18. vamanavirēcanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

"శుద్ధిభిర్నిర్హ్రియంతే" ఇత్యుక్తం| కాస్తాః శుద్ధయః ? ఇతి శుద్ధ్యర్థం వమనవిరేచనాధికారః - - - -

Adhikarana vamanavirecanavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

"శుద్ధిభిర్నిర్హ్రియంతే" ఇత్యుక్తం| కాస్తాః శుద్ధయః ? ఇతి శుద్ధ్యర్థం వమనవిరేచనాధికారః - - - - అథాతో వమనవిరేచనవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||

స0-అథాత ఇత్యాది| వమనం చ విరేచనం చ, తయోర్విధిః| శేషం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| తత్ర యథోద్దేశతయా నిర్దేశ ఇతి పూర్వం వమనవిధిమాచష్టే| అథవా విరేకాత్పూర్వం వమనస్యోపన్యాసో యుక్తః, హృతకఫస్య హి సమ్యగ్విరేకా భవంతి| తథా చోక్తం (చరకే సి. అ. 1|8) - "విరిచ్యతే మందకఫస్తు సమ్యక్" ఇతి|

Adhikarana vamanavirecanayoH sAmAnyato viShayaH (1) · Śloka 1

అతో వమనవిధిమాహ - - - - కఫే విదధ్యాద్వమనం సంయోగే వా కఫోల్బణే| తద్వద్విరేచనం పిత్తే|1|

స0-శ్లేష్మణి వమనం కుర్యాత్, సంయోగే చ కఫాధికే| తత్ర చ పిత్తకఫవాన్ వమనం కుర్యాత్| యథా,-కఫే కఫాధికే సంయోగే వమనం కుర్యాత్ తథైవ పిత్తే పిత్తాధికే వా సంయోగే విరేచనం కుర్యాదితి తద్వచ్ఛబ్దస్యార్థః|

Adhikarana vamanasya visheShato viShayaH (1-3) · Śloka 3

| విశేషేణ తు వామయేత్||1|| నవజ్వరాతిసారాధఃపిత్తాసృగ్రాజయక్ష్మిణః| కుష్ఠమేహాపచీగ్రంథిశ్లీపదోన్మాదకాసినః||2|| శ్వాసహృల్లాసవీసర్పస్తన్యదోషోర్ధ్వరోగిణః|3|

స0-విశేషేణ పునర్నవజ్వరాతిసారాదీన్ ఊర్ధ్వరోగపర్యంతాన్ వామయేత్| [ నవజ్వరాదీనాం యక్ష్మాంతానాం ద్వంద్వ ఇనిః| ఏవం చ కుష్ఠాదీనాం కాసాంతానాం శ్వాసాదీనామూర్ధ్వరోగాంతానాం చ ద్వంద్వే ఇనీ కార్యౌ|

Adhikarana avAmyAH visheShato viShayaH viShadyAbhyavahAre tu vamanam (3-6) · Śloka 6

| అవామ్యా గర్భిణీ రూక్షః క్షుధితో నిత్యదుఃఖితః||3|| బాలవృద్ధకృశస్థూలహృద్రోగిక్షతదుర్బలాః| ప్రసక్తవమథుప్లీహతిమిరక్రిమికోష్ఠినః||4|| ఊర్ధ్వప్రవృత్తవాయ్వస్రదత్తబస్తిహతస్వరాః| మూత్రాఘాత్యుదరీ గుల్మీ దుర్వమోఽత్యగ్నిరర్శసః||5|| ఉదావర్తభ్రమాష్ఠీలాపార్శ్వరుగ్వాతరోగిణః| ఋతే విషగరాజీర్ణవిరుద్ధాభ్యవహారతః||6||

స0-గర్భిణ్యాదయో వాతరోగాంతా అవామ్యాః| అర్శాంసి విద్యంతే యస్య సోఽర్శసః| "అర్శఆదిభ్యశ్చ" ఇత్యచ్| తత్ర గర్భిణ్యా వమనాద్గర్భవ్యాపద్గర్భభ్రంశశ్చ (శాచ్చ) దారుణరోగస్య రక్తపిత్తాదేరిద్భూతిః| రూక్షస్య వాయుః వాగ్ఘనుహస్తాదీనాం వ్యాపారాయతీర్హత్వా హన్వాదీనాం గ్రహం కుర్యాత్| క్షుధితస్య నిత్యదుఃఖితస్య చ వాయునా క్షపితశరీరత్వాద్బలక్షయః స్యాత్| బాలాదీనామౌషధబలాక్షమత్వాత్ బలోపరోధః స్యాత్| హృద్రోగాదీనాం హృదయోపరోధః| ప్రసక్తచ్ఛర్దీనాముదానో వాయురుత్క్షిప్య ప్రాణానపి హింస్యాత్| ఏవమన్యత్రాపి రోగోద్గమశ్చింత్యః| [ కిం సర్వదైవ గర్భిణ్యాదయోఽవామ్యాః ? ఉత కస్యాంచిదవస్థాయాం వామ్యాః, ఇత్యాహ- ] ఋత ఇత్యాది| విషాద్యభ్యవహారమంతరేణ| విషాద్యభ్యవహారే తు వామ్యా ఏవైతే|

Adhikarana keciddhUmAntaiH karmabhirvarjyAH ajIrNinaH sarvaiH karmabhirvarjyAH (7) · Śloka 7

ప్రసక్తవమథోః పూర్వే ప్రాయేణామజ్వరోఽపి చ| ధూమాంతైః కర్మభిర్వర్జ్యాః, సర్వైరేవ త్వజీర్ణినః||7||

స0-ప్రసక్తవమథోః పూర్వే-పూర్వస్థితా దుర్బలాంతా ఏకాదశాతురాః, తథాఽఽమజ్వరశ్చ| తే సర్వే ధూమాంతైః కర్మభిః ప్రాయేణ వర్జ్యాః, న కేవలం వమనేనైవ| ధూమగ్రహణం గండూషాదికర్మణః పరిహారార్థం| ప్రాయోగ్రహణమష్టమాసాయా గర్భిణ్యా నిరూహా న వర్జ్యా ఇతి సూచనార్థం| తథా, సద్యోభుక్తస్య జ్వరితస్య సతో వమనానుజ్ఞానార్థం| తు-పునః, అజీర్ణినః పురుషాః సర్వైరేవ-వమనాదిభిర్గండూషాదిభిశ్చ వర్జ్యాః| ఆమదోషభయాత్తైర్వమనాదయో న సేవ్యా ఇత్యర్థః| అత్రాపి ప్రాయోగ్రహణమనువర్తతే| సద్యోఽజీర్ణినాం హి వమనమనుజ్ఞాతమేవ|

Adhikarana virecanasya visheShato viShayaH (8-10) · Śloka 10

విరేకసాధ్యా గుల్మార్శోవిస్ఫోటవ్యంగకామలాః| జీర్ణజ్వరోదరగరచ్ఛర్దిప్లీహహలీమకాః||8|| విద్రధిస్తిమిరం కాచః స్యందః పక్వాశయవ్యథా| యోనిశుక్రాశ్రయా రోగాః కోష్ఠగాః కృమయో వ్రణాః||9|| వాతాస్రమూర్ధ్వగం రక్తం మూత్రాఘాతః శకృద్గ్రహః| వామ్యాశ్చ కుష్ఠమేహాద్యాః|10|

స0-విరేకేణ సాధ్యాః-ఉపక్రమ్యాః, గుల్మాదయః శకృద్గ్రహపర్యంతాః| పక్వాశయే వ్యథా పక్వాశయవ్యథా| వామ్యాశ్చేతి చః సముచ్చయే| యే చ కుష్ఠాద్యా ఊర్ధ్వరోగపర్యంతా వమనార్హా ఉక్తాస్తే చ విరేచ్యాః|

Adhikarana avirecyAH visheShato viShayaH (10-11) · Śloka 11

| న తు రేచ్యా నవజ్వరీ||10|| అల్పాగ్ర్యధోగపిత్తాస్రక్షతపాయ్వతిసారిణః| సశల్యాస్థాపితక్రూరకోష్ఠాతిస్నిగ్ధశోషిణః||11||

స0-తురవధారణే| నవజ్వరో నైవ రేచ్యః| తస్య హి విరేచనమపక్వాన్ దోషాననిర్హరన్ వాతకోపాయైవ స్యాత్| యక్ష్మాదీనాం త్వవస్థావశాన్మృదువిరేచ్యత్వమనుజ్ఞాతమేవ| యథా చ పఠిష్యతి (హృ. చి. అ. 5|1)- "బలినో బహుదోషస్య స్నిగ్ధస్విన్నస్య శోధనం| ఊర్ధ్వాధో యక్ష్మిణః కుర్యాత్సస్నేహం యన్న కర్శనం||" ఇతి [ యక్ష్మణః ]| తథా (హృ. చి. అ. 9|4) - "అపి చాధ్మానగురుతాశూలస్తైమిత్యకారిణి| ప్రాణదా ప్రాణదా దోషే విబద్ధే సంప్రవర్తినీ||" ఇత్యాదినాఽతీసారస్యాపి మృదువిరేచనమనుజ్ఞాతం| నైవం నవజ్వరస్య స్వల్పవిరేచ్యత్వం కదాఽపి| అల్పాగ్న్యాదయః శోష్యంతా న విరేచ్యాః| తత్రాల్పాగ్నిరబలత్వాద్భేషజవేగం న సహతే| అధోగరక్తపిత్తాతిసారిణోరతిప్రవృత్త్యా హన్యాత్| క్షతపాయోః ప్రాణోపరోధకరీం రుజాం జనయేత్| సశల్యస్య క్షతే వాయురాశ్రితో జీవితం హింస్యాత్| ఆస్థాపితస్య భేషజవేగాసహనాద్బలోపరోధః స్యాత్| క్రూరకోష్ఠస్యౌషధోద్ధతా దోషా హ్యప్రవర్తమానా హృదయశూలపర్వభేదానాహచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాక్లమాన్ జనయిత్వా ప్రాణాన్ హన్యుః| అతిస్నిగ్ధస్యాతియోగాయ స్యాత్| శోషిణః క్షీణధాతుతయా మలబలత్వం, తదభావాద్దేహవినాశః స్యాదితి|

Adhikarana vamanavidhiH (12-18) · Śloka 18

అథ సాధారణే కాలే స్నిగ్ధస్విన్నం యథావిధి| శ్వోవమ్యముత్క్లిష్టకఫం మత్స్యమాషతిలాదిభిః||12|| నిశాం సుప్తం సుజీర్ణాన్నం పూర్వాహ్ణే కృతమంగలం| నిరన్నమీషత్స్నిగ్ధం వా పేయయా పీతసర్పిషం||13|| వృద్ధబాలాబలక్లీబభీరూన్ రోగానురోధతః| ఆకంఠం పాయితాన్మద్యం క్షీరమిక్షురసం రసం||14|| యథావికారవిహితాం మధుసైంధవసంయుతాం| కోష్ఠం విభజ్య భైషజ్యమాత్రాం మంత్రాభిమంత్రితాం||15|| "బ్రహ్మదక్షాశ్విరుద్రేంద్రభూచంద్రార్కానిలానలాః| ఋషయః సౌషధిగ్రామా భూతసంఘాశ్చ పాంతు వః||16|| రసాయనమివర్షీణామమరాణామివామృతం| సుధేవోత్తమనాగానాం భైషజ్యమిదమస్తు తే||17|| ఔం నమో భగవతే భైషజ్యగురవే వైడూర్యప్రభరాజాయ| తథాగతాయార్హతే సమ్యక్సంబుద్ధాయ| తద్యథా| ఔం భైషజ్యే భైషజ్యే మహాభైషజ్యే సముద్రతే స్వాహా| " ప్రాఙ్ముఖం పాయయేత్| |18|

స0-ఏతత్ పూర్వోక్తం రేచ్యారేచ్యత్వమవగమ్యానంతరం సాధారణే-శ్రావణాదౌ కాలే, యథావిధి-స్నేహస్వేదాధ్యాయోదితేన క్రమేణ, స్నిగ్ధస్విన్నం పురుషం భైషజ్యమాత్రాం ప్రాఙ్ముఖం పాయయేదితి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| కీదృశం ? శ్వోవమ్యం-ప్రాతర్వమనార్హం| వమ్యమితి "అర్హేకృత్యతృచశ్చ" ఇత్యర్హార్థే పోరదుపధాదితి యత్| ఉత్క్లిష్టః-స్థానాచ్చలితః, కఫో యస్య తముత్క్లిష్టకఫం| కైః? మత్స్యాదిభిః| అంతర్భావితణ్యర్థోఽత్ర| ఉత్క్లేశితకఫమిత్యర్థః| తథా, నిశాం సుప్తం| "కాలాధ్వనోః" ఇతి ద్వితీయా| అత ఏవ యథోచితః సకలనిశాస్వాపోఽత్రోపలక్ష్యతే| తథా, సుష్ఠు జీర్ణమన్నం-ఆహారో యస్య తం| కదా పాయయేత్ ? పూర్వాహ్ణే-ప్రాతఃకాలే| కింభూతం ? కృతం మంగలం-స్వస్త్యయనాది, యస్య తం| మంగలమిత్యుపలక్షణార్థం,- కృతదేవద్విజాగ్నిగురువృద్ధార్చనమపీతి ద్రష్టవ్యం| తథా, నిరన్నం-అకృతాహారం| ఆతురవశాద్వా కించిత్స్నిగ్ధం| కథం ? ఇత్యాహ-పేయయా పీతసర్పిషం| వృద్ధేత్యాది| తథా, అసౌ వామ్యో వృద్ధో వా బాలో వా దుర్బలో వా క్లీబః-ఖేదాసహిష్ణుర్వా భవతి, భీరుర్వా-కాతరో భవతి| తదా రోగానురోధాదాకంఠం-అతిమాత్రం మద్యక్షీరాదికం పాయయేత్| తదనంతరం భైషజ్యమాత్రాం పాయయేత్| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ. అ. 27) - "భీరుకృశబాలవృద్ధసుకుమారాన్వా దోషానురోధేనాకంఠం పీతయూషేక్షురసక్షీరతక్రమాంసరసమద్యతుషోదకయవాగూమండాన్యతమం" ఇతి| కింభూతాం మాత్రాం ? యథావికారవిహితాం,- రోగానుసారేణ సాధితాం| తథా, మధుసైంధవాభ్యాం యుతాం| కిం కృత్వా ? కోష్ఠం-మృదుమధ్యక్రూరలక్షణం, విభజ్య-విచార్య| శ్లేష్మాధిక్యేన మృదుత్వం, శ్లేష్మమధ్యత్వేన మధ్యత్వం, శ్లేష్మహీనత్వేన క్రూరత్వం వమనే కోష్ఠస్య బోధ్యం| తథా చోక్తం చరకే (సి. అ. 1|8) - "శ్లేష్మోత్తరశ్చ్ఛర్దయతే హ్యదుఃఖం" ఇతి| కింభూతాం భైషజ్యమాత్రాం ? మంత్రాభిమంత్రితాం| తానేవ మంత్రానాహ-బ్రహ్మేత్యాదిగ్రంథేన|

Adhikarana pAnAnantaraM vidhiH (18) · Śloka 18

పీతో ముహూర్తమనుపాలయేత్| తన్మనాః|18|

స0-భైషజ్యమాత్రాం పీతః సన్నాతురః ముహూర్తం తన్మనాః-వమిగతచిత్తః, అనుపాలయేత్-ప్రతీక్షేత|

Adhikarana pravRuttavamanasya kRutyam (18-21) · Śloka 21

| జాతహృల్లాసప్రసేకశ్చ్ఛర్దయేత్తతః||18|| అంగులిభ్యామనాయస్తో నాలేన మృదునాఽథవా| గలతాల్వరుజన్ వేగానప్రవృత్తాన్ ప్రవర్తయన్||19|| ప్రవర్తయన్ ప్రవృత్తాంశ్చ జానుతుల్యాసనే స్థితః| ఉభే పార్శ్వే లలాటం చ వమతశ్చాస్య ధారయేత్||20|| ప్రపీడయేత్తథా నాభిం పృష్ఠం చ ప్రతిలోమతః| |21|

స0-తతః-అనంతరం, సంజాతహృల్లాసప్రసేకః సన్ ఛర్దయేత్| హృల్లాసో-హృదుపరోధః| ప్రసేకో-నిష్ఠీవనం| కథం వమేత్ ? అంగులిభ్యాం ద్వాభ్యాం| యద్వా, కోమలేన సువర్చలైరండాదిజేన-నాలేన మృదునా వమేత్| కీదృశః ? అనాయస్తః,- అనాయాసేనేత్యర్థః| అపరం గలతాల్వపీడయన్| తథా, అప్రవృత్తాన్ వేగాన్ ప్రవర్తయన్ ప్రవృత్తాశ్చ ప్రవర్తయన్| జానుప్రమాణే పీఠే స్థితః| చ-అపరం, అస్య-నరస్య, వమనం కుర్వతో ద్వే పార్శ్వే లలాటం చ ధారయేత్| పరిచారక ఇతి శేషః| నాభిం చ పీడయేత్| పృష్ఠం చ ప్రతిలోమతః-అసన్మార్గేణ పీడయేత్|

Adhikarana doShabhedena vamanadravyabhedaH (21-22) · Śloka 22

| కఫే తీక్ష్ణోష్ణకటుకైః పిత్తే స్వాదుహిమైరితి||21|| వమేత్ స్నిగ్ధామ్లలవణైః సంసృష్టే మరుతా కఫే| |22|

స0-కఫే తీక్ష్ణోష్ణకటుకైర్ద్రవ్యైర్వమేత్| పిత్తే స్వాదుశీతైర్ద్రవ్యైర్వమేత్| స్నిగ్ధామ్లలవణైర్వాయునా యుక్తే కఫే వమేత్|

Adhikarana vamanAvadhiH (22) · Śloka 22

కియంతం కాలం వమేత్ ? ఇత్యాహ - - - - | పిత్తస్య దర్శనం యావచ్ఛేదో వా శ్లేష్మణో భవేత్||22||

స0-యావత్ పిత్తస్య దర్శనం స్యాత్, కఫస్య వా ఛేదః-అంతః స్యాత్, తావద్వమేత్|

Adhikarana hInavegasyauShadham (23) · Śloka 23

హీనవేగః కణాధాత్రీసిద్ధార్థలవణోదకైః| వమేత్పునఃపునః|23|

స0-హీనవేగో నరః కణాధాత్రీసిద్ధార్థలవణోదకైరసకృద్వమేత్|

Adhikarana hInayogalakShaNAm hInayogajA rogAH (23-24) · Śloka 24

| తత్ర వేగానామప్రవర్తనం||23|| ప్రవృత్తిః సవిబంధా వా కేవలస్యౌషధస్య వా| అయోగస్తేన నిష్ఠీవకండూకోఠజ్వరాదయః||24||

స0-తత్ర-తేషు సమ్యగ్యోగాతియోగాయోగేషు మధ్యాత్, వేగానామప్రవర్తనమసావయోగః| సవిబంధా చ యా ప్రవృత్తిః సోఽప్యయోగః| కేవలస్య-దోషాదిరహితస్యౌషధస్య యా ప్రవృత్తిః సోఽప్యయోగః| తేన-అయోగేన, నిష్ఠీవాదయః స్యుః|

Adhikarana samyagyogalakShaNam (1-25) · Śloka 25

నిర్విబంధం ప్రవర్తంతే కఫపిత్తానిలాః క్రమాత్| (మనఃప్రసాదః స్వాస్థ్యం చావస్థానం చ స్వయం భవేత్| వైపరీత్యమయోగానాం న చాతిమహతి వ్యథా||1|| ) సమ్యగ్యోగే|25|

స0-సమ్యగ్యోగే కఫపిత్తానిలాః క్రమేణ నిర్విబంధం-నిఃసంగం ప్రవర్తంతే|

Adhikarana atiyogalakShaNam (25-26) · Śloka 26

| అతియోగే తు ఫేనచంద్రకరక్తవత్||25|| వమితం క్షామతా దాహః కంఠశోషస్తమో భ్రమః| ఘోరా వాయ్వామయా మృత్యుర్జీవశోణితనిర్గమాత్||26||

స0-అతియోగే పునః ఫేనచంద్రకరక్తవద్వమితం-వమనం భవతి| ఫేనశ్చ చంద్రకశ్చ రక్తం చ, తాని విద్యంతే యస్య వమితస్య తదేవం| తథా, క్షామతాదయో భవంతి| తమః-తిమిరదర్శనం, దారుణాశ్చ వాతరోగాః| తథా మృత్యుర్భవతి, జీవాఖ్యస్య శోణితస్య నిర్గమాత్-నిష్కాసాత్|

Adhikarana samyagvAntasyopacAraH (27) · Śloka 27

సమ్యగ్యోగేన వమితం క్షణమాశ్వాస్య పాయయేత్| ధూమత్రయస్యాన్యతమం స్నేహాచారమథాదిశేత్||27||

స0-సమ్యగ్యోగేన వమితే సతి ముహూర్తమాశ్వాస్య-శీతవాతాదినా, ధూమత్రయస్య-స్నిగ్ధమధ్యతీక్ష్ణాఖ్యస్య, అన్యతమం-ఏకం, పాయయేద్వైద్యః| అథ-అనంతరం, స్నేహాచారం-"ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాత్" ఇత్యాదికం, ఆదిశేత్|

Adhikarana samyagvAntasya peyAdikrameNa bhojanam (28) · Śloka 28

తతః సాయం ప్రభాతే వా క్షుద్వాన్ స్నాతః సుఖాంబునా| భుంజానో రక్తశాల్యన్నం భజేత్పేయాదికం క్రమం||28||

స0-తతః-ఊర్ధ్వం, సాయం-అపరాహ్ణే, ప్రభాతే-పూర్వాహ్ణే వా, బభుక్షిత ఉష్ణోదకేన స్నాతో రక్తశాల్యన్నం భుంజానః పేయాదికం క్రమం భజేత్|

Adhikarana peyAdikramaH (29) · Śloka 29

తమేవ పేయాదికం క్రమమాహ - - - - పేయాం విలేపీమకృతం కృతం చ యూషం రసం త్రీనుభయం తథైకం| క్రమేణ సేవేత నరోఽన్నకాలాన్ ప్రధానమధ్యావరశుద్ధిశుద్ధః||29||

స0-ప్రధానా చ మధ్యా చావరా చ ప్రధానమధ్యావరాః| ప్రధానమధ్యావరాశ్చ తాః శుద్ధయశ్చ, తాభిః శుద్ధో నరః క్రమేణ-యథాసంఖ్యం, పేయాం త్రీనన్నకాలాన్ ద్వావన్నకాలావేకన్నకాలం భజేదితి| విలేప్యాదిష్వప్యేవం యోజ్యం| ఏతదేవ స్పష్టీకృత్యోచ్యతే| యథా,-ప్రధానశుద్ధ్యా శుద్ధో నరో ద్వావన్నకాలావేకస్మిన్ దినే పేయాం భజేత్| ద్వితీయేఽహన్యేకమన్నకాలం పేయాం ద్వితీయమన్నకాలం విలేపీం| తృతీయే వాసరే ద్వావన్నకాలౌ విలేపీమేవ| చతుర్థే దివసే అకృతం-శుంఠీలవణాద్యసంస్కృతం యూషం, కృతం-శుంఠీలవణాదిసంస్కృతం యూషం చ ద్వావన్నకాలౌ భజేత్, పంచమేఽహ్ని ప్రథమేఽన్నకాలే చ| చః సముచ్చయే| త్రిష్వపి కాలేష్వకృతం కృతం చ యూషం భజేత్, విభజ్య తావద్గమ్యతే| ఏవం కాలత్రయం కృతాకృతం రసం విభజ్య భోజయేత్| సప్తరాత్రేణ (సప్తాహాత్) ప్రకృతిభోజనం క్రమేణ సేవేత| ఏవం యథాస్వం మధ్యశుద్ధిశుద్ధస్యావరశుద్ధిశుద్ధస్య చ యోజనా కార్యా| మునిస్త్వాహ (చ. సూ. అ. 15|17) - "అథైనం సాయాహ్నే పరే వాఽహ్ని సుఖోదకపరిషిక్తం పురాణానాం లోహితశాలితండులానాం స్వవక్లిన్నాం మండపూర్వాం సుఖోష్ణాం యవాగూం పాయయేదగ్నిబలమభిసమీక్ష్య| ఏవం ద్వితీయే తృతీయే చాన్నకాలే| చతుర్థే త్వన్నకాలే తథావిధానామేవ శాలీనాం సుస్విన్నాం విలేపీముష్ణోదకద్వితీయామస్నేహలవణామల్పస్నేహలవణాం వా భోజయేత్| ఏవం పంచమే షష్ఠే చాన్నకాలే| సప్తమే త్వన్నకాలే తథావిధానామేవ శాలీనాం ద్విప్రసృతం సుస్విన్నమోదనముష్ణోదకానుపానం తనునా తనుస్నేహలవణోపపన్నేన మృద్గయూషేణ భోజయేత్| ఏవమష్టమే నవమే చాన్నకాలే| దశమే త్వన్నకాలే లావకపింజలాదీనామన్యతమస్య మాంసస్య రసేనౌదకలావణికేన నాతిసారవతా భోజయేదుష్ణోదకానుపానం| ఏవమేకాదశే ద్వాదశే చాన్నకాలే| అత ఊర్ధ్వమన్నగుణాన్ క్రమేణోపయుంజానః సప్తాహాత్ ప్రకృతిభోజనమాగచ్ఛేత్|" ఇతి| త్రీనితి "కాలాధ్వనోరత్యంతసంయోగే" ఇతి ద్వితీయా|

Adhikarana peyAdikramasya phalam (30) · Śloka 30

అధునా పేయాదిక్రమస్య ఫలం వక్తి - - - - యథాఽణురగ్నిస్తృణగోమయాద్యైః సంధుక్ష్యమాణో భవతి క్రమేణ| మహాన్ స్థిరః సర్వపచస్తథైవ శుద్ధస్య పేయాదిభిరంతరాగ్నిః||30||

స0-యథా బాహ్యోఽగ్నిరణుః-అత్యల్పః, తృణగోమయకాష్ఠదలాదిభిః సంధుక్ష్యమాణః-ఉద్దీప్యమానో, మహాన్ స్థిరః-చిరకాలస్థాయీ, సర్వపచః-స్థూలసూక్ష్మగురులఘుపాచకః, క్రమేణ భవతి| తథైవ-తేనైవ ప్రకారేణ, శుద్ధస్య నరస్య పేయాదిభిరంతరాగ్నిః-ఔదర్యోఽగ్నిః, మహాన్ స్థిరః సర్వపచశ్చ భవతి| సర్వపచ ఇతి పచేరజంతస్య సర్వశబ్దేన సహ షష్ఠీసమాసః| ఖరనాదేఽప్యుక్తం-"విరేకే వమనే శ్రేష్ఠే పేయాదీనాం క్రియాక్రమః| త్రిశో, ద్విశో మధ్యమే స్యాదేకశస్తు కనీయసి||" ఇతి|

Adhikarana trividhasya vamanasya vegamAnam, trividhasya virekasya tulAmAnam (31) · Śloka 31

జఘన్యమధ్యప్రవరే తు వేగా- శ్చత్వార ఇష్టా వమనే షడష్టౌ| దశైవ తే ద్విత్రిగుణా విరేకే ప్రస్థస్తథా స్యాద్ద్విచతుర్గుణశ్చ||31||

స0-జఘన్యం చ మధ్యం చ ప్రవరం చ తస్మిన్ వమనే క్రమేణ వేగాశ్చత్వారః షడష్టేష్టాః| తంత్రకృతామితి శేషః| తే వేగా దశైవ ద్విత్రిగుణా జఘన్యమధ్యప్రవరే విరేకే క్రమేణ భవంతి| తథేతి సముచ్చయే| న కేవలం వేగా మానం, ప్రస్థశ్చ ద్విచతుర్గుణో మానం స్యాదితి తథాశబ్దస్యార్థః| త్రీణ్యేతాన్యుపజాతివృత్తాని|

Adhikarana vamanasya pittAvasAnatvaM samyaktvam, trividhasya vamanasya tulAmAnam, virekasya kaphAvasAnatvaM samyaktvam (32) · Śloka 32

పిత్తావసానం వమనం విరేకాదర్ద్ధం, కఫాంతం చ విరేకమాహుః| - |32|

స0-పిత్తాంతం వమనం వదంతి| విరేకాదర్ద్ధం వమనం కథయంతి| విరేచనం కఫాంతమాహుః|

Adhikarana vegamAne tulAmAne cApohyamAnam (32) · Śloka 32

| ద్విత్రాన్ సవిట్కానపనీయ వేగాన్ మేయం విరేకే, వమనే తు పీతం||32||

స0-ద్వౌ వా త్రయో వా ద్విత్రాః| "సంఖ్యయాఽవ్యయా" ఇతి బహువ్రీహిః| "బహువ్రీహౌ సంఖ్యేయే డచ్" ఇతి డచ్ వా సమాసాంతః| సహ విశా-పురీషేణ వర్తంత ఇతి సవిట్కాః| ద్విత్రాన్ వేగాన్ సవిట్కానపనీయ-గణనాయామనుపారుహ్య, విరేకే మేయం-మాతవ్యం| వమనే పునః పీతం యదౌషధం తదపనీయ మేయం| ఇంద్రవజ్రావృత్తం|

Adhikarana virecanavidhiH (33) · Śloka 33

అథైనం వామితం భూయః స్నేహస్వేదోపపాదితం| శ్లేష్మకాలే గతే జ్ఞాత్వా కోష్ఠం సమ్యగ్విరేచయేత్||33||

స0-ఏనం-నరం వామితం, భూయః-పునరపి, స్నేహస్వేదాభ్యాముపపాదితమనంతరం సమ్యగ్విరేచయేత్| కదా ? శ్లేష్మణః కాలః-సత్రిభాగః ప్రహరః, తస్మిన్ గతే సతి| కిం కృత్వా ? కోష్ఠం-మృదుమధ్యక్రూరలక్షణం, జ్ఞాత్వా-అవగమ్య|

Adhikarana mRudukoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

బహుపిత్తో మృదుః కోష్ఠః క్షీరేణాపి విరిచ్యతే| |34|

స0-యో బహుపిత్తః కోష్ఠః స మృదుర్భవతి| స చ క్షీరేణ విరిచ్యతే| అపిశబ్దాదారగ్వధాదిభిరపి|

Adhikarana krUrakoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

| ప్రభూతమారుతః క్రూరః కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్యామాదికైరపి||34||

స0-ప్రభూతమారుతః క్రూరః కోష్ఠో భవతి| స చ కృచ్ఛ్రేణ-కథంచిదపి, శ్యామాదికైర్విరిచ్యతే| ఆదిశబ్దేన కంకుష్ఠసుధాదీనాం గ్రహణం| అపిశబ్దాదారగ్వధాదిభిర్న విరిచ్యతే|

Adhikarana doShabhedena virecanabhedaH (35) · Śloka 35

కషాయమధురైః పిత్తే విరేకః, కటుకైః కఫే| స్నిగ్ధోష్ణలవణైర్వాయౌ|35|

స0-కషాయమధురైః-ఆరగ్వధాదిభిః, పిత్తే విరేకః| కటుకైః కఫే విరేకః| స్నిగ్ధోష్ణలవణైః-ఏరండతైలాదిభిర్వాయౌ విరేకః కార్యః|

Adhikarana virecanapravRuttau pravartanopAyaH (35-36) · Śloka 36

| అప్రవృత్తౌ తు పాయయేత్||35|| ఉష్ణాంబు, స్వేదయేదస్య పాణితాపేన చోదరం| ||36||

స0-అప్రవృత్తిః-మందా ప్రవృత్తిః| నఞ్ ఈషదర్థే| విరేకాప్రవృత్తావుష్ణాంబు పాయయేద్వైద్యః| అస్య చాతురస్య పాణితాపేన జఠరం స్వేదయేత్|

Adhikarana upAyenApyapravRutau kRutyam (37-38) · Śloka 38

| ఉత్థానేఽల్పే దినే తస్మింభుక్త్వాఽన్యేద్యుః పునః పిబేత్| అదృఢస్నేహకోష్ఠస్తు పిబేదూర్ధ్వం దశాహతః| భూయోఽప్యుపస్కృతతనుః స్నేహస్వేదైర్విరేచనం||37|| యౌగికం సమ్యగాలోచ్య స్మరంపూర్వమతిక్రమం| |38|

స0-తస్మిన్-విరేకస్య దినే, అల్ప ఉత్థానే-స్తోకాయాం ప్రవృత్తౌ సత్యాం, భుక్త్వాఽన్నమన్యేద్యుః-అన్యస్మిన్ దినే పునర్విరేచనౌషధం పిబేదాతురః| స్నేహనం-స్నేహః| దృఢః స్నేహకోష్ఠో యస్య స దృఢస్నేహకోష్ఠః| న దృఢస్నేహకోష్ఠోఽదృఢస్నేహకోష్ఠః| స భూయోఽపి స్నేహస్వేదైః సంస్కృతశరీరో దశాహాదూర్ధ్వం యౌగికం విరేచనం పిబేత్| [ సమ్యగాలోచ్య- ] యథావన్నిరూప్య, పూర్వమనుక్రమం-"భైషజ్యమాత్రాం మంత్రాభిమంత్రితాం" ఇత్యాదికం, తథా "అప్రవృత్తౌ తు పాయయేత్| ఉష్ణాంబు స్వేదయేదస్య పాణితాపేన చోదరం|" ఇత్యాదికం చ, స్మరన్ పిబేదితి|

Adhikarana virecane hInayogalakShaNaNam (38-39) · Śloka 39

| హృత్కుక్ష్యశుద్ధిరరుచిరుత్క్లేశః శ్లేష్మపిత్తయోః||38|| కండూవిదాహః పిటికాః పీనసో వాతవింగ్రహః| అయోగలక్షణం|39|

స0-అయోగలక్షణం హృత్కుక్ష్యశుద్ధిరిత్యాదికం|

Adhikarana virecane samyagyogalakShaNam (39) · Śloka 39

| యోగో వైపరీత్యే యథోదితాత్||39||

స0-యథోక్తాద్వైపరీత్యే-హృత్కుక్షిశుద్ధిరిత్యాదికో(కే), యోగో-యోగలక్షణం|

Adhikarana virecane atiyogalakShaNam (40-42) · Śloka 42

విట్పిత్తకఫవాతేషు నిఃసృతేషు క్రమాత్స్రవేత్| నిఃశ్లేష్మపిత్తముదకం శ్వేతం కృష్ణం సలోహితం||40|| మాంసధావనతుల్యం వా మేదఃఖండాభమేవ వా| గుదనిఃసరణం తృష్ణా భ్రమో నేత్రప్రవేశనం||41|| భవంత్యతివిరిక్తస్య తథాఽతివమనామయాః| |42|

స0-అతివిరిక్తస్య విట్పిత్తకఫవాతేషు క్రమాన్నిఃసృతేషు జలం స్రవేత్| కింభూతం ? నిఃశ్లేష్మపిత్తం, తథా శ్వేతం కించిత్కృష్ణం సలోహితం-ఈషద్రక్తం, అథవా మాంసప్రక్షాలనసదృశమథవా మేదఃశకలాభం స్రవేత్| తథా గుదనిఃసరణాదయోఽతివమనామయాశ్చ-క్షామతాదయో భవంతి|

Adhikarana samyagviriktasya samyagvAntavidhiH (42-43) · Śloka 43

| సమ్యగ్విరిక్తమేనం చ వమనోక్తేన యోజయేత్||42|| ధూమవర్జ్యేన విధినా| |43|

స0-ఏనం చ-నరం సమ్యగ్విరిక్తం, వమనవిహితేన విధినా విధూమేనోపపాదయేత్|

Adhikarana prakRutibhojanamapi krameNa kuryAt (43) · Śloka 43

తతో వమితవానివ| క్రమేణాన్నాని భుంజానో భజేత్ప్రకృతిభోజనం||43||

స0-తతః-అనంతరం, క్రమేణ-పూర్వోక్తేన, రక్తశాల్యన్నసహితపేయోదీన్యన్నాన్యశ్నన్ ప్రకృతిభోజనం భజేత్|

Adhikarana mandavahnyAdibhiH shodhanadine upavAsaH kAryaH (44) · Śloka 44

మందవహ్నిమసంశుద్ధమక్షామం దోషదుర్బలం| అదృష్టజీర్ణలింగం చ లంఘయేత్పీతభేషజం||44||

స0-పీతభేషజాన్ మందవహ్న్యాదీన్ పంచ లంఘయేత్| అదృష్టం జీర్ణలింగం పీతభేషజస్య యస్యేతి యోజ్యం|

Adhikarana la~gghanasya phalam (45) · Śloka 45

ఏవం లంఘితే యో గుణో భవతి, తమాహ - - - - స్నేహస్వేదౌషధోత్క్లేశసంగైరితి న బాధ్యతే| |45|

స0-ఉత్క్లేశాశ్చ సఙఆశ్చోత్క్లేశసంగాః| స్నేహశ్చ స్వేదశ్చౌషధం చ తాని, తేషాముత్క్లేశసంగాః స్నేహస్వేదౌషధోత్క్లేశసంగాః తైః| ఇతి-ఏవం లంఘితే సతి, మందాగ్న్యాదిర్న బాధ్యతే-న పీడ్యతే|

Adhikarana peyAdikrame yuktiH (45-46) · Śloka 46

| సంశోధనాస్రవిస్రావస్నేహయోజనలంఘనైః||45|| యాత్యగ్నిర్మందతాం తస్మాత్ క్రమం పేయాదిమాచరేత్| |46|

స0-సంశోధనాదిభిర్యతోఽగ్నిర్మందతాం యాతి, అతో హేతోః పేయాదిక్రమమాచరేత్| సంశోధనం-సమ్యక్శుద్ధిః| అస్రవిస్రావో-రక్తస్రుతిః| స్నేహయోజనం- స్నేహోపయోగః| నను, శుద్ధ్యాగ్నిమాంద్యమిహోచ్యతే| వక్ష్యతి చ (శ్లో. 60) - "బుద్ధిప్రసాదం" ఇత్యాదినా "జ్వలనస్య దీప్తిం సంశోధనం కరోతి" ఇతి| తదిమే వచసి పరస్పరం వ్యాఘ్నాతే| అత్రోచ్యతే| కాలభేదాదదోషః| సంశోధనే క్రియమాణేఽగ్నిమాంద్యం భవతి| కృతే చ సంశోధనేఽథ పేయాదిక్రమమాసేవమానస్యాగ్నిదీప్తిరితి న కశ్చిదత్ర వ్యాఘాతః|

Adhikarana srutAlpapittAdau peyAniShedhaH, niShiddhapeyAnAM peyAsthAne manthaH (46-47) · Śloka 47

| స్రుతాల్పపిత్తశ్లేష్మాణం మద్యపం వాతపైత్తికం||46|| పేయాం న పాయయేత్తేషాం తర్పణాదిక్రమో హితః| |47|

స0-స్రుతౌ-పతితౌ, అల్పౌ పిత్తశ్లేష్మాణౌ యస్య తం, తథా మద్యపో యో నరస్తం మద్యపం. తథా వాతపైత్తికం, ఏతాంస్త్రీనపి పేయాం న పాయయేత్| తర్హ్యేషాం కిం కార్యం ? ఇత్యాహ-తేషామిత్యాది| ప్రథమేఽన్నకాలే లాజసక్తవో ద్వితీయేఽన్నకాలే మాంసరసౌదన(?)మిత్యేష తర్పణాదిక్రమస్తేషాం హితః|

Adhikarana vamanavirecanayoH svakAryapratIkShAvadhiH (47-48) · Śloka 48

నను, విరేచనస్యేవ వమనస్య కస్మాత్ పాకో న ప్రతీక్ష్యతే ? ఇత్యాహ - - - - | అపక్వం వమనం దోషాన్ పచ్యమానం విరేచనం||47|| నిర్హరేద్వమనస్యాతః పాకం న ప్రతిపాలయేత్| |48|

స0-వమనమపక్వం సత్ దోషాన్నిర్హరేత్| విరేచనం తు పచ్యమానం దోషాన్నిర్హరేత్| అతో వమనస్య పాకో న ప్రతిపాల్యతే|

Adhikarana durbalAditvAhAraireva shodhyaH (48-49) · Śloka 49

| దుర్బలో బహుదోషశ్చ దోషపాకేన యః స్వయం||48|| విరిచ్యతే భేదనీయైర్భోజ్యైస్తముపపాదయేత్| |49|

స0-దుర్బలో నరో బహుదోషశ్చ దోషపాకేన హేతునా స్వయం-ఔషధమంతరేణ, యో విరిచ్యతే-భిద్యతే, తం-నరం, భేదనీయైర్భోజ్యైః-భక్ష్యైర్యోజయేత్|

Adhikarana durbalAdInAM mRudvalpamauShadham alpadoShasya durbalasya shamanam (49-51) · Śloka 51

| దుర్బలః శోధితః పూర్వమల్పదోషః కృశో నరః||49|| అపరిజ్ఞాతకోష్ఠశ్చ పిబేన్మృద్వల్పమౌషధం| వరం తదసకృత్పీతమన్యథా సంశయావహం||50|| హరేద్బహూంశ్చలాన్ దోషానల్పానల్పాన్ పునఃపునః| దుర్బలస్య మృదుద్రవ్యైరల్పాన్ సంశమయేత్తు తాన్||51||

స0-దుర్బలాదయః పంచ మృద్వల్పం విరేచనౌషధం పిబేయుః| కిమిత్యాహ-యస్మాత్ తత్-విరేచనౌషధం, అసకృత్-పునఃపునః, పీతం వరం, న బహు| అన్యథా-బహు తీక్ష్ణం చౌషధం పీతం, సంశయావహం-ప్రాణసందేహకారి| తథా, పునఃపునః ప్రయుక్తమౌషధం చలాన్ బహూన్ దోషానల్పానల్పాన్ హరేత్| ఏవం బలహానిం వినా దోషనిర్హారః కృతః స్యాత్| తురవధారణే| దుర్బలస్య నరస్య మృదుద్రవ్యైరల్పానేవ తాన్ దోషాన్ సమ్యక్ శమయేత్|

Adhikarana bahudoShasya shamane bAdhakam (52) · Śloka 52

నను, బహవో దోషాః కస్మాన్న శామ్యంతే ? ఇత్యాహ - - - - క్లేశయంతి చిరం తే హి హన్యుర్వైనమనిర్హృతాః| |52|

స0-హి-యస్మాత్, తే-బహవో దోషాః, అనిర్హృతాశ్చిరమేనం-ఆతురం, క్లేశయంతి| హన్యుర్వా-అనిర్హృతా మారయేయుః|

Adhikarana mandAdagnikrUrakoShThayoH shodhane pUrvA~ggam (52-53) · Śloka 53

| మందాగ్నిం క్రూరకోష్ఠం చ సక్షారలవణైర్ఘృతైః||52|| సంధుక్షితాగ్నిం విజితకఫవాతం చ శోధయేత్| |53|

స0-మందాగ్నిం క్రూరకోష్ఠం చ నరం సహ క్షారలవణాభ్యాం వర్తంతే యాని ఘృతాని తైర్యథాసంఖ్యముద్దీపితానలం విజితకఫవాతం చ శోధయేత్|

Adhikarana rUkShAdInAM virecanamapi na virecayati te kathaM virecyAH? (53-55) · Śloka 55

| రూక్షవహ్వనిలక్రూరకోష్ఠవ్యాయామశీలినాం||53|| దీప్తాగ్నీనాం చ భైషజ్యమవిరేచ్యైవ జీర్యతి| తేభ్యో బస్తిం పురా దద్యాత్తతః స్నిగ్ధం విరేచనం||54|| శకృన్నిర్హృత్య వా కించిత్తీక్ష్ణాభిః ఫలవర్తిభిః| ప్రవృత్తం హి మలం స్నిగ్ధో విరేకో నిర్హరేత్సుఖం||55||

స0-రూక్షాదీనాం భైషజ్యమవిరేచ్యైవ-విరేచనమకృత్వైవ, పరిణమతి| తేభ్యో-రూక్షాదిభ్యః, పూర్వం బస్తిం దద్యాత్| అనంతరం స్నిగ్ధం-ఏరండతైలబిందుఘృతాదికం, విరేచనం యోజయేత్| అథవా ఫలవర్తిభిస్తీక్ష్ణాభిః పురీషం కించిత్-అల్పం, నిర్హృత్య-నిఃసార్య, స్నిగ్ధం విరేచనం దద్యాత్| కిమితి బస్తినా తీక్ష్ణాభిః ఫలవర్తిభిశ్చ కించిచ్ఛకృన్నిర్హారః క్రియతే ? ఇత్యాహ-ప్రవృత్తం హీత్యాది| యస్మాన్మలం ప్రవృత్తం సంతం కించిత్పతితం స్నిగ్ధో విరేకః సుఖం-అకృచ్ఛ్రేణ నిర్హరేత్|

Adhikarana viShAdyArtaiShu shodhanam (56) · Śloka 56

విషాభిఘాతపిటికాకుష్ఠశోఫవిసర్పిణః| కామలాపాండుమేహార్తాన్నాతిస్నిగ్ధాన్ విశోధయేత్||56||

స0-నాతిశబ్దోఽత్రేషదర్థే| "నాతిశీతగురుస్నిగ్ధం" (హృ. సూ. అ. 6|63) ఇత్యత్ర యథా| విషాద్యార్తానీషత్స్నిగ్ధాన్ విశోధయేత్|

Adhikarana sarveShAM snehavirecanam snehabhAvitAnAM rUkShaM virecanam (57) · Śloka 57

సర్వాన్ స్నేహవిరేకైశ్చ, రూక్షైస్తు స్నేహభావితాన్| |57|

స0-సర్వాన్-ఈషత్సిగ్ధాన్ విషార్తాదీనీషద్రూక్షాన్ వా, స్నేహవిరేకైః శోధయేత్| స్నేహభావితాంశ్చ పురుషాన్ రూక్షైర్విరేకైః శోధయేత్|

Adhikarana pratikarmaM snehasvedau kAryau,sarvakarmAnte punaH snehanam (57-58) · Śloka 58

| కర్మణాం వమనాదీనాం పునరప్యంతరేఽంతరే||57|| స్నేహస్వేదౌ ప్రయుంజీత, స్నేహమంతే బలాయ చ| |58|

స0-వమనాదీనాం కర్మణామంతరేఽంతరే-మధ్యే మధ్యే, పునరపి-భూయః, స్నేహస్వేదౌ ప్రయుంజీత| అంతే చ కర్మణాం బలాయ-శరీరస్య బలాధానార్థం, స్నేహం ప్రయుంజీత| తదయమర్థోఽత్ర బోధ్యః,-ఆదౌ స్నేహస్వేదౌ తతో వమనం, పునః స్నేహస్వేదౌ తతో విరేచనం, పునః స్నేహస్వేదౌ తతోఽనువాసనం, పునః స్నేహస్వేదౌ తతో నిరూపణం, పునః స్నేహస్వేదౌ తతోఽనువాసనమితి|

Adhikarana snehasvedAbhyAse yuktiH (58-59) · Śloka 59

కిమిత్యేవం విధీయతే ? ఇత్యాహ - - - - | మలో హి దేహాదుత్క్లేశ్య హ్రియతే వాససో యథా||58|| స్నేహస్వేదైస్తథోత్క్లిష్టః శోధ్యతే శోధనైర్మలః| |59|

స0-యతో దేహాదుత్క్లేశ్య-పతనోన్ముఖం కృత్వా మలో విరేచనాదిభిర్హ్రియతే| కథమివ ? వాససో-వస్త్రాద్యథా,- మర్దనికాయాం వస్త్రం మర్దయిత్వా జలాదినా మలో నిర్హ్రియత ఇతి|

Adhikarana snehasvedanAbhyAse doShaH (59-60) · Śloka 60

నను, స్నేహస్వేదావంతరేణాపి కస్మాన్మలః శోధనైర్న శోధ్యతే ? ఇత్యాహ - - - - | స్నేహస్వేదావనభ్యస్య కుర్యాత్సంశోధనం తు యః||59|| దారు శుష్కమివానామే శరీరం తస్య దీర్యతే||59|| 1/2||60||

స0-యో నరః స్నేహస్వేదావనభ్యస్య-అశీలయిత్వా, సంశోధనం కుర్యాత్, తస్య శరీరం దీర్యతే| కథమివ ? ఆనామే-ఆనమనే, కాష్ఠం శుష్కం యథా దీర్యత ఇతి|

Adhikarana samyak shodhanasya phalam (17) · Śloka 18

సాంప్రతం సంశుద్ధేః ఫలమాహ - - - - బుద్ధిప్రసాదం బలమింద్రియాణాం ధాతుస్థిరత్వం జ్వలనస్య దీప్తిం| చిరాచ్చ పాకం వయసః కరోతి సంశోధనం సమ్యగుపాస్యమానం| 60 1/2| ఇతి శ్రీ వైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే వమనవిరేచనవిధిర్నామాష్టాదశోఽధ్యాయః||18||

స0-సంశోధనం సమ్యక్ క్రియమాణం బుద్ధిప్రసాదాదీన్ పంచ కరోతి| బుద్ధిప్రసాదో-ధీపాటవం| వయసో-యౌవనాదేః, పాకః-పరిణామ ఇతి| ఉపజాతిర్వృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే వమనవిరేచనవిధిర్నామాష్టాదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 17||