25. yantravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana yantravidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો યન્ત્રવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ સ સ્માદુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana yantralakShaNam (1-3) · Śloka 3

એતદેવ સ્પષ્ટયન્નાહ નાનાવિધાનાં શલ્યાનાં નાનાદેશપ્રબાધિનામ્| આહર્તુમભ્યુપાયો યસ્તદ્યન્ત્રં યચ્ચ દર્શને||૧|| અર્શોભગન્દરાદીનાં શસ્ત્રક્ષારાગ્નિયોજને| શેષાઙ્ગપરિરક્ષાયાં તથા બસ્ત્યાદિકર્મણિ||૨|| ઘટિકાલાબુશૃઙ્ગં ચ જામ્બવૌષ્ઠાદિકાનિ ચ| |૩|

Adhikarana yantravisheShANAM buddhyA kalpyatvam (3-4) · Śloka 4

યન્ત્રાણાં કિં રૂપં કિં |ચ] કાર્યં સ્યાત્? ઇત્યાહ- | અનેકરૂપકાર્યાણિ યન્ત્રાણિ વિવિધાન્યતઃ||૩|| વિકલ્પ્ય કલ્પયેદ્બુદ્ધ્યા યથાસ્થૂલં તુ વક્ષ્યતે| |૪|

Adhikarana svastikayantrANi svastikAnAM kAryam (4-7) · Śloka 7

અથ યન્ત્રાણ્યાહ | તુલ્યાનિ કઙ્કસિંહર્ક્ષકાકાદિમૃગપક્ષિણામ્||૪|| મુખૈર્મુખાનિ યન્ત્રાણાં કુર્યાત્તત્સંજ્ઞકાનિ ચ| અષ્ટાદશાઙ્ગુલાયામાન્યાયસાનિ ચ ભૂરિશઃ||૫|| મસૂરાકારપર્યન્તૈઃ કણ્ઠે બદ્ધાનિ કીલકૈઃ| વિદ્યાત્સ્વસ્તિકયન્ત્રાણિ મૂલેઽઙ્કુશનતાનિ ચ||૬|| તૈર્દૃઢૈરસ્થિસંલગ્નશલ્યાહરણમિષ્યતે| |૭|

Adhikarana kIlabaddhavimuktAgrau saMdaMshau (7-8) · Śloka 8

| કીલબદ્ધવિમુક્તાગ્રૌ સન્દંશૌ ષોડશાઙ્ગુલૌ||૭|| ત્વક્શિરાસ્નાયુપિશિતલગ્નશલ્યાપકર્ષણૌ| |૮|

Adhikarana ShaDa~ggulaH saMdaMshaH (8) · Śloka 8

| ષડઙ્ગુલોઽન્યો હરણે સૂક્ષ્મશલ્યોપપક્ષ્મણામ્||૮||

Adhikarana mucuNDI (9) · Śloka 9

મુચુણ્ડી સૂક્ષ્મદન્તર્જુર્મૂલે રુચકભૂષણા| ગમ્ભીરવ્રણમાંસાનામર્મણઃ શેષિતસ્ય ચ||૯||

Adhikarana ekatAladvitAlake (10) · Śloka 10

દ્વે દ્વાદશાઙ્ગુલે મત્સ્યતાલવત્ દ્વ્યેકલાલકે| તાલયન્ત્રે સ્મૃતે કર્ણનાડીશલ્યાપહારિણી||૧૦||

Adhikarana nADIyantraNAM sthUlaM svarupaM kAryaM ca (11-12) · Śloka 12

નાડીયન્ત્રાણિ સુષિરાણ્યેકાનેકમુખાનિ ચ| સ્રોતોગતાનાં શલ્યાનામામયાનાં ચ દર્શને||૧૧|| ક્રિયાણાં સુકરત્વાય કુર્યાદાચૂષણાય ચ| તદ્વિસ્તારપરીણાહદૈર્ઘ્યં સ્રોતોનુરોધતઃ||૧૨||

Adhikarana kaNThAntaHshalyAvalokinI nADI (13) · Śloka 13

દશાઙ્ગુલાઽર્ધનાહાઽન્તઃકણ્ઠશલ્યાવલોકિની| નાડી|૧૩|

Adhikarana catuShkarNavAra~ggasa~ggrahaNI nADI dvikarNa vAra~ggasa~ggrahaNI nADI (13-14) · Śloka 14

| પઞ્ચમુખચ્છિદ્રા ચતુષ્કર્ણસ્ય સઙ્ગ્રહે||૧૩|| વારઙ્ગસ્ય, દ્વિકર્ણસ્ય ત્રિચ્છિદ્રા તત્પ્રમાણતઃ| |૧૪|

Adhikarana anyA nADyaH (14-15) · Śloka 15

| વારઙ્ગકર્ણસંસ્થાનાનાહદૈર્ઘ્યાનુરોધતઃ||૧૪|| નાડીરેવંવિધાશ્ચાન્યા દ્રષ્ટું શલ્યાનિ કારયેત્| |૧૫|

Adhikarana shalyanirghAtinI nADI (15-16) · Śloka 16

| પદ્મકર્ણિકયા મૂર્ધ્નિ સદૃશી દ્વાદશાઙ્ગુલા||૧૫|| ચતુર્થસુષિરા નાડી શલ્યનિર્ઘાતિની મતા| |૧૬|

Adhikarana arshauyantraM dvicchidram arshauyantraM ekacchidram (16-18) · Śloka 18

| અર્શસાં ગોસ્તનાકારં યન્ત્રકં ચતુરઙ્ગુલમ્||૧૬|| નાહે પઞ્ચાઙ્ગુલં પુંસાં પ્રમદાનાં ષડઙ્ગુલમ્| દ્વિચ્છિદ્રં દર્શને વ્યાધેરેકચ્છિદ્રં તુ કર્મણિ||૧૭|| મધ્યેઽસ્ય ત્ર્યઙ્ગુલં છિદ્રમઙ્ગુષ્ઠોદરવિસ્તૃતમ્| અર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રિતોદ્વૃત્તકર્ણિકં ચ તદૂર્ધ્વતઃ||૧૮||

Adhikarana ashauyantraM shamyAkhyam (19) · Śloka 19

શમ્યાખ્યં તાદૃગચ્છિદ્રં યન્ત્રમર્શઃપ્રપીડનમ્| |૧૯|

Adhikarana bhagandarayantraM dvicchidram bhagandarayantraM ekacchidram (19) · Śloka 19

| સર્વથાઽપનયેદોષ્ઠં છિદ્રાદૂર્ધ્વં ભગન્દરે||૧૯||

Adhikarana ghrANArshorbudayantram (20) · Śloka 20

ઘ્રાણાર્બુદાર્શસામેકચ્છિદ્રા નાડ્યઙ્ગુલદ્વયા| પ્રદેશિનીપરીણાહા સ્યાદ્ભગન્દરયન્ત્રવત્||૨૦||

Adhikarana a~ggulitrANakam (21) · Śloka 21

અઙ્હ્ગુલિત્રાણકં દાન્તં વાર્ક્ષં વા ચતુરઙ્ગુલમ્| દ્વિચ્છિદ્રં ગોસ્તનાકારં તદ્વક્ત્રવિવૃતૌ સુખમ્||૨૧||

Adhikarana yonivraNekShaNam (22-23) · Śloka 23

યોનિવ્રણેક્ષણં મધ્યે સુષિરં ષોડશાઙ્ગુલમ્| મુદ્રાબદ્ધં ચતુર્ભિત્તમમ્ભોજમુકુલાનનમ્||૨૨|| ચતુઃશલાકમાક્રાન્તં મૂલે તદ્વિકસેન્મુખે| |૨૩|

Adhikarana nADIvraNAbhya~jjanam (23-24) · Śloka 24

| યન્ત્રે નાડીવ્રણાભ્યઙ્ગક્ષાલનાય ષડઙ્ગુલે||૨૩|| બસ્તિયન્ત્રાકૃતી મૂલે મુખેઽઙ્ગુષ્ઠકલાયખે| અગ્રતોઽકર્ણિકે મૂલે નિબદ્ધમૃદુચર્મણી||૨૪||

Adhikarana jalodarayantram (25) · Śloka 25

દ્વિદારા નલિકા પિચ્છનલિકા વોદકોદરે| |૨૫|

Adhikarana dhUmabastyAdiyantrANi (25) · Śloka 25

| ધૂમબસ્ત્યાદિયન્ત્રાણિ નિર્દિષ્ટાનિ યથાયથમ્||૨૫||

Adhikarana shRu~ggayantram (26) · Śloka 26

ત્ર્યઙ્ગુલાસ્યં ભવેચ્છૃઙ્ગં ચૂષણેઽષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્| અગ્રે સિદ્ધાર્થકચ્છિદ્રં સુનદ્ધં ચૂચુકાકૃતિ||૨૬||

Adhikarana alAbuyantram (27) · Śloka 27

સ્યાદ્વાદશાઙ્ગુલોઽલાબુર્નાહે ત્વષ્ટાદશાઙ્ગુલઃ| ચતુસ્ત્ર્યઙ્ગુલવૃત્તાસ્યો દીપ્તોઽન્તઃ શ્લેષ્મરક્તહૃત્||૨૭||

Adhikarana ghaThIyantram (28) · Śloka 28

તદ્વદ્ઘટી હિતા ગુલ્મવિલયોન્નમને ચ સા| |૨૮|

Adhikarana shalAkAyantrANi (28-29) · Śloka 29

| શલાકાખ્યાનિ યન્ત્રાણિ નાનાકર્માકૃતીનિ ચ||૨૮|| યથાયોગપ્રમાણાનિ| |૨૯|

Adhikarana eShiNyau shalAke (29) · Śloka 29

તેષામેષણકર્મણી| ઉભે ગણ્ડૂપદમુખે|૨૯|

Adhikarana shalyahAriNyau shalAke (29-30) · Śloka 30

| સ્રોતોભ્યઃ શલ્યહારિણી||૨૯|| મસૂરદલવક્ત્રે દ્વે સ્યાતામષ્ટનવાઙ્ગુલે| |૩૦|

Adhikarana sha~gkavaH (30) · Śloka 30

| શઙ્કવઃ ષટ્|૩૦|

Adhikarana vyUhanau sha~gkU (30-31) · Śloka 31

| ઉભૌ તેષાં ષોડશદ્વાદશાઙ્ગુલૌ||૩૦|| વ્યૂહનેઽહિફાણાવક્ત્રૌ| |૩૧|

Adhikarana cAlanau sha~gku (31) · Śloka 31

દ્વૌ દશદ્વાદશાઙ્ગુલૌ| ચાલને શરપુઙ્ખાસ્યૌ|૩૧|

Adhikarana AharaNau sha~gkU (31) · Śloka 31

| આહાર્યે બડિશાકૃતી||૩૧||

Adhikarana garbhasha~gkU (32) · Śloka 32

નતોઽગ્રે શઙ્કુના તુલ્યો ગર્ભશઙ્કુરિતિ સ્મૃતઃ| આષ્ટાઙ્ગુલાયતસ્તેન મૂઢગર્ભં હરેત્ સ્ત્રિયાઃ||૩૨||

Adhikarana dantapAtanam (33) · Śloka 33

અશ્મર્યાહરણં સર્પફાણાવદ્વક્ત્રમગ્રતઃ| |૩૩|

Adhikarana pramArjanyaH shalAkAH (33-34) · Śloka 34

| શરપુઙ્ખમુખં દન્તપાતનં ચતુરઙ્ગુલમ્||૩૩|| કાર્પાસવિહિતોષ્ણીષાઃ શલાકાઃ ષટ્ પ્રમાર્જને| |૩૪|

Adhikarana pAyupramArjanyau shalAke (34) · Śloka 34

| પાયાવાસન્નદૂરાર્થે દ્વે દશદ્વાદશાઙ્ગુલે||૩૪||

Adhikarana ghrANapramArjanyau shalAke,karNapramArjanyau shalAke (35) · Śloka 35

દ્વે ષટ્સપ્તાઙ્ગુલે ઘ્રાણે, દ્વે કર્ણેઽષ્ટનવાઙુલે| |૩૫|

Adhikarana karNashodhanam (35) · Śloka 35

| કર્ણશોધનમશ્વત્થપત્રપ્રાન્તં સ્રુવાનનમ્||૩૫||

Adhikarana kShArAgniprayogArthaM tisraH shalakAstrINi ca jAmbavauShThAni (36) · Śloka 36

શલાકાજામ્બવૌષ્ઠાનાં ક્ષારેઽગ્નૌ ચ પૃથક્ ત્રયમ્| યુઞ્જ્યાત્ સ્થૂલાણુદીર્ઘાણાં|૩૬|

Adhikarana annavRuddhidAhArthaM shalAkA (36-37) · Śloka 37

| શલાકામન્ત્રવર્ધ્મનિ||૩૬|| મધ્યોર્ધ્વવૃત્તદણ્ડાં ચ મૂલે ચાર્ધેન્દુસન્નિભામ્| |૩૭|

Adhikarana nAsArshorbudadAhArthaM shalAkA (37) · Śloka 37

| કોલાસ્થિદલતુલ્યાસ્યા નાસાર્શોર્બુદદાહકૃત્||૩૭||

Adhikarana darvyAkhyAstistraH shalAkAH (38) · Śloka 38

અષ્ટાઙ્ગુલા નિમ્નમુખાસ્તિસ્રઃ ક્ષારૌષધક્રમે| કનીનીમધ્યમાનામીનખમાનસમૈર્મુખૈઃ||૩૮||

Adhikarana meDhrashodhanAdyAH shalAkAH (39) · Śloka 39

સ્વંસ્વમુક્તાનિ યન્ત્રાણિ મેઢ્રશુદ્ધ્યઞ્જનાદિષુ| |૩૯|

Adhikarana anuyantrANi, anuyantrakarmANi (39-40.5) · Śloka 40

| અનુયન્ત્રાણ્યયસ્કાન્તરજ્જુવસ્ત્રાશ્મમુદ્ગરાઃ||૩૯|| વધ્રાન્ત્રજિહ્વાબાલાશ્ચ શાખાનખમુખદ્વિજાઃ| કાલઃ પાકઃ કરઃ પાદો ભયં હર્ષશ્ચ, તત્ક્રિયાઃ||૪૦|| ઉપાયવિત્પ્રવિભજેદાલોચ્ય નિપુણં ધિયા||૪૦.૫||

Adhikarana yantrakarmANi (41.5) · Śloka

તાન્યેવ યન્ત્રાણાં કર્માણ્યાહ નિર્ઘાતનોન્મથનપૂરણમાર્ગશુદ્ધિ- સંવ્યૂહનાહરણબન્ધનપીડનાનિ| આચૂષણોન્નમનનામનચાલભઙ્ગ- વ્યાવર્તનર્જુકરણાનિ ચ યન્ત્રકર્મ||૪૧.૫||

Adhikarana yantreShu ka~gkamukhasya prAdhAnyam (25) · Śloka 25

વિવર્તતે સાધ્વવગાહતે ચ ગ્રાહ્યં ગૃહીત્વોદ્ધરતે ચ યસ્માત્| યન્ત્રેષ્વતઃ કઙ્કમુખં પ્રધાનં સ્થાનેષુ સર્વેષ્વધિકારિ યચ્ચ| ૪૨ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને યન્ત્રવિધિર્નામ પઞ્ચવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૫||