25. yantravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અથેદાનીં પઞ્ચવિંશાધ્યાયારમ્ભો યન્ત્રવિધાનપ્રદર્શનાર્થઃ| યતો બસ્તિનસ્યાઞ્હ્જનક્ષારાદીનિ યન્ત્રાશ્રયણ્યેવેત્યાહ-

Adhikarana yantravidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો યન્ત્રવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ સ સ્માદુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

સ૦-યન્ત્રસ્ય વિધિર્યન્ત્રવિધિઃ શેષં પૂર્વવત્| અર્શોભગન્દરાદિષુ નિરુજેઽઙ્હ્ગે યમ્યતે-નિયમ્યતે શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મેતિ યન્ત્રમ્|

Adhikarana yantralakShaNam (1-3) · Śloka 3

એતદેવ સ્પષ્ટયન્નાહ નાનાવિધાનાં શલ્યાનાં નાનાદેશપ્રબાધિનામ્| આહર્તુમભ્યુપાયો યસ્તદ્યન્ત્રં યચ્ચ દર્શને||૧|| અર્શોભગન્દરાદીનાં શસ્ત્રક્ષારાગ્નિયોજને| શેષાઙ્ગપરિરક્ષાયાં તથા બસ્ત્યાદિકર્મણિ||૨|| ઘટિકાલાબુશૃઙ્ગં ચ જામ્બવૌષ્ઠાદિકાનિ ચ| |૩|

સ૦-અનેકપ્રકારાણિ યાનિ શલ્યાનિ-શસ્ત્રવેણુપાષાણાદિરૂપાણિ, વિવિધેષુ શરીરપ્રદેશેષુ નિવિશન્તે, તેષામાહરણે આકૃષ્ટું, યોઽભ્યુપાયસ્તદ્યન્ત્રમ્| 'ઉચ્યતે' ઇતિ શેષઃ| તથા, અર્શોભગન્દરનાડીવ્રણાદીનાં શસ્ત્રાદિયોજને સતિ શેષસ્ય-નિરુજસ્યાઙ્ગસ્ય, પરિરક્ષાયાં-રક્ષાનિમિત્તમ્, સ્વસ્થસ્યાઙ્ગસ્ય શસ્ત્રાદ્યાબાધાનિવૃત્ત્યર્થમિત્યર્થઃ| તથા, બસ્તિનસ્યાદિકર્મણિ ય ઉપાયસ્તચ્ચ યન્ત્રમ્| તથા ઘટિકાદિ ચ યન્ત્રં પવનાકર્ષણાય રક્તાદ્યાકર્ષણાય ચ| જામ્બવૌષ્ઠસન્દંશાદીનિ ચ યન્ત્રાણિ|

Adhikarana yantravisheShANAM buddhyA kalpyatvam (3-4) · Śloka 4

યન્ત્રાણાં કિં રૂપં કિં |ચ] કાર્યં સ્યાત્? ઇત્યાહ- | અનેકરૂપકાર્યાણિ યન્ત્રાણિ વિવિધાન્યતઃ||૩|| વિકલ્પ્ય કલ્પયેદ્બુદ્ધ્યા યથાસ્થૂલં તુ વક્ષ્યતે| |૪|

સ૦-રૂપાણિ ચ કાર્યાણિ ચ રૂપકાર્યાણિ| અનેકાનિ વિચિત્રાણિ, રૂપકાર્યાણિ તેષાં તાનિ યન્ત્રાણિ નાનાપ્રકારાણિ| તત્ર રૂપં-કઙ્કમુખસ્વસ્તિકાદ્યાકારત્વમ્| કાર્યં-અસ્થ્યાદિલગ્નશલ્યહરણાદિકમ્| યતશ્ચૈવં યન્ત્રાણાં નાનાવિધત્વમ્, અતસ્તાનિ બુદ્ધ્યા વિકલ્પ્ય કાર્યાનુરોધાત્ કલ્પયેત્| નનુ, યન્ત્રાણાં દિઙ્માત્રેઽપ્યનભિજ્ઞઃ કથમિવ કલ્પનાં કર્તું પારયેત્ ? ઇત્યાહ- સં-યાનિ યાનિ સ્થૂલાનિ યથાસ્થૂલમ્| "યથા સાદૃશ્યે" ઇત્યવ્યયીભાવઃ| યથાસ્થૂલયન્ત્રકરણેન વ્યુત્પન્નમતિઃ શેષાણામપિ યન્ત્રાણામુત્પાદને વિકલ્પં કર્તું સમર્થો ભવેદિતિ ભાવઃ|

Adhikarana svastikayantrANi svastikAnAM kAryam (4-7) · Śloka 7

અથ યન્ત્રાણ્યાહ | તુલ્યાનિ કઙ્કસિંહર્ક્ષકાકાદિમૃગપક્ષિણામ્||૪|| મુખૈર્મુખાનિ યન્ત્રાણાં કુર્યાત્તત્સંજ્ઞકાનિ ચ| અષ્ટાદશાઙ્ગુલાયામાન્યાયસાનિ ચ ભૂરિશઃ||૫|| મસૂરાકારપર્યન્તૈઃ કણ્ઠે બદ્ધાનિ કીલકૈઃ| વિદ્યાત્સ્વસ્તિકયન્ત્રાણિ મૂલેઽઙ્કુશનતાનિ ચ||૬|| તૈર્દૃઢૈરસ્થિસંલગ્નશલ્યાહરણમિષ્યતે| |૭|

સ૦-યેન પાર્શ્વેન શલ્યમુદ્ધ્રિયતે તદ્યન્ત્રાણાં મુખં વેદ્યમ્| કઙ્કાદીનાં પક્ષિમૃગાણાં મુખૈસ્તુલ્યાનિ યન્ત્રાણાં મુખાનિ કુર્યાત્| આદિશબ્દેન ગૃધ્રહંસહરિણાદિપરિગ્રહઃ| તાનિ તત્સંજ્ઞકાનિ| ચ એવાર્થે, તાનિ યન્ત્રાણિ તન્નામાન્યેવ| યથા,-કઙ્કુમુખં સિંહમુખમિત્યાદિ| અષ્ટાદશાઙ્ગુલેત્યાદિ, સ્વસ્તિકાખ્યાનિ યન્ત્રાણિ વિદ્યાત્| કીદૃશાનિ ? અષ્ટાદશાઙ્ગુલદૈર્ઘ્યાણિ, ભૂરિશો-બાહુલ્યેન, આયસાનિ-શસ્ત્રમયાનિ| દન્તાદિમયાનામપિ ક્વચિદ્દર્શનાત્ ભૂરિશ ઇત્યુક્તમ્| તથા, કણ્ઠપ્રદેશે કીલકૈર્બદ્ધાનિ| કીદૃશૈઃ કીલકૈઃ ? મસૂરાકારાઃ પર્યન્તા યેષાં તૈઃ| યત્ર પ્રદેશે યન્ત્રાણાં હસ્તગ્રહસ્તત્ર તન્મૂલમ્| તત્રાઙ્કુશવન્નતાનિ-પરિણતાનિ| તૈઃ-કઙ્કમુખાદિભિઃ, અસ્થિસંલગ્નશલ્યસ્ય-કાણ્ડફલાદેઃ, આહરણં-આકર્ષણમિષ્યતે|

Adhikarana kIlabaddhavimuktAgrau saMdaMshau (7-8) · Śloka 8

| કીલબદ્ધવિમુક્તાગ્રૌ સન્દંશૌ ષોડશાઙ્ગુલૌ||૭|| ત્વક્શિરાસ્નાયુપિશિતલગ્નશલ્યાપકર્ષણૌ| |૮|

સ૦-કીલેન-મસૂરાકારપર્યન્તેન, બદ્ધં તથા વિમુક્તમગ્રં- મુખં, યયોસ્તૌ કીલબદ્ધવિમુક્તાગ્રૌ સન્દંશૌ ભવતઃ| કીદૃશૌ ? ષોડશાઙ્ગુલપ્રમાણૌ| ક્વોપયોગ એતયોઃ સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-ત્વગિત્યાદિ| ત્વગાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| ત્વક્શિરાસ્ત્રાયુપિશિતલગ્નં ચ તચ્છલ્યં ચ, તસ્યાપકર્ષ્ણે-આહરણે, તાવુપયુજ્યેતે|

Adhikarana ShaDa~ggulaH saMdaMshaH (8) · Śloka 8

| ષડઙ્ગુલોઽન્યો હરણે સૂક્ષ્મશલ્યોપપક્ષ્મણામ્||૮||

સ૦-ષોડશાઙ્ગુલસન્દંશદ્વયાદન્યઃ સન્દંશઃ (ષડઙ્ગુલપ્રમાણઃ) સૂક્ષ્મશલ્યાનાં-નાસારોમાદીનાં, હરણે-આકર્ષણે, તથા, ઉપપક્ષ્મણાં વર્ત્માદિભવાનાં હરણે યુજ્યતે|

Adhikarana mucuNDI (9) · Śloka 9

મુચુણ્ડી સૂક્ષ્મદન્તર્જુર્મૂલે રુચકભૂષણા| ગમ્ભીરવ્રણમાંસાનામર્મણઃ શેષિતસ્ય ચ||૯||

સ૦-સા ચ મુચુણ્ડીસંજ્ઞા| કિમ્ભૂતા મુચુણ્ડી? સૂક્ષ્મા દન્તા યસ્યાઃ સા સૂક્ષ્મદન્તા, તથા, ઋજુઃ-અવક્રા, ન ચ સન્દંશવદ્વક્રા દ્વિબાહુરિત્યાર્થઃ| તથા, મૂલે-હસ્તગ્રહણસ્થાને, રુચકં-અઙ્ગુલીયકરૂપં, ભૂષણં યસ્યાઃ સા રુચકભૂષણા| રુચકપીડનેન સા કર્મ કરોતીત્યર્થઃ| ગમ્ભીરશ્ચાસૌ વ્રણશ્ચ ગમ્ભીરવ્રણસ્તસ્મિન્ માંસાનિ-તસ્યાધિમાંસં, એતદ્વિષય આહરણે| અર્મણશ્ચ શેષિતસ્ય ચ્છિન્નશેષસ્યાહરણે મુચુણ્ડી|

Adhikarana ekatAladvitAlake (10) · Śloka 10

દ્વે દ્વાદશાઙ્ગુલે મત્સ્યતાલવત્ દ્વ્યેકલાલકે| તાલયન્ત્રે સ્મૃતે કર્ણનાડીશલ્યાપહારિણી||૧૦||

સ૦-દ્વે તાલયન્ત્રે ભવતઃ| કિંપ્રમાણે ? દ્વાદશાઙ્ગુલે| સંસ્થાનમાહ-મત્સ્યતાલવત્ મીનગલતાલવત્, દ્વિતાલકં-એકં દ્વયોઃ પાર્શ્વયોર્મત્સ્યમુખસદૃશમ્, અપરમેકતાલકં-એકપાર્શ્વે મત્સ્યમુખાકારમેવ| તે દ્વે તાલયન્ત્રે ભવતઃ| કર્ણેત્યાદિ| કર્ણનાડી શલ્યમપહરતઃ-કર્ણનાડીશલ્યાપહારિણી|

Adhikarana nADIyantraNAM sthUlaM svarupaM kAryaM ca (11-12) · Śloka 12

નાડીયન્ત્રાણિ સુષિરાણ્યેકાનેકમુખાનિ ચ| સ્રોતોગતાનાં શલ્યાનામામયાનાં ચ દર્શને||૧૧|| ક્રિયાણાં સુકરત્વાય કુર્યાદાચૂષણાય ચ| તદ્વિસ્તારપરીણાહદૈર્ઘ્યં સ્રોતોનુરોધતઃ||૧૨||

સ૦-નાડીયન્ત્રાણિ બસ્તિનેત્રાદિવત્ સુષિરાણિ સ્યુઃ| એકં ચાનેકં ચૈકાનેકં મુખં યેષામ્| તનિ ચ કાનિચિદેકમુખાનિ એકદ્વારાણિ, કાનિચિદનેકમુખાનિ-અનેકદ્વારાણિ| એતત્કર્માચષ્ટે-સ્રોત ઇત્યાદિ| તાનિ ચ કર્ણાદિસ્રોતોગતાનાં શલ્યાનાં દર્શનનિમિત્તં વિદધીત| તથા, કણ્ઠાદિસ્રોતોગતાનાં રોગાણાં દર્શને-દર્શનનિમિત્તં, વિદધીત| તથા, ક્રિયાણાં-શસ્ત્રક્ષારાગ્નિપ્રક્ષાલનૌષધપ્રણિધાનાદીનાં, સુકરત્વાર્થમ્| તથા, વિષિદિગ્ધાઙ્ગાદીનામાચૂષણાય વિદધીત| તદ્વિસ્તારેત્યાદિ| તેષાં-નાડીયન્ત્રાણાં, વિસ્તારશ્ચ પરીણાહશ્ચ દૈર્ઘ્યં ચ, તાનિ સ્રોતોવશાત્ ભવન્તિ| યથા,-અનુવાસનોત્તરબસ્તિનસ્યનાડિકાદિષુ નિર્દિષ્ટમ્|

Adhikarana kaNThAntaHshalyAvalokinI nADI (13) · Śloka 13

દશાઙ્ગુલાઽર્ધનાહાઽન્તઃકણ્ઠશલ્યાવલોકિની| નાડી|૧૩|

સ૦-કણ્ઠે શલ્યં કણ્ઠશલ્યમ્| કણ્ઠાભ્યન્તરશલ્યાવલોકનાર્થં દશાઙ્ગુલા નાડી| અર્ધનાહા-પઞ્ચાઙ્ગુલપરિણાહા|

Adhikarana catuShkarNavAra~ggasa~ggrahaNI nADI dvikarNa vAra~ggasa~ggrahaNI nADI (13-14) · Śloka 14

| પઞ્ચમુખચ્છિદ્રા ચતુષ્કર્ણસ્ય સઙ્ગ્રહે||૧૩|| વારઙ્ગસ્ય, દ્વિકર્ણસ્ય ત્રિચ્છિદ્રા તત્પ્રમાણતઃ| |૧૪|

સ૦-પઞ્ચમુખાનિ છિદ્રાણિ યસ્યાઃ સા| ચતુષ્કર્ણસ્ય વારઙ્ગસ્ય સઙ્ગ્રહે-સઙ્ગ્રહણનિમિત્તમિદં યન્ત્રમ્| ચત્વારઃ કર્ણા યસ્ય વારઙ્ગસ્યેતિ સમાસઃ| તત્ર શરાદિદણ્ડપ્રવેશઃ શિખાકારઃ કીલકો વારઙ્ગ ઉચ્યતે| દ્વિકર્ણસ્ય વારઙ્ગસ્ય ત્રિચ્છિદ્રા નાડી સ્યાત્| ત્રીણિ છિદ્રાણિ યસ્યાઃ સા ત્રિચ્છિદ્રા| છિદ્રશબ્દસ્યોપલક્ષણર્થત્વાત્ ત્રિમુખેત્યેતદપિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તસ્ય વારઙ્ગસ્ય પ્રમાણં તત્પ્રમાણં તસ્માદ્વારઙ્ગપ્રમાણતઃ-તદનુસારેણ નાડીપ્રમાણં જ્ઞેયમ્|

Adhikarana anyA nADyaH (14-15) · Śloka 15

| વારઙ્ગકર્ણસંસ્થાનાનાહદૈર્ઘ્યાનુરોધતઃ||૧૪|| નાડીરેવંવિધાશ્ચાન્યા દ્રષ્ટું શલ્યાનિ કારયેત્| |૧૫|

સ૦-તથા, કર્ણશ્ચ સંસ્થાનં ચાનાહશ્ચ દૈર્ઘ્યં ચ તાન્યેવમ્| વારઙ્ગસ્ય કર્ણસંસ્થાનાનાહદૈર્ઘ્યાણિ, તેષામનુરોધસ્તસ્માત્, એવંપ્રકારા અન્યા અપિ નાડીઃ શલ્યાનિ શરીરાન્તર્ગતાનિ દ્રષ્ટું કારયેત્|

Adhikarana shalyanirghAtinI nADI (15-16) · Śloka 16

| પદ્મકર્ણિકયા મૂર્ધ્નિ સદૃશી દ્વાદશાઙ્ગુલા||૧૫|| ચતુર્થસુષિરા નાડી શલ્યનિર્ઘાતિની મતા| |૧૬|

સ૦-મૂર્ધ્નિ-મૂર્દ્ધભાગે, પદ્મકર્ણિકયા-જલજકર્ણિકયા, સદૃશી| કિયત્પ્રમાણા ? દ્વાદશાઙ્ગુલા| તથા, ચતુર્થઃ-ચતુર્ભાગઃ, સુષિરો યસ્યાઃ સા, ત્ર્યઙ્હ્ગુલસુષિરેતિ યાવત્| સા નાડી શલ્યનિર્ઘાતિની મતા| મુનીનામિતિ શેષઃ| અર્શોયન્ત્રં લક્ષયિતુમાહ-

Adhikarana arshauyantraM dvicchidram arshauyantraM ekacchidram (16-18) · Śloka 18

| અર્શસાં ગોસ્તનાકારં યન્ત્રકં ચતુરઙ્ગુલમ્||૧૬|| નાહે પઞ્ચાઙ્ગુલં પુંસાં પ્રમદાનાં ષડઙ્ગુલમ્| દ્વિચ્છિદ્રં દર્શને વ્યાધેરેકચ્છિદ્રં તુ કર્મણિ||૧૭|| મધ્યેઽસ્ય ત્ર્યઙ્ગુલં છિદ્રમઙ્ગુષ્ઠોદરવિસ્તૃતમ્| અર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રિતોદ્વૃત્તકર્ણિકં ચ તદૂર્ધ્વતઃ||૧૮||

સ૦-અર્શસાં સમ્બન્ધિ યન્ત્રકં ગોસ્તનાકૃતિ ચતુરઙ્ગુલં માનતો દૈર્ઘ્યેણ સ્યાત્| યન્ત્રકમિત્યાકર્ષકં સ્યાત્| નાહે-પરિણાહે, પઞ્ચાઙ્ગુલમ્| યત્પઞ્ચાઙ્ગુલદીર્ઘેણ સૂત્રેણ વેષ્ટ્યતે, તત્પ્રમાણં સ્થૌલ્યમિત્યર્થઃ| એતત્ પુંસામેવ પઞ્ચાઙ્ગુલં નાહે સ્યાત્| સ્ત્રીણાં તુ પરિણાહે ષડઙ્ગુલં યન્ત્રકં સ્યાત્, સ્વભાવત એવ તાસાં ગુદસ્ય મહત્ત્વાત્| વ્યાધેર્દર્શને દ્વિચ્છિદ્રં-ઉભયપાર્શ્વચ્છિદ્રં યન્ત્રમ્| કર્મણિ-શસ્ત્રક્ષારાદ્યવચારણે, એકચ્છિદ્રં યન્ત્રમ્| અસ્ય યન્ત્રસ્ય મધ્યે ત્ર્યઙ્ગુલં છિદ્રમ્| અઙ્હ્ગુષ્ઠમધ્યતુલ્યવિસ્તારં, તથા તદૂર્ધ્વતોઽર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રિતા ઉદ્દૃત્તા કર્ણિકા યસ્ય તદેવમ્|

Adhikarana ashauyantraM shamyAkhyam (19) · Śloka 19

શમ્યાખ્યં તાદૃગચ્છિદ્રં યન્ત્રમર્શઃપ્રપીડનમ્| |૧૯|

સ૦-શમ્યાખ્યં-શમીસંજ્ઞં, તૃતીયં યન્ત્રકં તાદૃગ્-ગોસ્તનાકારમિત્યાદિલક્ષણલક્ષિતયન્ત્રસદૃશં સ્યાત્| અત્ર વિશેષમાહ-અચ્છિદ્રમિત્યાદિ| અચ્છિદ્રં-છિદ્રરહિતમ્, યન્ત્રે છિદ્રં ન વિધેયમિત્યર્થઃ| ઇદં ચ યન્ત્રમર્શઃપ્રપીડનં સ્યાત્|

Adhikarana bhagandarayantraM dvicchidram bhagandarayantraM ekacchidram (19) · Śloka 19

| સર્વથાઽપનયેદોષ્ઠં છિદ્રાદૂર્ધ્વં ભગન્દરે||૧૯||

સ૦-સર્વથા ભગન્દરે-ભગન્દરયન્ત્રે, ઓષ્ઠમપનયેત્| કુતઃ પ્રભૃતિ ? છિદ્રાદૂર્ધ્વમ્,-ઉપરિષ્ટાદર્ધાઙ્ગુલમપકર્ષયેદિત્યર્થઃ| કર્ણિકા તુ કાર્યૈવ (?)|

Adhikarana ghrANArshorbudayantram (20) · Śloka 20

ઘ્રાણાર્બુદાર્શસામેકચ્છિદ્રા નાડ્યઙ્ગુલદ્વયા| પ્રદેશિનીપરીણાહા સ્યાદ્ભગન્દરયન્ત્રવત્||૨૦||

સ૦-ઘ્રાણાર્બુદે ઘ્રાણાર્શસિ ચૈકચ્છિદ્રા નાડી દૈર્ઘ્યેણાઙ્ગુલદ્વયપ્રમાણા| તથા, પ્રદેશિનીતુલ્યઃ પરીણાહો યસ્યાઃ સૈવમ્| સા ચ ભગન્દરયન્ત્રતુલ્યા સ્યાત્, અપનીતૌષ્ઠેત્યર્થઃ|

Adhikarana a~ggulitrANakam (21) · Śloka 21

અઙ્હ્ગુલિત્રાણકં દાન્તં વાર્ક્ષં વા ચતુરઙ્ગુલમ્| દ્વિચ્છિદ્રં ગોસ્તનાકારં તદ્વક્ત્રવિવૃતૌ સુખમ્||૨૧||

સ૦-અઙ્ગુલિત્રાણકાખ્યં યન્ત્રં દન્તમયં કાષ્ઠમયં વા ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણમર્શસાં યન્ત્રસદૃશં દ્વિચ્છિદ્રં ગોસ્તનાકૃતિ સ્યાત્| તચ્ચ વક્ત્રસ્ય વિવૃતૌ-પ્રસારણે, સુખમ્| યતો વક્ત્રપ્રસારણે અઙ્ગુલેર્દન્તેભ્યો રક્ષણાદન્વર્થમઙ્ગુલિત્રાણકમિતિ નામ|

Adhikarana yonivraNekShaNam (22-23) · Śloka 23

યોનિવ્રણેક્ષણં મધ્યે સુષિરં ષોડશાઙ્ગુલમ્| મુદ્રાબદ્ધં ચતુર્ભિત્તમમ્ભોજમુકુલાનનમ્||૨૨|| ચતુઃશલાકમાક્રાન્તં મૂલે તદ્વિકસેન્મુખે| |૨૩|

સ૦-યોનિવ્રણમીક્ષતેઽનેનેતિ તત્ યોનિવ્રણેક્ષણં યન્ત્રકમ્| મધ્યે-મધ્યભાગે, સુષિરમ્| તથા, દૈર્ધ્યેણ ષોડશાઙ્ગુલમ્| તથા મુદ્રિકયા-ઊર્મિકયાઽસઞ્ચારિણ્યા, બદ્ધં-યુક્તમ્| તથા, ચત્વારો (રિ) ભિત્તાઃ(ત્તાનિ)-પત્રાણિ, યસ્ય તચ્ચતુર્ભિત્તમ્| તથા, જલજમુકુલસદૃશમુખમ્| તથા, ચતસ્રઃ શલાકા યત્ર તત્ ચતુઃશલાકમ્| તથા, તત્-યન્ત્રં, મૂલ આક્રાન્તં-મૂલશલાકાક્રમણાત્ મુખે વિકસેત્-પ્રસરેત્|

Adhikarana nADIvraNAbhya~jjanam (23-24) · Śloka 24

| યન્ત્રે નાડીવ્રણાભ્યઙ્ગક્ષાલનાય ષડઙ્ગુલે||૨૩|| બસ્તિયન્ત્રાકૃતી મૂલે મુખેઽઙ્ગુષ્ઠકલાયખે| અગ્રતોઽકર્ણિકે મૂલે નિબદ્ધમૃદુચર્મણી||૨૪||

સ૦-યન્ત્રે દ્વે ષડઙ્ગુલે ભવતઃ| કિમર્થમ્ ? નાડીવ્રાણાભ્યઙ્ગક્ષાલનાય,-અભ્યઙ્ગશ્ચ ક્ષાલનં ચાભ્યઙ્ગક્ષાલને તદર્થં, ઉપયુજ્યેતે| આકરણં-આકૃત્, સમ્પદાદિત્વાત્ ક્વિપ્| પૂર્વવિહિતસ્ય બસ્તિયન્ત્રસ્યેવ આકૃત્-આકારો, યયોસ્તે બસ્તિયન્ત્રાકૃતી,-વૃત્તે ગોપુચ્છાકારે| તથા, યથાસઙ્ખ્યં મૂલે મુખેઽઙ્ગુષ્ઠકલાયખે-મૂલેઽઙ્ગુષ્ઠતુલ્યચ્છિદ્રે, મુખે કલાયતુલ્યચ્છિદ્રે| અગ્રતોઽકર્ણિકે- કર્ણિકારહિતે, ઇતિ બસ્તિયન્ત્રાદ્વિશેષઃ| મૂલે તુ કર્ણિકે દ્વેઽપિ પુટકયોજનાર્થં કાર્ય એવેત્યગ્રગ્રહણમ્| મૂલે-મૂલદેશે, નિબદ્ધં- યોજિતં, મૃદુ ચર્મ-બસ્તિપુટકાકારં, યયોસ્તે નિબદ્ધમૃદુચર્મણી|

Adhikarana jalodarayantram (25) · Śloka 25

દ્વિદારા નલિકા પિચ્છનલિકા વોદકોદરે| |૨૫|

સ૦-ઉદકોદરે જલસ્રાવણાર્થં નલિકા દ્વિદ્વારા-ઉભયમુખી, સ્યાત્| અથવા, પિચ્છનલિકા-મયૂરપિચ્છજેત્યર્થઃ|

Adhikarana dhUmabastyAdiyantrANi (25) · Śloka 25

| ધૂમબસ્ત્યાદિયન્ત્રાણિ નિર્દિષ્ટાનિ યથાયથમ્||૨૫||

સ૦-ધૂમાદિયન્ત્રાણિ યથાસ્વં ધૂમપાનાદ્યધ્યાયેષૂક્તાનિ|

Adhikarana shRu~ggayantram (26) · Śloka 26

ત્ર્યઙ્ગુલાસ્યં ભવેચ્છૃઙ્ગં ચૂષણેઽષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્| અગ્રે સિદ્ધાર્થકચ્છિદ્રં સુનદ્ધં ચૂચુકાકૃતિ||૨૬||

સ૦-શૃઙ્ગં ત્ર્યઙ્ગુલમુખમ્| દુષ્ટવાતવિષરક્તામ્બુદુષ્ટસ્તન્યાદેશ્ચૂષણે-ચૂષણનિમિત્તં, અષ્ટાદશાઙ્ગુલં સ્યાત્| અષ્ટાદશેતિ ""હ્યષ્ટન" ઇત્યાદિનાઽઽકારાદેશઃ| તથા, અગ્રે-પ્રાન્તે, સર્ષપપ્રમાણચ્છિદ્રમ્| યઃ પ્રદેશશ્ચૂષણાય શરીરે યોજ્યતે તદગ્રમ્| તથા, સુષ્ઠુ નદ્ધં-સમ્યગ્બદ્ધમ્| ચૂચુકસ્ય-સ્ત્રીકુચાગ્રસ્યેવ, આકૃતિઃ-આકારો, યસ્ય તદેવમ્|

Adhikarana alAbuyantram (27) · Śloka 27

સ્યાદ્વાદશાઙ્ગુલોઽલાબુર્નાહે ત્વષ્ટાદશાઙ્ગુલઃ| ચતુસ્ત્ર્યઙ્ગુલવૃત્તાસ્યો દીપ્તોઽન્તઃ શ્લેષ્મરક્તહૃત્||૨૭||

સ૦-અલાબુઃ-તુમ્બઃ, દ્વાદશાઙ્ગુલો દૈર્ઘ્યેણ સ્યાત્| પરિણાહેઽષ્ટાદશાઙ્ગુલઃ| ચત્વારિ વા ત્રીણિ વાઽઙ્હ્ગુલાનિ યસ્ય તચ્ચતુસ્ત્ર્યઙ્ગુલમ્, તત્તાદૃશં વૃતં-વર્તુલં, આસ્યં-મુખં, યસ્ય સ એવમ્| તથા, અન્તઃ-મધ્યે, દીપ્તો-જ્વલિતઃ, પિચુર્ભૂર્જાદિ ગર્ભ ઇત્યર્થઃ| સ ઈદૃશો દુષ્ટકફરક્તહરઃ સ્યાત્|

Adhikarana ghaThIyantram (28) · Śloka 28

તદ્વદ્ઘટી હિતા ગુલ્મવિલયોન્નમને ચ સા| |૨૮|

સ૦-તદ્વત્-તેનાલાબુના તુલ્યદૈર્ઘ્યાનાહાદિઃ, તુલ્યકાર્યાકારા ચ, ઘટી સ્યાત્| સા ચ ગુલ્મસ્ય વિલય ઉન્નમને ચ હિતા, ન કેવલં કફરક્તહૃદિતિ ચાર્થઃ|

Adhikarana shalAkAyantrANi (28-29) · Śloka 29

| શલાકાખ્યાનિ યન્ત્રાણિ નાનાકર્માકૃતીનિ ચ||૨૮|| યથાયોગપ્રમાણાનિ| |૨૯|

સ૦-શલાકાસંજ્ઞાનિ યન્ત્રાણિ વિવિધકર્માણિ વિવિધાકારાણિ યથાયોગપ્રમાણાનિ સ્યુઃ|

Adhikarana eShiNyau shalAke (29) · Śloka 29

તેષામેષણકર્મણી| ઉભે ગણ્ડૂપદમુખે|૨૯|

સ૦-તેષાં મધ્ય ઉભે ગણ્ડૂપદતુલ્યાસ્ય એષણકર્મણી|

Adhikarana shalyahAriNyau shalAke (29-30) · Śloka 30

| સ્રોતોભ્યઃ શલ્યહારિણી||૨૯|| મસૂરદલવક્ત્રે દ્વે સ્યાતામષ્ટનવાઙ્ગુલે| |૩૦|

સ૦-તથા સ્રોતોભ્યઃ શલ્યહારિણી શલાકાયન્ત્રે ભવતઃ| કિમ્ભૂતે ? મસૂરેત્યાદિ| મસૂરદલમિવ વક્ત્રં યયોસ્તે, મસૂરદલમુખે દ્વે શલાકેઽષ્ટાઙ્ગુલે નવાઙ્ગુલે વા સ્યાતામ્|

Adhikarana sha~gkavaH (30) · Śloka 30

| શઙ્કવઃ ષટ્|૩૦|

સ૦-શઙ્કવઃ ષટ્ સ્યુઃ|

Adhikarana vyUhanau sha~gkU (30-31) · Śloka 31

| ઉભૌ તેષાં ષોડશદ્વાદશાઙ્ગુલૌ||૩૦|| વ્યૂહનેઽહિફાણાવક્ત્રૌ| |૩૧|

સ૦-તેષાં મધ્યે દ્વૌ ષોડશાઙ્ગુલદ્વાદશાઙ્ગુલૌ ભવતઃ| વ્યૂહને-ન્યૂહનકર્મણિ, સર્પફણામુખૌ|

Adhikarana cAlanau sha~gku (31) · Śloka 31

દ્વૌ દશદ્વાદશાઙ્ગુલૌ| ચાલને શરપુઙ્ખાસ્યૌ|૩૧|

સ૦-દ્વૌ શઙ્કૂ દશાઙ્ગુલદ્વાદશાઙ્ગુલૌ ભવતઃ| ચાલને કાણ્ડવાજ ઇવ મુખં યયોસ્તૌ શરપુઙ્ખાસ્યૌ ભવતઃ|

Adhikarana AharaNau sha~gkU (31) · Śloka 31

| આહાર્યે બડિશાકૃતી||૩૧||

સ૦-આહાર્યે-આકર્ષણે, બડિશાકારૌ| ષટ્શઙ્હ્કૂનાખ્યાય ગર્ભશઙ્કુમાહ-

Adhikarana garbhasha~gkU (32) · Śloka 32

નતોઽગ્રે શઙ્કુના તુલ્યો ગર્ભશઙ્કુરિતિ સ્મૃતઃ| આષ્ટાઙ્ગુલાયતસ્તેન મૂઢગર્ભં હરેત્ સ્ત્રિયાઃ||૩૨||

સ૦-નતોઽગ્રે-અગ્રભાગે, તથા શઙ્કુના સમઃ-કીલકાકારઃ, અષ્ટાઙ્ગુલદીર્ઘઃ સ ગર્ભશઙ્કુરિતિ સ્મૃતઃ, 'મુનિભિઃ' ઇતિ શેષઃ| તેન-ગર્ભશઙ્કુના, મૂઢગર્ભ-અનિઃસરન્તં, હરેત્|

Adhikarana dantapAtanam (33) · Śloka 33

અશ્મર્યાહરણં સર્પફાણાવદ્વક્ત્રમગ્રતઃ| |૩૩|

સ૦-અશ્મર્યાકર્ષણે સર્પફણાવદગ્રે વક્ત્રં સ્યાત્| સર્પફણાખ્યમેવ ચૈતદ્યન્ત્રમ્|

Adhikarana pramArjanyaH shalAkAH (33-34) · Śloka 34

| શરપુઙ્ખમુખં દન્તપાતનં ચતુરઙ્ગુલમ્||૩૩|| કાર્પાસવિહિતોષ્ણીષાઃ શલાકાઃ ષટ્ પ્રમાર્જને| |૩૪|

સ૦-શરપુઙ્ખમુખાખ્યં યન્ત્રં ચતુરઙ્ગુલં દન્તપાતનં સ્યાત્| અનેન હિ દન્તાશ્ચલન્તઃ પાત્યન્તે કૃમ્યાદિભક્ષિતા વા| સં-પ્રમાર્જને-ક્ષાલને ક્ષારક્લેદાદેઃ, ષટ્ શલાકાઃ સ્યુઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? કાર્પાસેન વિહિતમુષ્ણીષં-શિરોવેષ્ટનમિવ, યાસાં તાસ્તથોક્તાઃ|

Adhikarana pAyupramArjanyau shalAke (34) · Śloka 34

| પાયાવાસન્નદૂરાર્થે દ્વે દશદ્વાદશાઙ્ગુલે||૩૪||

સ૦-પાયાવાસન્નદૂરાર્થે દશદ્વાદશાઙ્ગુલે દ્વે ભવતઃ| આસન્નાર્થે દશાઙ્ગુલા, દૂરાર્થે દ્વાદશાઙ્ગુલેત્યર્થઃ|

Adhikarana ghrANapramArjanyau shalAke,karNapramArjanyau shalAke (35) · Śloka 35

દ્વે ષટ્સપ્તાઙ્ગુલે ઘ્રાણે, દ્વે કર્ણેઽષ્ટનવાઙુલે| |૩૫|

સ૦-ઘ્રાણે ષટ્સપ્તાઙ્ગુલે દ્વે ભવતઃ| 'આસન્નદૂરાર્થે' ઇત્યત્રાપ્યનુવર્તતે| તથૈવ કર્ણેઽષ્ટનવાઙ્ગુલે ભવતઃ|

Adhikarana karNashodhanam (35) · Śloka 35

| કર્ણશોધનમશ્વત્થપત્રપ્રાન્તં સ્રુવાનનમ્||૩૫||

સ૦-કર્ણશોધનાખ્યં યન્ત્રમ્| અશ્વત્થપત્રસ્યેવ પ્રાન્તો યસ્ય તત્તથા| તથા, સ્રુવસ્યેવાનનં યસ્ય તદેવમ્|

Adhikarana kShArAgniprayogArthaM tisraH shalakAstrINi ca jAmbavauShThAni (36) · Śloka 36

શલાકાજામ્બવૌષ્ઠાનાં ક્ષારેઽગ્નૌ ચ પૃથક્ ત્રયમ્| યુઞ્જ્યાત્ સ્થૂલાણુદીર્ઘાણાં|૩૬|

સ૦-શલાકાશ્ચ જામ્બવૌષ્ઠાનિ ચ તેષાં પૃથક્ ત્રયં ક્ષારે ક્ષારપાતને, [ આગ્નૌ-] આગ્નિદાહકરણે ચ યુઞ્જ્યાત્| કિમ્ભૂતાનાં શલાકાજામ્બવૌષ્ઠાનામ્ ? સ્થૂલાણુદીર્ઘાણાં,-સ્થૂલાશ્ચાણવશ્ચ દીર્ઘાશ્ચ, તેષામ્| તત્ર શલાકાસ્તિસ્ત્રો જામ્બવૌષ્ઠાનિ ચ ત્રીણિ, ક્ષારે તથા દાહને, એવં દ્વાદશૈતાનિ શલાકાખ્યાનિ યન્ત્રાણીતિ|

Adhikarana annavRuddhidAhArthaM shalAkA (36-37) · Śloka 37

| શલાકામન્ત્રવર્ધ્મનિ||૩૬|| મધ્યોર્ધ્વવૃત્તદણ્ડાં ચ મૂલે ચાર્ધેન્દુસન્નિભામ્| |૩૭|

સ૦-અન્ત્રવર્ધ્મનિ-અન્ત્રવૃદ્ધૌ, શલાકાં યુઞ્જ્યાત્| કીદૃશીમ્ ? મધ્યાદૂર્ધ્વં વૃત્તો દણ્ડો યસ્યાસ્તામ્| તથા, મૂલે-મૂલભાગે, અર્ધેન્દુસન્નિભાં-અર્ધચન્દ્રાકારામ્|

Adhikarana nAsArshorbudadAhArthaM shalAkA (37) · Śloka 37

| કોલાસ્થિદલતુલ્યાસ્યા નાસાર્શોર્બુદદાહકૃત્||૩૭||

સ૦-બદરાસ્થિખણ્ડસમં મુખં યસ્યાઃ સા કોલાસ્થિદલતુલ્યાસ્યા| સા નાસાર્શઃસુ નાસાર્બુદેષુ ચ દાહં કરોતિ|

Adhikarana darvyAkhyAstistraH shalAkAH (38) · Śloka 38

અષ્ટાઙ્ગુલા નિમ્નમુખાસ્તિસ્રઃ ક્ષારૌષધક્રમે| કનીનીમધ્યમાનામીનખમાનસમૈર્મુખૈઃ||૩૮||

સ૦-ક્ષારૌષધક્રમે તિસ્રઃ શલાકા નિમ્નમુખા અષ્ટાઙ્ગુલાઃ સ્યુઃ| કીદૃશ્યઃ ? કનીની ચ મધ્યમા ચાનામી ચ, તાસાં નખાઃ, તેષાં માનં-પ્રમાણં, તેન સમૈઃ-તુલ્યૈઃ, મુખૈરુપલક્ષિતાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana meDhrashodhanAdyAH shalAkAH (39) · Śloka 39

સ્વંસ્વમુક્તાનિ યન્ત્રાણિ મેઢ્રશુદ્ધ્યઞ્જનાદિષુ| |૩૯|

સ૦-મેઢ્રાદિષુ વિષયેષુ-ઉત્તરબસ્ત્યાદિષુ, સ્વંસ્વં-યથાસ્વં, યન્ત્રાણિ ગદિતાનિ| આદિશબ્દેન નાવનાદિપરિગ્રહઃ|

Adhikarana anuyantrANi, anuyantrakarmANi (39-40.5) · Śloka 40

| અનુયન્ત્રાણ્યયસ્કાન્તરજ્જુવસ્ત્રાશ્મમુદ્ગરાઃ||૩૯|| વધ્રાન્ત્રજિહ્વાબાલાશ્ચ શાખાનખમુખદ્વિજાઃ| કાલઃ પાકઃ કરઃ પાદો ભયં હર્ષશ્ચ, તત્ક્રિયાઃ||૪૦|| ઉપાયવિત્પ્રવિભજેદાલોચ્ય નિપુણં ધિયા||૪૦.૫||

સ૦-અયસ્કાન્તાદીન્યણુયન્ત્રાણિ, સ્વલ્પયન્ત્રકાર્યકરણાત્| તેષાં ક્રિયાસ્તત્ક્રિયાઃ-નિર્ઘાતનાદિકાઃ, બુદ્ધ્યા નિપુણમાલોચ્ય પ્રવિભજેત્,-નિર્ઘાતનાદિકર્માણિ પ્રવિભજ્ય યુઞ્જ્યાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana yantrakarmANi (41.5) · Śloka

તાન્યેવ યન્ત્રાણાં કર્માણ્યાહ નિર્ઘાતનોન્મથનપૂરણમાર્ગશુદ્ધિ- સંવ્યૂહનાહરણબન્ધનપીડનાનિ| આચૂષણોન્નમનનામનચાલભઙ્ગ- વ્યાવર્તનર્જુકરણાનિ ચ યન્ત્રકર્મ||૪૧.૫||

સ૦-નિર્ઘાતનાદિ યન્ત્રસ્ય કર્મ| નિર્ઘાતનં-તાડનં પરિપાતનમ્, ઉન્મથનં-આલોડનં ઉન્મૂલનમ્, એવમન્યદપિ ચિન્ત્યમ્| ચઃ સમુચ્ચયે, તેન પ્રક્ષાલનાદીનિ સમુચ્ચીયન્તે|

Adhikarana yantreShu ka~gkamukhasya prAdhAnyam (25) · Śloka 25

વિવર્તતે સાધ્વવગાહતે ચ ગ્રાહ્યં ગૃહીત્વોદ્ધરતે ચ યસ્માત્| યન્ત્રેષ્વતઃ કઙ્કમુખં પ્રધાનં સ્થાનેષુ સર્વેષ્વધિકારિ યચ્ચ| ૪૨ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને યન્ત્રવિધિર્નામ પઞ્ચવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૫||

સ૦-વિવર્તનાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ કારણૈર્યન્ત્રેષુ મધ્યે કઙ્કમુખં શ્રેષ્ઠમિતિ| યસ્માચ્ચ સર્વેષુ પ્રદેશેષ્વધિકારિ-અધિક્રિયતે ઇતિ| વસન્તતિલકોપજાતી વૃત્તે| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને યન્ત્રવિધિર્નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૫||