേ ച കഫാധികേ| തത്ര ച പിത്തകഫവാന് വമനം കുര്യാത്| യഥാ,-കഫേ കഫാധികേ സംയോഗേ വമനം കുര്യാത് തഥൈവ പിത്തേ പിത്താധികേ വാ സംയോഗേ വിരേചനം കുര്യാദിതി തദ്വച്ഛബ്ദസ്യാര്ഥഃ|

Adhikarana vamanasya visheShato viShayaH (1-3) · Śloka 3

| വിശേഷേണ തു വാമയേത്||൧|| നവജ്വരാതിസാരാധഃപിത്താസൃഗ്രാജയക്ഷ്മിണഃ| കുഷ്ഠമേഹാപചീഗ്രന്ഥിശ്ലീപദോന്മാദകാസിനഃ||൨|| ശ്വാസഹൃല്ലാസവീസര്പസ്തന്യദോഷോര്ധ്വരോഗിണഃ|൩|

സ൦-വിശേഷേണ പുനര്നവജ്വരാതിസാരാദീന് ഊര്ധ്വരോഗപര്യന്താന് വാമയേത്| [ നവജ്വരാദീനാം യക്ഷ്മാന്താനാം ദ്വന്ദ്വ ഇനിഃ| ഏവം ച കുഷ്ഠാദീനാം കാസാന്താനാം ശ്വാസാദീനാമൂര്ധ്വരോഗാന്താനാം ച ദ്വന്ദ്വേ ഇനീ കാര്യൌ|

Adhikarana avAmyAH visheShato viShayaH viShadyAbhyavahAre tu vamanam (3-6) · Śloka 6

| അവാമ്യാ ഗര്ഭിണീ രൂക്ഷഃ ക്ഷുധിതോ നിത്യദുഃഖിതഃ||൩|| ബാലവൃദ്ധകൃശസ്ഥൂലഹൃദ്രോഗിക്ഷതദുര്ബലാഃ| പ്രസക്തവമഥുപ്ലീഹതിമിരക്രിമികോഷ്ഠിനഃ||൪|| ഊര്ധ്വപ്രവൃത്തവായ്വസ്രദത്തബസ്തിഹതസ്വരാഃ| മൂത്രാഘാത്യുദരീ ഗുല്മീ ദുര്വമോऽത്യഗ്നിരര്ശസഃ||൫|| ഉദാവര്തഭ്രമാഷ്ഠീലാപാര്ശ്വരുഗ്വാതരോഗിണഃ| ഋതേ വിഷഗരാജീര്ണവിരുദ്ധാഭ്യവഹാരതഃ||൬||

സ൦-ഗര്ഭിണ്യാദയോ വാതരോഗാന്താ അവാമ്യാഃ| അര്ശാംസി വിദ്യന്തേ യസ്യ സോऽര്ശസഃ| "അര്ശആദിഭ്യശ്ച" ഇത്യച്| തത്ര ഗര്ഭിണ്യാ വമനാദ്ഗര്ഭവ്യാപദ്ഗര്ഭഭ്രംശശ്ച (ശാച്ച) ദാരുണരോഗസ്യ രക്തപിത്താദേരിദ്ഭൂതിഃ| രൂക്ഷസ്യ വായുഃ വാഗ്ഘനുഹസ്താദീനാം വ്യാപാരായതീര്ഹത്വാ ഹന്വാദീനാം ഗ്രഹം കുര്യാത്| ക്ഷുധിതസ്യ നിത്യദുഃഖിതസ്യ ച വായുനാ ക്ഷപിതശരീരത്വാദ്ബലക്ഷയഃ സ്യാത്| ബാലാദീനാമൌഷധബലാക്ഷമത്വാത് ബലോപരോധഃ സ്യാത്| ഹൃദ്രോഗാദീനാം ഹൃദയോപരോധഃ| പ്രസക്തച്ഛര്ദീനാമുദാനോ വായുരുത്ക്ഷിപ്യ പ്രാണാനപി ഹിംസ്യാത്| ഏവമന്യത്രാപി രോഗോദ്ഗമശ്ചിന്ത്യഃ| [ കിം സര്വദൈവ ഗര്ഭിണ്യാദയോऽവാമ്യാഃ ? ഉത കസ്യാഞ്ചിദവസ്ഥായാം വാമ്യാഃ, ഇത്യാഹ- ] ഋത ഇത്യാദി| വിഷാദ്യഭ്യവഹാരമന്തരേണ| വിഷാദ്യഭ്യവഹാരേ തു വാമ്യാ ഏവൈതേ|

Adhikarana keciddhUmAntaiH karmabhirvarjyAH ajIrNinaH sarvaiH karmabhirvarjyAH (7) · Śloka 7

പ്രസക്തവമഥോഃ പൂര്വേ പ്രായേണാമജ്വരോऽപി ച| ധൂമാന്തൈഃ കര്മഭിര്വര്ജ്യാഃ, സര്വൈരേവ ത്വജീര്ണിനഃ||൭||

സ൦-പ്രസക്തവമഥോഃ പൂര്വേ-പൂര്വസ്ഥിതാ ദുര്ബലാന്താ ഏകാദശാതുരാഃ, തഥാऽऽമജ്വരശ്ച| തേ സര്വേ ധൂമാന്തൈഃ കര്മഭിഃ പ്രായേണ വര്ജ്യാഃ, ന കേവലം വമനേനൈവ| ധൂമഗ്രഹണം ഗണ്ഡൂഷാദികര്മണഃ പരിഹാരാര്ഥമ്| പ്രായോഗ്രഹണമഷ്ടമാസായാ ഗര്ഭിണ്യാ നിരൂഹാ ന വര്ജ്യാ ഇതി സൂചനാര്ഥമ്| തഥാ, സദ്യോഭുക്തസ്യ ജ്വരിതസ്യ സതോ വമനാനുജ്ഞാനാര്ഥമ്| തു-പുനഃ, അജീര്ണിനഃ പുരുഷാഃ സര്വൈരേവ-വമനാദിഭിര്ഗണ്ഡൂഷാദിഭിശ്ച വര്ജ്യാഃ| ആമദോഷഭയാത്തൈര്വമനാദയോ ന സേവ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| അത്രാപി പ്രായോഗ്രഹണമനുവര്തതേ| സദ്യോऽജീര്ണിനാം ഹി വമനമനുജ്ഞാതമേവ|

Adhikarana virecanasya visheShato viShayaH (8-10) · Śloka 10

വിരേകസാധ്യാ ഗുല്മാര്ശോവിസ്ഫോടവ്യങ്ഗകാമലാഃ| ജീര്ണജ്വരോദരഗരച്ഛര്ദിപ്ലീഹഹലീമകാഃ||൮|| വിദ്രധിസ്തിമിരം കാചഃ സ്യന്ദഃ പക്വാശയവ്യഥാ| യോനിശുക്രാശ്രയാ രോഗാഃ കോഷ്ഠഗാഃ കൃമയോ വ്രണാഃ||൯|| വാതാസ്രമൂര്ധ്വഗം രക്തം മൂത്രാഘാതഃ ശകൃദ്ഗ്രഹഃ| വാമ്യാശ്ച കുഷ്ഠമേഹാദ്യാഃ|൧൦|

സ൦-വിരേകേണ സാധ്യാഃ-ഉപക്രമ്യാഃ, ഗുല്മാദയഃ ശകൃദ്ഗ്രഹപര്യന്താഃ| പക്വാശയേ വ്യഥാ പക്വാശയവ്യഥാ| വാമ്യാശ്ചേതി ചഃ സമുച്ചയേ| യേ ച കുഷ്ഠാദ്യാ ഊര്ധ്വരോഗപര്യന്താ വമനാര്ഹാ ഉക്താസ്തേ ച വിരേച്യാഃ|

Adhikarana avirecyAH visheShato viShayaH (10-11) · Śloka 11

| ന തു രേച്യാ നവജ്വരീ||൧൦|| അല്പാഗ്ര്യധോഗപിത്താസ്രക്ഷതപായ്വതിസാരിണഃ| സശല്യാസ്ഥാപിതക്രൂരകോഷ്ഠാതിസ്നിഗ്ധശോഷിണഃ||൧൧||

സ൦-തുരവധാരണേ| നവജ്വരോ നൈവ രേച്യഃ| തസ്യ ഹി വിരേചനമപക്വാന് ദോഷാനനിര്ഹരന് വാതകോപായൈവ സ്യാത്| യക്ഷ്മാദീനാം ത്വവസ്ഥാവശാന്മൃദുവിരേച്യത്വമനുജ്ഞാതമേവ| യഥാ ച പഠിഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൫|൧)- "ബലിനോ ബഹുദോഷസ്യ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ശോധനമ്| ഊര്ധ്വാധോ യക്ഷ്മിണഃ കുര്യാത്സസ്നേഹം യന്ന കര്ശനമ്||" ഇതി [ യക്ഷ്മണഃ ]| തഥാ (ഹൃ. ചി. അ. ൯|൪) - "അപി ചാധ്മാനഗുരുതാശൂലസ്തൈമിത്യകാരിണി| പ്രാണദാ പ്രാണദാ ദോഷേ വിബദ്ധേ സമ്പ്രവര്തിനീ||" ഇത്യാദിനാऽതീസാരസ്യാപി മൃദുവിരേചനമനുജ്ഞാതമ്| നൈവം നവജ്വരസ്യ സ്വല്പവിരേച്യത്വം കദാऽപി| അല്പാഗ്ന്യാദയഃ ശോഷ്യന്താ ന വിരേച്യാഃ| തത്രാല്പാഗ്നിരബലത്വാദ്ഭേഷജവേഗം ന സഹതേ| അധോഗരക്തപിത്താതിസാരിണോരതിപ്രവൃത്ത്യാ ഹന്യാത്| ക്ഷതപായോഃ പ്രാണോപരോധകരീം രുജാം ജനയേത്| സശല്യസ്യ ക്ഷതേ വായുരാശ്രിതോ ജീവിതം ഹിംസ്യാത്| ആസ്ഥാപിതസ്യ ഭേഷജവേഗാസഹനാദ്ബലോപരോധഃ സ്യാത്| ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യൌഷധോദ്ധതാ ദോഷാ ഹ്യപ്രവര്തമാനാ ഹൃദയശൂലപര്വഭേദാനാഹച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാക്ലമാന് ജനയിത്വാ പ്രാണാന് ഹന്യുഃ| അതിസ്നിഗ്ധസ്യാതിയോഗായ സ്യാത്| ശോഷിണഃ ക്ഷീണധാതുതയാ മലബലത്വമ്, തദഭാവാദ്ദേഹവിനാശഃ സ്യാദിതി|

Adhikarana vamanavidhiH (12-18) · Śloka 18

അഥ സാധാരണേ കാലേ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നം യഥാവിധി| ശ്വോവമ്യമുത്ക്ലിഷ്ടകഫം മത്സ്യമാഷതിലാദിഭിഃ||൧൨|| നിശാം സുപ്തം സുജീര്ണാന്നം പൂര്വാഹ്ണേ കൃതമങ്ഗലമ്| നിരന്നമീഷത്സ്നിഗ്ധം വാ പേയയാ പീതസര്പിഷമ്||൧൩|| വൃദ്ധബാലാബലക്ലീബഭീരൂന് രോഗാനുരോധതഃ| ആകണ്ഠം പായിതാന്മദ്യം ക്ഷീരമിക്ഷുരസം രസമ്||൧൪|| യഥാവികാരവിഹിതാം മധുസൈന്ധവസംയുതാമ്| കോഷ്ഠം വിഭജ്യ ഭൈഷജ്യമാത്രാം മന്ത്രാഭിമന്ത്രിതാമ്||൧൫|| "ബ്രഹ്മദക്ഷാശ്വിരുദ്രേന്ദ്രഭൂചന്ദ്രാര്കാനിലാനലാഃ| ഋഷയഃ സൌഷധിഗ്രാമാ ഭൂതസങ്ഘാശ്ച പാന്തു വഃ||൧൬|| രസായനമിവര്ഷീണാമമരാണാമിവാമൃതമ്| സുധേവോത്തമനാഗാനാം ഭൈഷജ്യമിദമസ്തു തേ||൧൭|| ഔമ് നമോ ഭഗവതേ ഭൈഷജ്യഗുരവേ വൈഡൂര്യപ്രഭരാജായ| തഥാഗതായാര്ഹതേ സമ്യക്സമ്ബുദ്ധായ| തദ്യഥാ| ഔമ് ഭൈഷജ്യേ ഭൈഷജ്യേ മഹാഭൈഷജ്യേ സമുദ്രതേ സ്വാഹാ| " പ്രാങ്മുഖം പായയേത്| |൧൮|

സ൦-ഏതത് പൂര്വോക്തം രേച്യാരേച്യത്വമവഗമ്യാനന്തരം സാധാരണേ-ശ്രാവണാദൌ കാലേ, യഥാവിധി-സ്നേഹസ്വേദാധ്യായോദിതേന ക്രമേണ, സ്നിഗ്ധസ്വിന്നം പുരുഷം ഭൈഷജ്യമാത്രാം പ്രാങ്മുഖം പായയേദിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| കീദൃശമ് ? ശ്വോവമ്യം-പ്രാതര്വമനാര്ഹമ്| വമ്യമിതി "അര്ഹേകൃത്യതൃചശ്ച" ഇത്യര്ഹാര്ഥേ പോരദുപധാദിതി യത്| ഉത്ക്ലിഷ്ടഃ-സ്ഥാനാച്ചലിതഃ, കഫോ യസ്യ തമുത്ക്ലിഷ്ടകഫമ്| കൈഃ? മത്സ്യാദിഭിഃ| അന്തര്ഭാവിതണ്യര്ഥോऽത്ര| ഉത്ക്ലേശിതകഫമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, നിശാം സുപ്തമ്| "കാലാധ്വനോഃ" ഇതി ദ്വിതീയാ| അത ഏവ യഥോചിതഃ സകലനിശാസ്വാപോऽത്രോപലക്ഷ്യതേ| തഥാ, സുഷ്ഠു ജീര്ണമന്നം-ആഹാരോ യസ്യ തമ്| കദാ പായയേത് ? പൂര്വാഹ്ണേ-പ്രാതഃകാലേ| കിമ്ഭൂതമ് ? കൃതം മങ്ഗലം-സ്വസ്ത്യയനാദി, യസ്യ തമ്| മങ്ഗലമിത്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്,- കൃതദേവദ്വിജാഗ്നിഗുരുവൃദ്ധാര്ചനമപീതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തഥാ, നിരന്നം-അകൃതാഹാരമ്| ആതുരവശാദ്വാ കിഞ്ചിത്സ്നിഗ്ധമ്| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-പേയയാ പീതസര്പിഷമ്| വൃദ്ധേത്യാദി| തഥാ, അസൌ വാമ്യോ വൃദ്ധോ വാ ബാലോ വാ ദുര്ബലോ വാ ക്ലീബഃ-ഖേദാസഹിഷ്ണുര്വാ ഭവതി, ഭീരുര്വാ-കാതരോ ഭവതി| തദാ രോഗാനുരോധാദാകണ്ഠം-അതിമാത്രം മദ്യക്ഷീരാദികം പായയേത്| തദനന്തരം ഭൈഷജ്യമാത്രാം പായയേത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ. അ. ൨൭) - "ഭീരുകൃശബാലവൃദ്ധസുകുമാരാന്വാ ദോഷാനുരോധേനാകണ്ഠം പീതയൂഷേക്ഷുരസക്ഷീരതക്രമാംസരസമദ്യതുഷോദകയവാഗൂമണ്ഡാന്യതമമ്" ഇതി| കിമ്ഭൂതാം മാത്രാമ് ? യഥാവികാരവിഹിതാം,- രോഗാനുസാരേണ സാധിതാമ്| തഥാ, മധുസൈന്ധവാഭ്യാം യുതാമ്| കിം കൃത്വാ ? കോഷ്ഠം-മൃദുമധ്യക്രൂരലക്ഷണം, വിഭജ്യ-വിചാര്യ| ശ്ലേഷ്മാധിക്യേന മൃദുത്വം, ശ്ലേഷ്മമധ്യത്വേന മധ്യത്വം, ശ്ലേഷ്മഹീനത്വേന ക്രൂരത്വം വമനേ കോഷ്ഠസ്യ ബോധ്യമ്| തഥാ ചോക്തമ് ചരകേ (സി. അ. ൧|൮) - "ശ്ലേഷ്മോത്തരശ്ച്ഛര്ദയതേ ഹ്യദുഃഖമ്" ഇതി| കിമ്ഭൂതാം ഭൈഷജ്യമാത്രാമ് ? മന്ത്രാഭിമന്ത്രിതാമ്| താനേവ മന്ത്രാനാഹ-ബ്രഹ്മേത്യാദിഗ്രന്ഥേന|

Adhikarana pAnAnantaraM vidhiH (18) · Śloka 18

പീതോ മുഹൂര്തമനുപാലയേത്| തന്മനാഃ|൧൮|

സ൦-ഭൈഷജ്യമാത്രാം പീതഃ സന്നാതുരഃ മുഹൂര്തം തന്മനാഃ-വമിഗതചിത്തഃ, അനുപാലയേത്-പ്രതീക്ഷേത|

Adhikarana pravRuttavamanasya kRutyam (18-21) · Śloka 21

| ജാതഹൃല്ലാസപ്രസേകശ്ച്ഛര്ദയേത്തതഃ||൧൮|| അങ്ഗുലിഭ്യാമനായസ്തോ നാലേന മൃദുനാऽഥവാ| ഗലതാല്വരുജന് വേഗാനപ്രവൃത്താന് പ്രവര്തയന്||൧൯|| പ്രവര്തയന് പ്രവൃത്താംശ്ച ജാനുതുല്യാസനേ സ്ഥിതഃ| ഉഭേ പാര്ശ്വേ ലലാടം ച വമതശ്ചാസ്യ ധാരയേത്||൨൦|| പ്രപീഡയേത്തഥാ നാഭിം പൃഷ്ഠം ച പ്രതിലോമതഃ| |൨൧|

സ൦-തതഃ-അനന്തരം, സഞ്ജാതഹൃല്ലാസപ്രസേകഃ സന് ഛര്ദയേത്| ഹൃല്ലാസോ-ഹൃദുപരോധഃ| പ്രസേകോ-നിഷ്ഠീവനമ്| കഥം വമേത് ? അങ്ഗുലിഭ്യാം ദ്വാഭ്യാമ്| യദ്വാ, കോമലേന സുവര്ചലൈരണ്ഡാദിജേന-നാലേന മൃദുനാ വമേത്| കീദൃശഃ ? അനായസ്തഃ,- അനായാസേനേത്യര്ഥഃ| അപരം ഗലതാല്വപീഡയന്| തഥാ, അപ്രവൃത്താന് വേഗാന് പ്രവര്തയന് പ്രവൃത്താശ്ച പ്രവര്തയന്| ജാനുപ്രമാണേ പീഠേ സ്ഥിതഃ| ച-അപരം, അസ്യ-നരസ്യ, വമനം കുര്വതോ ദ്വേ പാര്ശ്വേ ലലാടം ച ധാരയേത്| പരിചാരക ഇതി ശേഷഃ| നാഭിം ച പീഡയേത്| പൃഷ്ഠം ച പ്രതിലോമതഃ-അസന്മാര്ഗേണ പീഡയേത്|

Adhikarana doShabhedena vamanadravyabhedaH (21-22) · Śloka 22

| കഫേ തീക്ഷ്ണോഷ്ണകടുകൈഃ പിത്തേ സ്വാദുഹിമൈരിതി||൨൧|| വമേത് സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണൈഃ സംസൃഷ്ടേ മരുതാ കഫേ| |൨൨|

സ൦-കഫേ തീക്ഷ്ണോഷ്ണകടുകൈര്ദ്രവ്യൈര്വമേത്| പിത്തേ സ്വാദുശീതൈര്ദ്രവ്യൈര്വമേത്| സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണൈര്വായുനാ യുക്തേ കഫേ വമേത്|

Adhikarana vamanAvadhiH (22) · Śloka 22

കിയന്തം കാലം വമേത് ? ഇത്യാഹ - - - - | പിത്തസ്യ ദര്ശനം യാവച്ഛേദോ വാ ശ്ലേഷ്മണോ ഭവേത്||൨൨||

സ൦-യാവത് പിത്തസ്യ ദര്ശനം സ്യാത്, കഫസ്യ വാ ഛേദഃ-അന്തഃ സ്യാത്, താവദ്വമേത്|

Adhikarana hInavegasyauShadham (23) · Śloka 23

ഹീനവേഗഃ കണാധാത്രീസിദ്ധാര്ഥലവണോദകൈഃ| വമേത്പുനഃപുനഃ|൨൩|

സ൦-ഹീനവേഗോ നരഃ കണാധാത്രീസിദ്ധാര്ഥലവണോദകൈരസകൃദ്വമേത്|

Adhikarana hInayogalakShaNAm hInayogajA rogAH (23-24) · Śloka 24

| തത്ര വേഗാനാമപ്രവര്തനമ്||൨൩|| പ്രവൃത്തിഃ സവിബന്ധാ വാ കേവലസ്യൌഷധസ്യ വാ| അയോഗസ്തേന നിഷ്ഠീവകണ്ഡൂകോഠജ്വരാദയഃ||൨൪||

സ൦-തത്ര-തേഷു സമ്യഗ്യോഗാതിയോഗായോഗേഷു മധ്യാത്, വേഗാനാമപ്രവര്തനമസാവയോഗഃ| സവിബന്ധാ ച യാ പ്രവൃത്തിഃ സോऽപ്യയോഗഃ| കേവലസ്യ-ദോഷാദിരഹിതസ്യൌഷധസ്യ യാ പ്രവൃത്തിഃ സോऽപ്യയോഗഃ| തേന-അയോഗേന, നിഷ്ഠീവാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana samyagyogalakShaNam (1-25) · Śloka 25

നിര്വിബന്ധം പ്രവര്തന്തേ കഫപിത്താനിലാഃ ക്രമാത്| (മനഃപ്രസാദഃ സ്വാസ്ഥ്യം ചാവസ്ഥാനം ച സ്വയം ഭവേത്| വൈപരീത്യമയോഗാനാം ന ചാതിമഹതി വ്യഥാ||൧|| ) സമ്യഗ്യോഗേ|൨൫|

സ൦-സമ്യഗ്യോഗേ കഫപിത്താനിലാഃ ക്രമേണ നിര്വിബന്ധം-നിഃസങ്ഗം പ്രവര്തന്തേ|

Adhikarana atiyogalakShaNam (25-26) · Śloka 26

| അതിയോഗേ തു ഫേനചന്ദ്രകരക്തവത്||൨൫|| വമിതം ക്ഷാമതാ ദാഹഃ കണ്ഠശോഷസ്തമോ ഭ്രമഃ| ഘോരാ വായ്വാമയാ മൃത്യുര്ജീവശോണിതനിര്ഗമാത്||൨൬||

സ൦-അതിയോഗേ പുനഃ ഫേനചന്ദ്രകരക്തവദ്വമിതം-വമനം ഭവതി| ഫേനശ്ച ചന്ദ്രകശ്ച രക്തം ച, താനി വിദ്യന്തേ യസ്യ വമിതസ്യ തദേവമ്| തഥാ, ക്ഷാമതാദയോ ഭവന്തി| തമഃ-തിമിരദര്ശനം, ദാരുണാശ്ച വാതരോഗാഃ| തഥാ മൃത്യുര്ഭവതി, ജീവാഖ്യസ്യ ശോണിതസ്യ നിര്ഗമാത്-നിഷ്കാസാത്|

Adhikarana samyagvAntasyopacAraH (27) · Śloka 27

സമ്യഗ്യോഗേന വമിതം ക്ഷണമാശ്വാസ്യ പായയേത്| ധൂമത്രയസ്യാന്യതമം സ്നേഹാചാരമഥാദിശേത്||൨൭||

സ൦-സമ്യഗ്യോഗേന വമിതേ സതി മുഹൂര്തമാശ്വാസ്യ-ശീതവാതാദിനാ, ധൂമത്രയസ്യ-സ്നിഗ്ധമധ്യതീക്ഷ്ണാഖ്യസ്യ, അന്യതമം-ഏകം, പായയേദ്വൈദ്യഃ| അഥ-അനന്തരം, സ്നേഹാചാരം-"ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാത്" ഇത്യാദികം, ആദിശേത്|

Adhikarana samyagvAntasya peyAdikrameNa bhojanam (28) · Śloka 28

തതഃ സായം പ്രഭാതേ വാ ക്ഷുദ്വാന് സ്നാതഃ സുഖാമ്ബുനാ| ഭുഞ്ജാനോ രക്തശാല്യന്നം ഭജേത്പേയാദികം ക്രമമ്||൨൮||

സ൦-തതഃ-ഊര്ധ്വം, സായം-അപരാഹ്ണേ, പ്രഭാതേ-പൂര്വാഹ്ണേ വാ, ബഭുക്ഷിത ഉഷ്ണോദകേന സ്നാതോ രക്തശാല്യന്നം ഭുഞ്ജാനഃ പേയാദികം ക്രമം ഭജേത്|

Adhikarana peyAdikramaH (29) · Śloka 29

തമേവ പേയാദികം ക്രമമാഹ - - - - പേയാം വിലേപീമകൃതം കൃതം ച യൂഷം രസം ത്രീനുഭയം തഥൈകമ്| ക്രമേണ സേവേത നരോऽന്നകാലാന് പ്രധാനമധ്യാവരശുദ്ധിശുദ്ധഃ||൨൯||

സ൦-പ്രധാനാ ച മധ്യാ ചാവരാ ച പ്രധാനമധ്യാവരാഃ| പ്രധാനമധ്യാവരാശ്ച താഃ ശുദ്ധയശ്ച, താഭിഃ ശുദ്ധോ നരഃ ക്രമേണ-യഥാസങ്ഖ്യം, പേയാം ത്രീനന്നകാലാന് ദ്വാവന്നകാലാവേകന്നകാലം ഭജേദിതി| വിലേപ്യാദിഷ്വപ്യേവം യോജ്യമ്| ഏതദേവ സ്പഷ്ടീകൃത്യോച്യതേ| യഥാ,-പ്രധാനശുദ്ധ്യാ ശുദ്ധോ നരോ ദ്വാവന്നകാലാവേകസ്മിന് ദിനേ പേയാം ഭജേത്| ദ്വിതീയേऽഹന്യേകമന്നകാലം പേയാം ദ്വിതീയമന്നകാലം വിലേപീമ്| തൃതീയേ വാസരേ ദ്വാവന്നകാലൌ വിലേപീമേവ| ചതുര്ഥേ ദിവസേ അകൃതം-ശുണ്ഠീലവണാദ്യസംസ്കൃതം യൂഷം, കൃതം-ശുണ്ഠീലവണാദിസംസ്കൃതം യൂഷം ച ദ്വാവന്നകാലൌ ഭജേത്, പഞ്ചമേऽഹ്നി പ്രഥമേऽന്നകാലേ ച| ചഃ സമുച്ചയേ| ത്രിഷ്വപി കാലേഷ്വകൃതം കൃതം ച യൂഷം ഭജേത്, വിഭജ്യ താവദ്ഗമ്യതേ| ഏവം കാലത്രയം കൃതാകൃതം രസം വിഭജ്യ ഭോജയേത്| സപ്തരാത്രേണ (സപ്താഹാത്) പ്രകൃതിഭോജനം ക്രമേണ സേവേത| ഏവം യഥാസ്വം മധ്യശുദ്ധിശുദ്ധസ്യാവരശുദ്ധിശുദ്ധസ്യ ച യോജനാ കാര്യാ| മുനിസ്ത്വാഹ (ച. സൂ. അ. ൧൫|൧൭) - "അഥൈനം സായാഹ്നേ പരേ വാऽഹ്നി സുഖോദകപരിഷിക്തം പുരാണാനാം ലോഹിതശാലിതണ്ഡുലാനാം സ്വവക്ലിന്നാം മണ്ഡപൂര്വാം സുഖോഷ്ണാം യവാഗൂം പായയേദഗ്നിബലമഭിസമീക്ഷ്യ| ഏവം ദ്വിതീയേ തൃതീയേ ചാന്നകാലേ| ചതുര്ഥേ ത്വന്നകാലേ തഥാവിധാനാമേവ ശാലീനാം സുസ്വിന്നാം വിലേപീമുഷ്ണോദകദ്വിതീയാമസ്നേഹലവണാമല്പസ്നേഹലവണാം വാ ഭോജയേത്| ഏവം പഞ്ചമേ ഷഷ്ഠേ ചാന്നകാലേ| സപ്തമേ ത്വന്നകാലേ തഥാവിധാനാമേവ ശാലീനാം ദ്വിപ്രസൃതം സുസ്വിന്നമോദനമുഷ്ണോദകാനുപാനം തനുനാ തനുസ്നേഹലവണോപപന്നേന മൃദ്ഗയൂഷേണ ഭോജയേത്| ഏവമഷ്ടമേ നവമേ ചാന്നകാലേ| ദശമേ ത്വന്നകാലേ ലാവകപിഞ്ജലാദീനാമന്യതമസ്യ മാംസസ്യ രസേനൌദകലാവണികേന നാതിസാരവതാ ഭോജയേദുഷ്ണോദകാനുപാനമ്| ഏവമേകാദശേ ദ്വാദശേ ചാന്നകാലേ| അത ഊര്ധ്വമന്നഗുണാന് ക്രമേണോപയുഞ്ജാനഃ സപ്താഹാത് പ്രകൃതിഭോജനമാഗച്ഛേത്|" ഇതി| ത്രീനിതി "കാലാധ്വനോരത്യന്തസംയോഗേ" ഇതി ദ്വിതീയാ|

Adhikarana peyAdikramasya phalam (30) · Śloka 30

അധുനാ പേയാദിക്രമസ്യ ഫലം വക്തി - - - - യഥാऽണുരഗ്നിസ്തൃണഗോമയാദ്യൈഃ സന്ധുക്ഷ്യമാണോ ഭവതി ക്രമേണ| മഹാന് സ്ഥിരഃ സര്വപചസ്തഥൈവ ശുദ്ധസ്യ പേയാദിഭിരന്തരാഗ്നിഃ||൩൦||

സ൦-യഥാ ബാഹ്യോऽഗ്നിരണുഃ-അത്യല്പഃ, തൃണഗോമയകാഷ്ഠദലാദിഭിഃ സന്ധുക്ഷ്യമാണഃ-ഉദ്ദീപ്യമാനോ, മഹാന് സ്ഥിരഃ-ചിരകാലസ്ഥായീ, സര്വപചഃ-സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മഗുരുലഘുപാചകഃ, ക്രമേണ ഭവതി| തഥൈവ-തേനൈവ പ്രകാരേണ, ശുദ്ധസ്യ നരസ്യ പേയാദിഭിരന്തരാഗ്നിഃ-ഔദര്യോऽഗ്നിഃ, മഹാന് സ്ഥിരഃ സര്വപചശ്ച ഭവതി| സര്വപച ഇതി പചേരജന്തസ്യ സര്വശബ്ദേന സഹ ഷഷ്ഠീസമാസഃ| ഖരനാദേऽപ്യുക്തമ്-"വിരേകേ വമനേ ശ്രേഷ്ഠേ പേയാദീനാം ക്രിയാക്രമഃ| ത്രിശോ, ദ്വിശോ മധ്യമേ സ്യാദേകശസ്തു കനീയസി||" ഇതി|

Adhikarana trividhasya vamanasya vegamAnam, trividhasya virekasya tulAmAnam (31) · Śloka 31

ജഘന്യമധ്യപ്രവരേ തു വേഗാ- ശ്ചത്വാര ഇഷ്ടാ വമനേ ഷഡഷ്ടൌ| ദശൈവ തേ ദ്വിത്രിഗുണാ വിരേകേ പ്രസ്ഥസ്തഥാ സ്യാദ്ദ്വിചതുര്ഗുണശ്ച||൩൧||

സ൦-ജഘന്യം ച മധ്യം ച പ്രവരം ച തസ്മിന് വമനേ ക്രമേണ വേഗാശ്ചത്വാരഃ ഷഡഷ്ടേഷ്ടാഃ| തന്ത്രകൃതാമിതി ശേഷഃ| തേ വേഗാ ദശൈവ ദ്വിത്രിഗുണാ ജഘന്യമധ്യപ്രവരേ വിരേകേ ക്രമേണ ഭവന്തി| തഥേതി സമുച്ചയേ| ന കേവലം വേഗാ മാനമ്, പ്രസ്ഥശ്ച ദ്വിചതുര്ഗുണോ മാനം സ്യാദിതി തഥാശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| ത്രീണ്യേതാന്യുപജാതിവൃത്താനി|

Adhikarana vamanasya pittAvasAnatvaM samyaktvam, trividhasya vamanasya tulAmAnam, virekasya kaphAvasAnatvaM samyaktvam (32) · Śloka 32

പിത്താവസാനം വമനം വിരേകാദര്ദ്ധം, കഫാന്തം ച വിരേകമാഹുഃ| - |൩൨|

സ൦-പിത്താന്തം വമനം വദന്തി| വിരേകാദര്ദ്ധം വമനം കഥയന്തി| വിരേചനം കഫാന്തമാഹുഃ|

Adhikarana vegamAne tulAmAne cApohyamAnam (32) · Śloka 32

| ദ്വിത്രാന് സവിട്കാനപനീയ വേഗാന് മേയം വിരേകേ, വമനേ തു പീതമ്||൩൨||

സ൦-ദ്വൌ വാ ത്രയോ വാ ദ്വിത്രാഃ| "സങ്ഖ്യയാऽവ്യയാ" ഇതി ബഹുവ്രീഹിഃ| "ബഹുവ്രീഹൌ സങ്ഖ്യേയേ ഡച്" ഇതി ഡച് വാ സമാസാന്തഃ| സഹ വിശാ-പുരീഷേണ വര്തന്ത ഇതി സവിട്കാഃ| ദ്വിത്രാന് വേഗാന് സവിട്കാനപനീയ-ഗണനായാമനുപാരുഹ്യ, വിരേകേ മേയം-മാതവ്യമ്| വമനേ പുനഃ പീതം യദൌഷധം തദപനീയ മേയമ്| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്|

Adhikarana virecanavidhiH (33) · Śloka 33

അഥൈനം വാമിതം ഭൂയഃ സ്നേഹസ്വേദോപപാദിതമ്| ശ്ലേഷ്മകാലേ ഗതേ ജ്ഞാത്വാ കോഷ്ഠം സമ്യഗ്വിരേചയേത്||൩൩||

സ൦-ഏനം-നരം വാമിതം, ഭൂയഃ-പുനരപി, സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമുപപാദിതമനന്തരം സമ്യഗ്വിരേചയേത്| കദാ ? ശ്ലേഷ്മണഃ കാലഃ-സത്രിഭാഗഃ പ്രഹരഃ, തസ്മിന് ഗതേ സതി| കിം കൃത്വാ ? കോഷ്ഠം-മൃദുമധ്യക്രൂരലക്ഷണം, ജ്ഞാത്വാ-അവഗമ്യ|

Adhikarana mRudukoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

ബഹുപിത്തോ മൃദുഃ കോഷ്ഠഃ ക്ഷീരേണാപി വിരിച്യതേ| |൩൪|

സ൦-യോ ബഹുപിത്തഃ കോഷ്ഠഃ സ മൃദുര്ഭവതി| സ ച ക്ഷീരേണ വിരിച്യതേ| അപിശബ്ദാദാരഗ്വധാദിഭിരപി|

Adhikarana krUrakoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

| പ്രഭൂതമാരുതഃ ക്രൂരഃ കൃച്ഛ്രാച്ഛ്യാമാദികൈരപി||൩൪||

സ൦-പ്രഭൂതമാരുതഃ ക്രൂരഃ കോഷ്ഠോ ഭവതി| സ ച കൃച്ഛ്രേണ-കഥഞ്ചിദപി, ശ്യാമാദികൈര്വിരിച്യതേ| ആദിശബ്ദേന കങ്കുഷ്ഠസുധാദീനാം ഗ്രഹണമ്| അപിശബ്ദാദാരഗ്വധാദിഭിര്ന വിരിച്യതേ|

Adhikarana doShabhedena virecanabhedaH (35) · Śloka 35

കഷായമധുരൈഃ പിത്തേ വിരേകഃ, കടുകൈഃ കഫേ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണലവണൈര്വായൌ|൩൫|

സ൦-കഷായമധുരൈഃ-ആരഗ്വധാദിഭിഃ, പിത്തേ വിരേകഃ| കടുകൈഃ കഫേ വിരേകഃ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണലവണൈഃ-ഏരണ്ഡതൈലാദിഭിര്വായൌ വിരേകഃ കാര്യഃ|

Adhikarana virecanapravRuttau pravartanopAyaH (35-36) · Śloka 36

| അപ്രവൃത്തൌ തു പായയേത്||൩൫|| ഉഷ്ണാമ്ബു, സ്വേദയേദസ്യ പാണിതാപേന ചോദരമ്| ||൩൬||

സ൦-അപ്രവൃത്തിഃ-മന്ദാ പ്രവൃത്തിഃ| നഞ് ഈഷദര്ഥേ| വിരേകാപ്രവൃത്താവുഷ്ണാമ്ബു പായയേദ്വൈദ്യഃ| അസ്യ ചാതുരസ്യ പാണിതാപേന ജഠരം സ്വേദയേത്|

Adhikarana upAyenApyapravRutau kRutyam (37-38) · Śloka 38

| ഉത്ഥാനേऽല്പേ ദിനേ തസ്മിന്ഭുക്ത്വാऽന്യേദ്യുഃ പുനഃ പിബേത്| അദൃഢസ്നേഹകോഷ്ഠസ്തു പിബേദൂര്ധ്വം ദശാഹതഃ| ഭൂയോऽപ്യുപസ്കൃതതനുഃ സ്നേഹസ്വേദൈര്വിരേചനമ്||൩൭|| യൌഗികം സമ്യഗാലോച്യ സ്മരന്പൂര്വമതിക്രമമ്| |൩൮|

സ൦-തസ്മിന്-വിരേകസ്യ ദിനേ, അല്പ ഉത്ഥാനേ-സ്തോകായാം പ്രവൃത്തൌ സത്യാം, ഭുക്ത്വാऽന്നമന്യേദ്യുഃ-അന്യസ്മിന് ദിനേ പുനര്വിരേചനൌഷധം പിബേദാതുരഃ| സ്നേഹനം-സ്നേഹഃ| ദൃഢഃ സ്നേഹകോഷ്ഠോ യസ്യ സ ദൃഢസ്നേഹകോഷ്ഠഃ| ന ദൃഢസ്നേഹകോഷ്ഠോऽദൃഢസ്നേഹകോഷ്ഠഃ| സ ഭൂയോऽപി സ്നേഹസ്വേദൈഃ സംസ്കൃതശരീരോ ദശാഹാദൂര്ധ്വം യൌഗികം വിരേചനം പിബേത്| [ സമ്യഗാലോച്യ- ] യഥാവന്നിരൂപ്യ, പൂര്വമനുക്രമം-"ഭൈഷജ്യമാത്രാം മന്ത്രാഭിമന്ത്രിതാമ്" ഇത്യാദികം, തഥാ "അപ്രവൃത്തൌ തു പായയേത്| ഉഷ്ണാമ്ബു സ്വേദയേദസ്യ പാണിതാപേന ചോദരമ്|" ഇത്യാദികം ച, സ്മരന് പിബേദിതി|

Adhikarana virecane hInayogalakShaNaNam (38-39) · Śloka 39

| ഹൃത്കുക്ഷ്യശുദ്ധിരരുചിരുത്ക്ലേശഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തയോഃ||൩൮|| കണ്ഡൂവിദാഹഃ പിടികാഃ പീനസോ വാതവിങ്ഗ്രഹഃ| അയോഗലക്ഷണമ്|൩൯|

സ൦-അയോഗലക്ഷണം ഹൃത്കുക്ഷ്യശുദ്ധിരിത്യാദികമ്|

Adhikarana virecane samyagyogalakShaNam (39) · Śloka 39

| യോഗോ വൈപരീത്യേ യഥോദിതാത്||൩൯||

സ൦-യഥോക്താദ്വൈപരീത്യേ-ഹൃത്കുക്ഷിശുദ്ധിരിത്യാദികോ(കേ), യോഗോ-യോഗലക്ഷണമ്|

Adhikarana virecane atiyogalakShaNam (40-42) · Śloka 42

വിട്പിത്തകഫവാതേഷു നിഃസൃതേഷു ക്രമാത്സ്രവേത്| നിഃശ്ലേഷ്മപിത്തമുദകം ശ്വേതം കൃഷ്ണം സലോഹിതമ്||൪൦|| മാംസധാവനതുല്യം വാ മേദഃഖണ്ഡാഭമേവ വാ| ഗുദനിഃസരണം തൃഷ്ണാ ഭ്രമോ നേത്രപ്രവേശനമ്||൪൧|| ഭവന്ത്യതിവിരിക്തസ്യ തഥാऽതിവമനാമയാഃ| |൪൨|

സ൦-അതിവിരിക്തസ്യ വിട്പിത്തകഫവാതേഷു ക്രമാന്നിഃസൃതേഷു ജലം സ്രവേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? നിഃശ്ലേഷ്മപിത്തം, തഥാ ശ്വേതം കിഞ്ചിത്കൃഷ്ണം സലോഹിതം-ഈഷദ്രക്തം, അഥവാ മാംസപ്രക്ഷാലനസദൃശമഥവാ മേദഃശകലാഭം സ്രവേത്| തഥാ ഗുദനിഃസരണാദയോऽതിവമനാമയാശ്ച-ക്ഷാമതാദയോ ഭവന്തി|

Adhikarana samyagviriktasya samyagvAntavidhiH (42-43) · Śloka 43

| സമ്യഗ്വിരിക്തമേനം ച വമനോക്തേന യോജയേത്||൪൨|| ധൂമവര്ജ്യേന വിധിനാ| |൪൩|

സ൦-ഏനം ച-നരം സമ്യഗ്വിരിക്തം, വമനവിഹിതേന വിധിനാ വിധൂമേനോപപാദയേത്|

Adhikarana prakRutibhojanamapi krameNa kuryAt (43) · Śloka 43

തതോ വമിതവാനിവ| ക്രമേണാന്നാനി ഭുഞ്ജാനോ ഭജേത്പ്രകൃതിഭോജനമ്||൪൩||

സ൦-തതഃ-അനന്തരം, ക്രമേണ-പൂര്വോക്തേന, രക്തശാല്യന്നസഹിതപേയോദീന്യന്നാന്യശ്നന് പ്രകൃതിഭോജനം ഭജേത്|

Adhikarana mandavahnyAdibhiH shodhanadine upavAsaH kAryaH (44) · Śloka 44

മന്ദവഹ്നിമസംശുദ്ധമക്ഷാമം ദോഷദുര്ബലമ്| അദൃഷ്ടജീര്ണലിങ്ഗം ച ലങ്ഘയേത്പീതഭേഷജമ്||൪൪||

സ൦-പീതഭേഷജാന് മന്ദവഹ്ന്യാദീന് പഞ്ച ലങ്ഘയേത്| അദൃഷ്ടം ജീര്ണലിങ്ഗം പീതഭേഷജസ്യ യസ്യേതി യോജ്യമ്|

Adhikarana la~gghanasya phalam (45) · Śloka 45

ഏവം ലങ്ഘിതേ യോ ഗുണോ ഭവതി, തമാഹ - - - - സ്നേഹസ്വേദൌഷധോത്ക്ലേശസങ്ഗൈരിതി ന ബാധ്യതേ| |൪൫|

സ൦-ഉത്ക്ലേശാശ്ച സങആശ്ചോത്ക്ലേശസങ്ഗാഃ| സ്നേഹശ്ച സ്വേദശ്ചൌഷധം ച താനി, തേഷാമുത്ക്ലേശസങ്ഗാഃ സ്നേഹസ്വേദൌഷധോത്ക്ലേശസങ്ഗാഃ തൈഃ| ഇതി-ഏവം ലങ്ഘിതേ സതി, മന്ദാഗ്ന്യാദിര്ന ബാധ്യതേ-ന പീഡ്യതേ|

Adhikarana peyAdikrame yuktiH (45-46) · Śloka 46

| സംശോധനാസ്രവിസ്രാവസ്നേഹയോജനലങ്ഘനൈഃ||൪൫|| യാത്യഗ്നിര്മന്ദതാം തസ്മാത് ക്രമം പേയാദിമാചരേത്| |൪൬|

സ൦-സംശോധനാദിഭിര്യതോऽഗ്നിര്മന്ദതാം യാതി, അതോ ഹേതോഃ പേയാദിക്രമമാചരേത്| സംശോധനം-സമ്യക്ശുദ്ധിഃ| അസ്രവിസ്രാവോ-രക്തസ്രുതിഃ| സ്നേഹയോജനം- സ്നേഹോപയോഗഃ| നനു, ശുദ്ധ്യാഗ്നിമാന്ദ്യമിഹോച്യതേ| വക്ഷ്യതി ച (ശ്ലോ. ൬൦) - "ബുദ്ധിപ്രസാദം" ഇത്യാദിനാ "ജ്വലനസ്യ ദീപ്തിം സംശോധനം കരോതി" ഇതി| തദിമേ വചസി പരസ്പരം വ്യാഘ്നാതേ| അത്രോച്യതേ| കാലഭേദാദദോഷഃ| സംശോധനേ ക്രിയമാണേऽഗ്നിമാന്ദ്യം ഭവതി| കൃതേ ച സംശോധനേऽഥ പേയാദിക്രമമാസേവമാനസ്യാഗ്നിദീപ്തിരിതി ന കശ്ചിദത്ര വ്യാഘാതഃ|

Adhikarana srutAlpapittAdau peyAniShedhaH, niShiddhapeyAnAM peyAsthAne manthaH (46-47) · Śloka 47

| സ്രുതാല്പപിത്തശ്ലേഷ്മാണം മദ്യപം വാതപൈത്തികമ്||൪൬|| പേയാം ന പായയേത്തേഷാം തര്പണാദിക്രമോ ഹിതഃ| |൪൭|

സ൦-സ്രുതൌ-പതിതൌ, അല്പൌ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ യസ്യ തം, തഥാ മദ്യപോ യോ നരസ്തം മദ്യപം. തഥാ വാതപൈത്തികം, ഏതാംസ്ത്രീനപി പേയാം ന പായയേത്| തര്ഹ്യേഷാം കിം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ-തേഷാമിത്യാദി| പ്രഥമേऽന്നകാലേ ലാജസക്തവോ ദ്വിതീയേऽന്നകാലേ മാംസരസൌദന(?)മിത്യേഷ തര്പണാദിക്രമസ്തേഷാം ഹിതഃ|

Adhikarana vamanavirecanayoH svakAryapratIkShAvadhiH (47-48) · Śloka 48

നനു, വിരേചനസ്യേവ വമനസ്യ കസ്മാത് പാകോ ന പ്രതീക്ഷ്യതേ ? ഇത്യാഹ - - - - | അപക്വം വമനം ദോഷാന് പച്യമാനം വിരേചനമ്||൪൭|| നിര്ഹരേദ്വമനസ്യാതഃ പാകം ന പ്രതിപാലയേത്| |൪൮|

സ൦-വമനമപക്വം സത് ദോഷാന്നിര്ഹരേത്| വിരേചനം തു പച്യമാനം ദോഷാന്നിര്ഹരേത്| അതോ വമനസ്യ പാകോ ന പ്രതിപാല്യതേ|

Adhikarana durbalAditvAhAraireva shodhyaH (48-49) · Śloka 49

| ദുര്ബലോ ബഹുദോഷശ്ച ദോഷപാകേന യഃ സ്വയമ്||൪൮|| വിരിച്യതേ ഭേദനീയൈര്ഭോജ്യൈസ്തമുപപാദയേത്| |൪൯|

സ൦-ദുര്ബലോ നരോ ബഹുദോഷശ്ച ദോഷപാകേന ഹേതുനാ സ്വയം-ഔഷധമന്തരേണ, യോ വിരിച്യതേ-ഭിദ്യതേ, തം-നരം, ഭേദനീയൈര്ഭോജ്യൈഃ-ഭക്ഷ്യൈര്യോജയേത്|

Adhikarana durbalAdInAM mRudvalpamauShadham alpadoShasya durbalasya shamanam (49-51) · Śloka 51

| ദുര്ബലഃ ശോധിതഃ പൂര്വമല്പദോഷഃ കൃശോ നരഃ||൪൯|| അപരിജ്ഞാതകോഷ്ഠശ്ച പിബേന്മൃദ്വല്പമൌഷധമ്| വരം തദസകൃത്പീതമന്യഥാ സംശയാവഹമ്||൫൦|| ഹരേദ്ബഹൂംശ്ചലാന് ദോഷാനല്പാനല്പാന് പുനഃപുനഃ| ദുര്ബലസ്യ മൃദുദ്രവ്യൈരല്പാന് സംശമയേത്തു താന്||൫൧||

സ൦-ദുര്ബലാദയഃ പഞ്ച മൃദ്വല്പം വിരേചനൌഷധം പിബേയുഃ| കിമിത്യാഹ-യസ്മാത് തത്-വിരേചനൌഷധം, അസകൃത്-പുനഃപുനഃ, പീതം വരമ്, ന ബഹു| അന്യഥാ-ബഹു തീക്ഷ്ണം ചൌഷധം പീതം, സംശയാവഹം-പ്രാണസന്ദേഹകാരി| തഥാ, പുനഃപുനഃ പ്രയുക്തമൌഷധം ചലാന് ബഹൂന് ദോഷാനല്പാനല്പാന് ഹരേത്| ഏവം ബലഹാനിം വിനാ ദോഷനിര്ഹാരഃ കൃതഃ സ്യാത്| തുരവധാരണേ| ദുര്ബലസ്യ നരസ്യ മൃദുദ്രവ്യൈരല്പാനേവ താന് ദോഷാന് സമ്യക് ശമയേത്|

Adhikarana bahudoShasya shamane bAdhakam (52) · Śloka 52

നനു, ബഹവോ ദോഷാഃ കസ്മാന്ന ശാമ്യന്തേ ? ഇത്യാഹ - - - - ക്ലേശയന്തി ചിരം തേ ഹി ഹന്യുര്വൈനമനിര്ഹൃതാഃ| |൫൨|

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, തേ-ബഹവോ ദോഷാഃ, അനിര്ഹൃതാശ്ചിരമേനം-ആതുരം, ക്ലേശയന്തി| ഹന്യുര്വാ-അനിര്ഹൃതാ മാരയേയുഃ|

Adhikarana mandAdagnikrUrakoShThayoH shodhane pUrvA~ggam (52-53) · Śloka 53

| മന്ദാഗ്നിം ക്രൂരകോഷ്ഠം ച സക്ഷാരലവണൈര്ഘൃതൈഃ||൫൨|| സന്ധുക്ഷിതാഗ്നിം വിജിതകഫവാതം ച ശോധയേത്| |൫൩|

സ൦-മന്ദാഗ്നിം ക്രൂരകോഷ്ഠം ച നരം സഹ ക്ഷാരലവണാഭ്യാം വര്തന്തേ യാനി ഘൃതാനി തൈര്യഥാസങ്ഖ്യമുദ്ദീപിതാനലം വിജിതകഫവാതം ച ശോധയേത്|

Adhikarana rUkShAdInAM virecanamapi na virecayati te kathaM virecyAH? (53-55) · Śloka 55

| രൂക്ഷവഹ്വനിലക്രൂരകോഷ്ഠവ്യായാമശീലിനാമ്||൫൩|| ദീപ്താഗ്നീനാം ച ഭൈഷജ്യമവിരേച്യൈവ ജീര്യതി| തേഭ്യോ ബസ്തിം പുരാ ദദ്യാത്തതഃ സ്നിഗ്ധം വിരേചനമ്||൫൪|| ശകൃന്നിര്ഹൃത്യ വാ കിഞ്ചിത്തീക്ഷ്ണാഭിഃ ഫലവര്തിഭിഃ| പ്രവൃത്തം ഹി മലം സ്നിഗ്ധോ വിരേകോ നിര്ഹരേത്സുഖമ്||൫൫||

സ൦-രൂക്ഷാദീനാം ഭൈഷജ്യമവിരേച്യൈവ-വിരേചനമകൃത്വൈവ, പരിണമതി| തേഭ്യോ-രൂക്ഷാദിഭ്യഃ, പൂര്വം ബസ്തിം ദദ്യാത്| അനന്തരം സ്നിഗ്ധം-ഏരണ്ഡതൈലബിന്ദുഘൃതാദികം, വിരേചനം യോജയേത്| അഥവാ ഫലവര്തിഭിസ്തീക്ഷ്ണാഭിഃ പുരീഷം കിഞ്ചിത്-അല്പം, നിര്ഹൃത്യ-നിഃസാര്യ, സ്നിഗ്ധം വിരേചനം ദദ്യാത്| കിമിതി ബസ്തിനാ തീക്ഷ്ണാഭിഃ ഫലവര്തിഭിശ്ച കിഞ്ചിച്ഛകൃന്നിര്ഹാരഃ ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-പ്രവൃത്തം ഹീത്യാദി| യസ്മാന്മലം പ്രവൃത്തം സന്തം കിഞ്ചിത്പതിതം സ്നിഗ്ധോ വിരേകഃ സുഖം-അകൃച്ഛ്രേണ നിര്ഹരേത്|

Adhikarana viShAdyArtaiShu shodhanam (56) · Śloka 56

വിഷാഭിഘാതപിടികാകുഷ്ഠശോഫവിസര്പിണഃ| കാമലാപാണ്ഡുമേഹാര്താന്നാതിസ്നിഗ്ധാന് വിശോധയേത്||൫൬||

സ൦-നാതിശബ്ദോऽത്രേഷദര്ഥേ| "നാതിശീതഗുരുസ്നിഗ്ധം" (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൬൩) ഇത്യത്ര യഥാ| വിഷാദ്യാര്താനീഷത്സ്നിഗ്ധാന് വിശോധയേത്|

Adhikarana sarveShAM snehavirecanam snehabhAvitAnAM rUkShaM virecanam (57) · Śloka 57

സര്വാന് സ്നേഹവിരേകൈശ്ച, രൂക്ഷൈസ്തു സ്നേഹഭാവിതാന്| |൫൭|

സ൦-സര്വാന്-ഈഷത്സിഗ്ധാന് വിഷാര്താദീനീഷദ്രൂക്ഷാന് വാ, സ്നേഹവിരേകൈഃ ശോധയേത്| സ്നേഹഭാവിതാംശ്ച പുരുഷാന് രൂക്ഷൈര്വിരേകൈഃ ശോധയേത്|

Adhikarana pratikarmaM snehasvedau kAryau,sarvakarmAnte punaH snehanam (57-58) · Śloka 58

| കര്മണാം വമനാദീനാം പുനരപ്യന്തരേऽന്തരേ||൫൭|| സ്നേഹസ്വേദൌ പ്രയുഞ്ജീത, സ്നേഹമന്തേ ബലായ ച| |൫൮|

സ൦-വമനാദീനാം കര്മണാമന്തരേऽന്തരേ-മധ്യേ മധ്യേ, പുനരപി-ഭൂയഃ, സ്നേഹസ്വേദൌ പ്രയുഞ്ജീത| അന്തേ ച കര്മണാം ബലായ-ശരീരസ്യ ബലാധാനാര്ഥം, സ്നേഹം പ്രയുഞ്ജീത| തദയമര്ഥോऽത്ര ബോധ്യഃ,-ആദൌ സ്നേഹസ്വേദൌ തതോ വമനം, പുനഃ സ്നേഹസ്വേദൌ തതോ വിരേചനം, പുനഃ സ്നേഹസ്വേദൌ തതോऽനുവാസനം, പുനഃ സ്നേഹസ്വേദൌ തതോ നിരൂപണം, പുനഃ സ്നേഹസ്വേദൌ തതോऽനുവാസനമിതി|

Adhikarana snehasvedAbhyAse yuktiH (58-59) · Śloka 59

കിമിത്യേവം വിധീയതേ ? ഇത്യാഹ - - - - | മലോ ഹി ദേഹാദുത്ക്ലേശ്യ ഹ്രിയതേ വാസസോ യഥാ||൫൮|| സ്നേഹസ്വേദൈസ്തഥോത്ക്ലിഷ്ടഃ ശോധ്യതേ ശോധനൈര്മലഃ| |൫൯|

സ൦-യതോ ദേഹാദുത്ക്ലേശ്യ-പതനോന്മുഖം കൃത്വാ മലോ വിരേചനാദിഭിര്ഹ്രിയതേ| കഥമിവ ? വാസസോ-വസ്ത്രാദ്യഥാ,- മര്ദനികായാം വസ്ത്രം മര്ദയിത്വാ ജലാദിനാ മലോ നിര്ഹ്രിയത ഇതി|

Adhikarana snehasvedanAbhyAse doShaH (59-60) · Śloka 60

നനു, സ്നേഹസ്വേദാവന്തരേണാപി കസ്മാന്മലഃ ശോധനൈര്ന ശോധ്യതേ ? ഇത്യാഹ - - - - | സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ കുര്യാത്സംശോധനം തു യഃ||൫൯|| ദാരു ശുഷ്കമിവാനാമേ ശരീരം തസ്യ ദീര്യതേ||൫൯|| ൧/൨||൬൦||

സ൦-യോ നരഃ സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ-അശീലയിത്വാ, സംശോധനം കുര്യാത്, തസ്യ ശരീരം ദീര്യതേ| കഥമിവ ? ആനാമേ-ആനമനേ, കാഷ്ഠം ശുഷ്കം യഥാ ദീര്യത ഇതി|

Adhikarana samyak shodhanasya phalam (17) · Śloka 18

സാമ്പ്രതം സംശുദ്ധേഃ ഫലമാഹ - - - - ബുദ്ധിപ്രസാദം ബലമിന്ദ്രിയാണാം ധാതുസ്ഥിരത്വം ജ്വലനസ്യ ദീപ്തിമ്| ചിരാച്ച പാകം വയസഃ കരോതി സംശോധനം സമ്യഗുപാസ്യമാനമ്| ൬൦ ൧/൨| ഇതി ശ്രീ വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വമനവിരേചനവിധിര്നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ||൧൮||

സ൦-സംശോധനം സമ്യക് ക്രിയമാണം ബുദ്ധിപ്രസാദാദീന് പഞ്ച കരോതി| ബുദ്ധിപ്രസാദോ-ധീപാടവമ്| വയസോ-യൌവനാദേഃ, പാകഃ-പരിണാമ ഇതി| ഉപജാതിര്വൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വമനവിരേചനവിധിര്നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൭||