25. yantravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

athēdānīṁ pañcaviṁśādhyāyārambhō yantravidhānapradarśanārthaḥ| yatō bastinasyāñhjanakṣārādīni yantrāśrayaṇyēvētyāha-

Adhikarana yantravidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

athātō yantravidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti sa smādurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|

sa0-yantrasya vidhiryantravidhiḥ śēṣaṁ pūrvavat| arśōbhagandarādiṣu nirujē'ṅhgē yamyatē-niyamyatē śastrakṣārāgnikarmēti yantram|

Adhikarana yantralakShaNam (1-3) · Śloka 3

ētadēva spaṣṭayannāha nānāvidhānāṁ śalyānāṁ nānādēśaprabādhinām| āhartumabhyupāyō yastadyantraṁ yacca darśanē||1|| arśōbhagandarādīnāṁ śastrakṣārāgniyōjanē| śēṣāṅgaparirakṣāyāṁ tathā bastyādikarmaṇi||2|| ghaṭikālābuśr̥ṅgaṁ ca jāmbavauṣṭhādikāni ca| |3|

sa0-anēkaprakārāṇi yāni śalyāni-śastravēṇupāṣāṇādirūpāṇi, vividhēṣu śarīrapradēśēṣu niviśantē, tēṣāmāharaṇē ākr̥ṣṭuṁ, yō'bhyupāyastadyantram| 'ucyatē' iti śēṣaḥ| tathā, arśōbhagandaranāḍīvraṇādīnāṁ śastrādiyōjanē sati śēṣasya-nirujasyāṅgasya, parirakṣāyāṁ-rakṣānimittam, svasthasyāṅgasya śastrādyābādhānivr̥ttyarthamityarthaḥ| tathā, bastinasyādikarmaṇi ya upāyastacca yantram| tathā ghaṭikādi ca yantraṁ pavanākarṣaṇāya raktādyākarṣaṇāya ca| jāmbavauṣṭhasandaṁśādīni ca yantrāṇi|

Adhikarana yantravisheShANAM buddhyA kalpyatvam (3-4) · Śloka 4

yantrāṇāṁ kiṁ rūpaṁ kiṁ |ca] kāryaṁ syāt? ityāha- | anēkarūpakāryāṇi yantrāṇi vividhānyataḥ||3|| vikalpya kalpayēdbuddhyā yathāsthūlaṁ tu vakṣyatē| |4|

sa0-rūpāṇi ca kāryāṇi ca rūpakāryāṇi| anēkāni vicitrāṇi, rūpakāryāṇi tēṣāṁ tāni yantrāṇi nānāprakārāṇi| tatra rūpaṁ-kaṅkamukhasvastikādyākāratvam| kāryaṁ-asthyādilagnaśalyaharaṇādikam| yataścaivaṁ yantrāṇāṁ nānāvidhatvam, atastāni buddhyā vikalpya kāryānurōdhāt kalpayēt| nanu, yantrāṇāṁ diṅmātrē'pyanabhijñaḥ kathamiva kalpanāṁ kartuṁ pārayēt ? ityāha- saṁ-yāni yāni sthūlāni yathāsthūlam| "yathā sādr̥śyē" ityavyayībhāvaḥ| yathāsthūlayantrakaraṇēna vyutpannamatiḥ śēṣāṇāmapi yantrāṇāmutpādanē vikalpaṁ kartuṁ samarthō bhavēditi bhāvaḥ|

Adhikarana svastikayantrANi svastikAnAM kAryam (4-7) · Śloka 7

atha yantrāṇyāha | tulyāni kaṅkasiṁharkṣakākādimr̥gapakṣiṇām||4|| mukhairmukhāni yantrāṇāṁ kuryāttatsaṁjñakāni ca| aṣṭādaśāṅgulāyāmānyāyasāni ca bhūriśaḥ||5|| masūrākāraparyantaiḥ kaṇṭhē baddhāni kīlakaiḥ| vidyātsvastikayantrāṇi mūlē'ṅkuśanatāni ca||6|| tairdr̥ḍhairasthisaṁlagnaśalyāharaṇamiṣyatē| |7|

sa0-yēna pārśvēna śalyamuddhriyatē tadyantrāṇāṁ mukhaṁ vēdyam| kaṅkādīnāṁ pakṣimr̥gāṇāṁ mukhaistulyāni yantrāṇāṁ mukhāni kuryāt| ādiśabdēna gr̥dhrahaṁsahariṇādiparigrahaḥ| tāni tatsaṁjñakāni| ca ēvārthē, tāni yantrāṇi tannāmānyēva| yathā,-kaṅkumukhaṁ siṁhamukhamityādi| aṣṭādaśāṅgulētyādi, svastikākhyāni yantrāṇi vidyāt| kīdr̥śāni ? aṣṭādaśāṅguladairghyāṇi, bhūriśō-bāhulyēna, āyasāni-śastramayāni| dantādimayānāmapi kvaciddarśanāt bhūriśa ityuktam| tathā, kaṇṭhapradēśē kīlakairbaddhāni| kīdr̥śaiḥ kīlakaiḥ ? masūrākārāḥ paryantā yēṣāṁ taiḥ| yatra pradēśē yantrāṇāṁ hastagrahastatra tanmūlam| tatrāṅkuśavannatāni-pariṇatāni| taiḥ-kaṅkamukhādibhiḥ, asthisaṁlagnaśalyasya-kāṇḍaphalādēḥ, āharaṇaṁ-ākarṣaṇamiṣyatē|

Adhikarana kIlabaddhavimuktAgrau saMdaMshau (7-8) · Śloka 8

| kīlabaddhavimuktāgrau sandaṁśau ṣōḍaśāṅgulau||7|| tvakśirāsnāyupiśitalagnaśalyāpakarṣaṇau| |8|

sa0-kīlēna-masūrākāraparyantēna, baddhaṁ tathā vimuktamagraṁ- mukhaṁ, yayōstau kīlabaddhavimuktāgrau sandaṁśau bhavataḥ| kīdr̥śau ? ṣōḍaśāṅgulapramāṇau| kvōpayōga ētayōḥ syāt ? ityāha-tvagityādi| tvagādīnāṁ dvandvaḥ| tvakśirāstrāyupiśitalagnaṁ ca tacchhalyaṁ ca, tasyāpakarṣṇē-āharaṇē, tāvupayujyētē|

Adhikarana ShaDa~ggulaH saMdaMshaH (8) · Śloka 8

| ṣaḍaṅgulō'nyō haraṇē sūkṣmaśalyōpapakṣmaṇām||8||

sa0-ṣōḍaśāṅgulasandaṁśadvayādanyaḥ sandaṁśaḥ (ṣaḍaṅgulapramāṇaḥ) sūkṣmaśalyānāṁ-nāsārōmādīnāṁ, haraṇē-ākarṣaṇē, tathā, upapakṣmaṇāṁ vartmādibhavānāṁ haraṇē yujyatē|

Adhikarana mucuNDI (9) · Śloka 9

mucuṇḍī sūkṣmadantarjurmūlē rucakabhūṣaṇā| gambhīravraṇamāṁsānāmarmaṇaḥ śēṣitasya ca||9||

sa0-sā ca mucuṇḍīsaṁjñā| kimbhūtā mucuṇḍī? sūkṣmā dantā yasyāḥ sā sūkṣmadantā, tathā, r̥juḥ-avakrā, na ca sandaṁśavadvakrā dvibāhurityārthaḥ| tathā, mūlē-hastagrahaṇasthānē, rucakaṁ-aṅgulīyakarūpaṁ, bhūṣaṇaṁ yasyāḥ sā rucakabhūṣaṇā| rucakapīḍanēna sā karma karōtītyarthaḥ| gambhīraścāsau vraṇaśca gambhīravraṇastasmin māṁsāni-tasyādhimāṁsaṁ, ētadviṣaya āharaṇē| armaṇaśca śēṣitasya cchhinnaśēṣasyāharaṇē mucuṇḍī|

Adhikarana ekatAladvitAlake (10) · Śloka 10

dvē dvādaśāṅgulē matsyatālavat dvyēkalālakē| tālayantrē smr̥tē karṇanāḍīśalyāpahāriṇī||10||

sa0-dvē tālayantrē bhavataḥ| kiṁpramāṇē ? dvādaśāṅgulē| saṁsthānamāha-matsyatālavat mīnagalatālavat, dvitālakaṁ-ēkaṁ dvayōḥ pārśvayōrmatsyamukhasadr̥śam, aparamēkatālakaṁ-ēkapārśvē matsyamukhākāramēva| tē dvē tālayantrē bhavataḥ| karṇētyādi| karṇanāḍī śalyamapaharataḥ-karṇanāḍīśalyāpahāriṇī|

Adhikarana nADIyantraNAM sthUlaM svarupaM kAryaM ca (11-12) · Śloka 12

nāḍīyantrāṇi suṣirāṇyēkānēkamukhāni ca| srōtōgatānāṁ śalyānāmāmayānāṁ ca darśanē||11|| kriyāṇāṁ sukaratvāya kuryādācūṣaṇāya ca| tadvistāraparīṇāhadairghyaṁ srōtōnurōdhataḥ||12||

sa0-nāḍīyantrāṇi bastinētrādivat suṣirāṇi syuḥ| ēkaṁ cānēkaṁ caikānēkaṁ mukhaṁ yēṣām| tani ca kānicidēkamukhāni ēkadvārāṇi, kānicidanēkamukhāni-anēkadvārāṇi| ētatkarmācaṣṭē-srōta ityādi| tāni ca karṇādisrōtōgatānāṁ śalyānāṁ darśananimittaṁ vidadhīta| tathā, kaṇṭhādisrōtōgatānāṁ rōgāṇāṁ darśanē-darśananimittaṁ, vidadhīta| tathā, kriyāṇāṁ-śastrakṣārāgniprakṣālanauṣadhapraṇidhānādīnāṁ, sukaratvārtham| tathā, viṣidigdhāṅgādīnāmācūṣaṇāya vidadhīta| tadvistārētyādi| tēṣāṁ-nāḍīyantrāṇāṁ, vistāraśca parīṇāhaśca dairghyaṁ ca, tāni srōtōvaśāt bhavanti| yathā,-anuvāsanōttarabastinasyanāḍikādiṣu nirdiṣṭam|

Adhikarana kaNThAntaHshalyAvalokinI nADI (13) · Śloka 13

daśāṅgulā'rdhanāhā'ntaḥkaṇṭhaśalyāvalōkinī| nāḍī|13|

sa0-kaṇṭhē śalyaṁ kaṇṭhaśalyam| kaṇṭhābhyantaraśalyāvalōkanārthaṁ daśāṅgulā nāḍī| ardhanāhā-pañcāṅgulapariṇāhā|

Adhikarana catuShkarNavAra~ggasa~ggrahaNI nADI dvikarNa vAra~ggasa~ggrahaNI nADI (13-14) · Śloka 14

| pañcamukhacchhidrā catuṣkarṇasya saṅgrahē||13|| vāraṅgasya, dvikarṇasya tricchhidrā tatpramāṇataḥ| |14|

sa0-pañcamukhāni chhidrāṇi yasyāḥ sā| catuṣkarṇasya vāraṅgasya saṅgrahē-saṅgrahaṇanimittamidaṁ yantram| catvāraḥ karṇā yasya vāraṅgasyēti samāsaḥ| tatra śarādidaṇḍapravēśaḥ śikhākāraḥ kīlakō vāraṅga ucyatē| dvikarṇasya vāraṅgasya tricchhidrā nāḍī syāt| trīṇi chhidrāṇi yasyāḥ sā tricchhidrā| chhidraśabdasyōpalakṣaṇarthatvāt trimukhētyētadapi draṣṭavyam| tasya vāraṅgasya pramāṇaṁ tatpramāṇaṁ tasmādvāraṅgapramāṇataḥ-tadanusārēṇa nāḍīpramāṇaṁ jñēyam|

Adhikarana anyA nADyaH (14-15) · Śloka 15

| vāraṅgakarṇasaṁsthānānāhadairghyānurōdhataḥ||14|| nāḍīrēvaṁvidhāścānyā draṣṭuṁ śalyāni kārayēt| |15|

sa0-tathā, karṇaśca saṁsthānaṁ cānāhaśca dairghyaṁ ca tānyēvam| vāraṅgasya karṇasaṁsthānānāhadairghyāṇi, tēṣāmanurōdhastasmāt, ēvaṁprakārā anyā api nāḍīḥ śalyāni śarīrāntargatāni draṣṭuṁ kārayēt|

Adhikarana shalyanirghAtinI nADI (15-16) · Śloka 16

| padmakarṇikayā mūrdhni sadr̥śī dvādaśāṅgulā||15|| caturthasuṣirā nāḍī śalyanirghātinī matā| |16|

sa0-mūrdhni-mūrddhabhāgē, padmakarṇikayā-jalajakarṇikayā, sadr̥śī| kiyatpramāṇā ? dvādaśāṅgulā| tathā, caturthaḥ-caturbhāgaḥ, suṣirō yasyāḥ sā, tryaṅhgulasuṣirēti yāvat| sā nāḍī śalyanirghātinī matā| munīnāmiti śēṣaḥ| arśōyantraṁ lakṣayitumāha-

Adhikarana arshauyantraM dvicchidram arshauyantraM ekacchidram (16-18) · Śloka 18

| arśasāṁ gōstanākāraṁ yantrakaṁ caturaṅgulam||16|| nāhē pañcāṅgulaṁ puṁsāṁ pramadānāṁ ṣaḍaṅgulam| dvicchhidraṁ darśanē vyādhērēkacchhidraṁ tu karmaṇi||17|| madhyē'sya tryaṅgulaṁ chhidramaṅguṣṭhōdaravistr̥tam| ardhāṅgulōcchhritōdvr̥ttakarṇikaṁ ca tadūrdhvataḥ||18||

sa0-arśasāṁ sambandhi yantrakaṁ gōstanākr̥ti caturaṅgulaṁ mānatō dairghyēṇa syāt| yantrakamityākarṣakaṁ syāt| nāhē-pariṇāhē, pañcāṅgulam| yatpañcāṅguladīrghēṇa sūtrēṇa vēṣṭyatē, tatpramāṇaṁ sthaulyamityarthaḥ| ētat puṁsāmēva pañcāṅgulaṁ nāhē syāt| strīṇāṁ tu pariṇāhē ṣaḍaṅgulaṁ yantrakaṁ syāt, svabhāvata ēva tāsāṁ gudasya mahattvāt| vyādhērdarśanē dvicchhidraṁ-ubhayapārśvacchhidraṁ yantram| karmaṇi-śastrakṣārādyavacāraṇē, ēkacchhidraṁ yantram| asya yantrasya madhyē tryaṅgulaṁ chhidram| aṅhguṣṭhamadhyatulyavistāraṁ, tathā tadūrdhvatō'rdhāṅgulōcchhritā uddr̥ttā karṇikā yasya tadēvam|

Adhikarana ashauyantraM shamyAkhyam (19) · Śloka 19

śamyākhyaṁ tādr̥gacchhidraṁ yantramarśaḥprapīḍanam| |19|

sa0-śamyākhyaṁ-śamīsaṁjñaṁ, tr̥tīyaṁ yantrakaṁ tādr̥g-gōstanākāramityādilakṣaṇalakṣitayantrasadr̥śaṁ syāt| atra viśēṣamāha-acchhidramityādi| acchhidraṁ-chhidrarahitam, yantrē chhidraṁ na vidhēyamityarthaḥ| idaṁ ca yantramarśaḥprapīḍanaṁ syāt|

Adhikarana bhagandarayantraM dvicchidram bhagandarayantraM ekacchidram (19) · Śloka 19

| sarvathā'panayēdōṣṭhaṁ chhidrādūrdhvaṁ bhagandarē||19||

sa0-sarvathā bhagandarē-bhagandarayantrē, ōṣṭhamapanayēt| kutaḥ prabhr̥ti ? chhidrādūrdhvam,-upariṣṭādardhāṅgulamapakarṣayēdityarthaḥ| karṇikā tu kāryaiva (?)|

Adhikarana ghrANArshorbudayantram (20) · Śloka 20

ghrāṇārbudārśasāmēkacchhidrā nāḍyaṅguladvayā| pradēśinīparīṇāhā syādbhagandarayantravat||20||

sa0-ghrāṇārbudē ghrāṇārśasi caikacchhidrā nāḍī dairghyēṇāṅguladvayapramāṇā| tathā, pradēśinītulyaḥ parīṇāhō yasyāḥ saivam| sā ca bhagandarayantratulyā syāt, apanītauṣṭhētyarthaḥ|

Adhikarana a~ggulitrANakam (21) · Śloka 21

aṅhgulitrāṇakaṁ dāntaṁ vārkṣaṁ vā caturaṅgulam| dvicchhidraṁ gōstanākāraṁ tadvaktravivr̥tau sukham||21||

sa0-aṅgulitrāṇakākhyaṁ yantraṁ dantamayaṁ kāṣṭhamayaṁ vā caturaṅgulapramāṇamarśasāṁ yantrasadr̥śaṁ dvicchhidraṁ gōstanākr̥ti syāt| tacca vaktrasya vivr̥tau-prasāraṇē, sukham| yatō vaktraprasāraṇē aṅgulērdantēbhyō rakṣaṇādanvarthamaṅgulitrāṇakamiti nāma|

Adhikarana yonivraNekShaNam (22-23) · Śloka 23

yōnivraṇēkṣaṇaṁ madhyē suṣiraṁ ṣōḍaśāṅgulam| mudrābaddhaṁ caturbhittamambhōjamukulānanam||22|| catuḥśalākamākrāntaṁ mūlē tadvikasēnmukhē| |23|

sa0-yōnivraṇamīkṣatē'nēnēti tat yōnivraṇēkṣaṇaṁ yantrakam| madhyē-madhyabhāgē, suṣiram| tathā, dairdhyēṇa ṣōḍaśāṅgulam| tathā mudrikayā-ūrmikayā'sañcāriṇyā, baddhaṁ-yuktam| tathā, catvārō (ri) bhittāḥ(ttāni)-patrāṇi, yasya taccaturbhittam| tathā, jalajamukulasadr̥śamukham| tathā, catasraḥ śalākā yatra tat catuḥśalākam| tathā, tat-yantraṁ, mūla ākrāntaṁ-mūlaśalākākramaṇāt mukhē vikasēt-prasarēt|

Adhikarana nADIvraNAbhya~jjanam (23-24) · Śloka 24

| yantrē nāḍīvraṇābhyaṅgakṣālanāya ṣaḍaṅgulē||23|| bastiyantrākr̥tī mūlē mukhē'ṅguṣṭhakalāyakhē| agratō'karṇikē mūlē nibaddhamr̥ducarmaṇī||24||

sa0-yantrē dvē ṣaḍaṅgulē bhavataḥ| kimartham ? nāḍīvrāṇābhyaṅgakṣālanāya,-abhyaṅgaśca kṣālanaṁ cābhyaṅgakṣālanē tadarthaṁ, upayujyētē| ākaraṇaṁ-ākr̥t, sampadāditvāt kvip| pūrvavihitasya bastiyantrasyēva ākr̥t-ākārō, yayōstē bastiyantrākr̥tī,-vr̥ttē gōpucchhākārē| tathā, yathāsaṅkhyaṁ mūlē mukhē'ṅguṣṭhakalāyakhē-mūlē'ṅguṣṭhatulyacchhidrē, mukhē kalāyatulyacchhidrē| agratō'karṇikē- karṇikārahitē, iti bastiyantrādviśēṣaḥ| mūlē tu karṇikē dvē'pi puṭakayōjanārthaṁ kārya ēvētyagragrahaṇam| mūlē-mūladēśē, nibaddhaṁ- yōjitaṁ, mr̥du carma-bastipuṭakākāraṁ, yayōstē nibaddhamr̥ducarmaṇī|

Adhikarana jalodarayantram (25) · Śloka 25

dvidārā nalikā picchhanalikā vōdakōdarē| |25|

sa0-udakōdarē jalasrāvaṇārthaṁ nalikā dvidvārā-ubhayamukhī, syāt| athavā, picchanalikā-mayūrapicchhajētyarthaḥ|

Adhikarana dhUmabastyAdiyantrANi (25) · Śloka 25

| dhūmabastyādiyantrāṇi nirdiṣṭāni yathāyatham||25||

sa0-dhūmādiyantrāṇi yathāsvaṁ dhūmapānādyadhyāyēṣūktāni|

Adhikarana shRu~ggayantram (26) · Śloka 26

tryaṅgulāsyaṁ bhavēcchhr̥ṅgaṁ cūṣaṇē'ṣṭādaśāṅgulam| agrē siddhārthakacchhidraṁ sunaddhaṁ cūcukākr̥ti||26||

sa0-śr̥ṅgaṁ tryaṅgulamukham| duṣṭavātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyādēścūṣaṇē-cūṣaṇanimittaṁ, aṣṭādaśāṅgulaṁ syāt| aṣṭādaśēti ""hyaṣṭana" ityādinā''kārādēśaḥ| tathā, agrē-prāntē, sarṣapapramāṇacchhidram| yaḥ pradēśaścūṣaṇāya śarīrē yōjyatē tadagram| tathā, suṣṭhu naddhaṁ-samyagbaddham| cūcukasya-strīkucāgrasyēva, ākr̥tiḥ-ākārō, yasya tadēvam|

Adhikarana alAbuyantram (27) · Śloka 27

syādvādaśāṅgulō'lāburnāhē tvaṣṭādaśāṅgulaḥ| catustryaṅgulavr̥ttāsyō dīptō'ntaḥ ślēṣmaraktahr̥t||27||

sa0-alābuḥ-tumbaḥ, dvādaśāṅgulō dairghyēṇa syāt| pariṇāhē'ṣṭādaśāṅgulaḥ| catvāri vā trīṇi vā'ṅhgulāni yasya taccatustryaṅgulam, tattādr̥śaṁ vr̥taṁ-vartulaṁ, āsyaṁ-mukhaṁ, yasya sa ēvam| tathā, antaḥ-madhyē, dīptō-jvalitaḥ, picurbhūrjādi garbha ityarthaḥ| sa īdr̥śō duṣṭakapharaktaharaḥ syāt|

Adhikarana ghaThIyantram (28) · Śloka 28

tadvadghaṭī hitā gulmavilayōnnamanē ca sā| |28|

sa0-tadvat-tēnālābunā tulyadairghyānāhādiḥ, tulyakāryākārā ca, ghaṭī syāt| sā ca gulmasya vilaya unnamanē ca hitā, na kēvalaṁ kapharaktahr̥diti cārthaḥ|

Adhikarana shalAkAyantrANi (28-29) · Śloka 29

| śalākākhyāni yantrāṇi nānākarmākr̥tīni ca||28|| yathāyōgapramāṇāni| |29|

sa0-śalākāsaṁjñāni yantrāṇi vividhakarmāṇi vividhākārāṇi yathāyōgapramāṇāni syuḥ|

Adhikarana eShiNyau shalAke (29) · Śloka 29

tēṣāmēṣaṇakarmaṇī| ubhē gaṇḍūpadamukhē|29|

sa0-tēṣāṁ madhya ubhē gaṇḍūpadatulyāsya ēṣaṇakarmaṇī|

Adhikarana shalyahAriNyau shalAke (29-30) · Śloka 30

| srōtōbhyaḥ śalyahāriṇī||29|| masūradalavaktrē dvē syātāmaṣṭanavāṅgulē| |30|

sa0-tathā srōtōbhyaḥ śalyahāriṇī śalākāyantrē bhavataḥ| kimbhūtē ? masūrētyādi| masūradalamiva vaktraṁ yayōstē, masūradalamukhē dvē śalākē'ṣṭāṅgulē navāṅgulē vā syātām|

Adhikarana sha~gkavaH (30) · Śloka 30

| śaṅkavaḥ ṣaṭ|30|

sa0-śaṅkavaḥ ṣaṭ syuḥ|

Adhikarana vyUhanau sha~gkU (30-31) · Śloka 31

| ubhau tēṣāṁ ṣōḍaśadvādaśāṅgulau||30|| vyūhanē'hiphāṇāvaktrau| |31|

sa0-tēṣāṁ madhyē dvau ṣōḍaśāṅguladvādaśāṅgulau bhavataḥ| vyūhanē-nyūhanakarmaṇi, sarpaphaṇāmukhau|

Adhikarana cAlanau sha~gku (31) · Śloka 31

dvau daśadvādaśāṅgulau| cālanē śarapuṅkhāsyau|31|

sa0-dvau śaṅkū daśāṅguladvādaśāṅgulau bhavataḥ| cālanē kāṇḍavāja iva mukhaṁ yayōstau śarapuṅkhāsyau bhavataḥ|

Adhikarana AharaNau sha~gkU (31) · Śloka 31

| āhāryē baḍiśākr̥tī||31||

sa0-āhāryē-ākarṣaṇē, baḍiśākārau| ṣaṭśaṅhkūnākhyāya garbhaśaṅkumāha-

Adhikarana garbhasha~gkU (32) · Śloka 32

natō'grē śaṅkunā tulyō garbhaśaṅkuriti smr̥taḥ| āṣṭāṅgulāyatastēna mūḍhagarbhaṁ harēt striyāḥ||32||

sa0-natō'grē-agrabhāgē, tathā śaṅkunā samaḥ-kīlakākāraḥ, aṣṭāṅguladīrghaḥ sa garbhaśaṅkuriti smr̥taḥ, 'munibhiḥ' iti śēṣaḥ| tēna-garbhaśaṅkunā, mūḍhagarbha-aniḥsarantaṁ, harēt|

Adhikarana dantapAtanam (33) · Śloka 33

aśmaryāharaṇaṁ sarpaphāṇāvadvaktramagrataḥ| |33|

sa0-aśmaryākarṣaṇē sarpaphaṇāvadagrē vaktraṁ syāt| sarpaphaṇākhyamēva caitadyantram|

Adhikarana pramArjanyaH shalAkAH (33-34) · Śloka 34

| śarapuṅkhamukhaṁ dantapātanaṁ caturaṅgulam||33|| kārpāsavihitōṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjanē| |34|

sa0-śarapuṅkhamukhākhyaṁ yantraṁ caturaṅgulaṁ dantapātanaṁ syāt| anēna hi dantāścalantaḥ pātyantē kr̥myādibhakṣitā vā| saṁ-pramārjanē-kṣālanē kṣāraklēdādēḥ, ṣaṭ śalākāḥ syuḥ| kimbhūtāḥ ? kārpāsēna vihitamuṣṇīṣaṁ-śirōvēṣṭanamiva, yāsāṁ tāstathōktāḥ|

Adhikarana pAyupramArjanyau shalAke (34) · Śloka 34

| pāyāvāsannadūrārthē dvē daśadvādaśāṅgulē||34||

sa0-pāyāvāsannadūrārthē daśadvādaśāṅgulē dvē bhavataḥ| āsannārthē daśāṅgulā, dūrārthē dvādaśāṅgulētyarthaḥ|

Adhikarana ghrANapramArjanyau shalAke,karNapramArjanyau shalAke (35) · Śloka 35

dvē ṣaṭsaptāṅgulē ghrāṇē, dvē karṇē'ṣṭanavāṅulē| |35|

sa0-ghrāṇē ṣaṭsaptāṅgulē dvē bhavataḥ| 'āsannadūrārthē' ityatrāpyanuvartatē| tathaiva karṇē'ṣṭanavāṅgulē bhavataḥ|

Adhikarana karNashodhanam (35) · Śloka 35

| karṇaśōdhanamaśvatthapatraprāntaṁ sruvānanam||35||

sa0-karṇaśōdhanākhyaṁ yantram| aśvatthapatrasyēva prāntō yasya tattathā| tathā, sruvasyēvānanaṁ yasya tadēvam|

Adhikarana kShArAgniprayogArthaM tisraH shalakAstrINi ca jAmbavauShThAni (36) · Śloka 36

śalākājāmbavauṣṭhānāṁ kṣārē'gnau ca pr̥thak trayam| yuñjyāt sthūlāṇudīrghāṇāṁ|36|

sa0-śalākāśca jāmbavauṣṭhāni ca tēṣāṁ pr̥thak trayaṁ kṣārē kṣārapātanē, [ āgnau-] āgnidāhakaraṇē ca yuñjyāt| kimbhūtānāṁ śalākājāmbavauṣṭhānām ? sthūlāṇudīrghāṇāṁ,-sthūlāścāṇavaśca dīrghāśca, tēṣām| tatra śalākāstistrō jāmbavauṣṭhāni ca trīṇi, kṣārē tathā dāhanē, ēvaṁ dvādaśaitāni śalākākhyāni yantrāṇīti|

Adhikarana annavRuddhidAhArthaM shalAkA (36-37) · Śloka 37

| śalākāmantravardhmani||36|| madhyōrdhvavr̥ttadaṇḍāṁ ca mūlē cārdhēndusannibhām| |37|

sa0-antravardhmani-antravr̥ddhau, śalākāṁ yuñjyāt| kīdr̥śīm ? madhyādūrdhvaṁ vr̥ttō daṇḍō yasyāstām| tathā, mūlē-mūlabhāgē, ardhēndusannibhāṁ-ardhacandrākārām|

Adhikarana nAsArshorbudadAhArthaM shalAkA (37) · Śloka 37

| kōlāsthidalatulyāsyā nāsārśōrbudadāhakr̥t||37||

sa0-badarāsthikhaṇḍasamaṁ mukhaṁ yasyāḥ sā kōlāsthidalatulyāsyā| sā nāsārśaḥsu nāsārbudēṣu ca dāhaṁ karōti|

Adhikarana darvyAkhyAstistraH shalAkAH (38) · Śloka 38

aṣṭāṅgulā nimnamukhāstisraḥ kṣārauṣadhakramē| kanīnīmadhyamānāmīnakhamānasamairmukhaiḥ||38||

sa0-kṣārauṣadhakramē tisraḥ śalākā nimnamukhā aṣṭāṅgulāḥ syuḥ| kīdr̥śyaḥ ? kanīnī ca madhyamā cānāmī ca, tāsāṁ nakhāḥ, tēṣāṁ mānaṁ-pramāṇaṁ, tēna samaiḥ-tulyaiḥ, mukhairupalakṣitāḥ syuḥ|

Adhikarana meDhrashodhanAdyAH shalAkAH (39) · Śloka 39

svaṁsvamuktāni yantrāṇi mēḍhraśuddhyañjanādiṣu| |39|

sa0-mēḍhrādiṣu viṣayēṣu-uttarabastyādiṣu, svaṁsvaṁ-yathāsvaṁ, yantrāṇi gaditāni| ādiśabdēna nāvanādiparigrahaḥ|

Adhikarana anuyantrANi, anuyantrakarmANi (39-40.5) · Śloka 40

| anuyantrāṇyayaskāntarajjuvastrāśmamudgarāḥ||39|| vadhrāntrajihvābālāśca śākhānakhamukhadvijāḥ| kālaḥ pākaḥ karaḥ pādō bhayaṁ harṣaśca, tatkriyāḥ||40|| upāyavitpravibhajēdālōcya nipuṇaṁ dhiyā||40.5||

sa0-ayaskāntādīnyaṇuyantrāṇi, svalpayantrakāryakaraṇāt| tēṣāṁ kriyāstatkriyāḥ-nirghātanādikāḥ, buddhyā nipuṇamālōcya pravibhajēt,-nirghātanādikarmāṇi pravibhajya yuñjyādityarthaḥ|

Adhikarana yantrakarmANi (41.5) · Śloka

tānyēva yantrāṇāṁ karmāṇyāha nirghātanōnmathanapūraṇamārgaśuddhi- saṁvyūhanāharaṇabandhanapīḍanāni| ācūṣaṇōnnamananāmanacālabhaṅga- vyāvartanarjukaraṇāni ca yantrakarma||41.5||

sa0-nirghātanādi yantrasya karma| nirghātanaṁ-tāḍanaṁ paripātanam, unmathanaṁ-ālōḍanaṁ unmūlanam, ēvamanyadapi cintyam| caḥ samuccayē, tēna prakṣālanādīni samuccīyantē|

Adhikarana yantreShu ka~gkamukhasya prAdhAnyam (25) · Śloka 25

vivartatē sādhvavagāhatē ca grāhyaṁ gr̥hītvōddharatē ca yasmāt| yantrēṣvataḥ kaṅkamukhaṁ pradhānaṁ sthānēṣu sarvēṣvadhikāri yacca| 42 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē yantravidhirnāma pañcaviṁśatitamō'dhyāyaḥ||25||

sa0-vivartanādibhiścaturbhiḥ kāraṇairyantrēṣu madhyē kaṅkamukhaṁ śrēṣṭhamiti| yasmācca sarvēṣu pradēśēṣvadhikāri-adhikriyatē iti| vasantatilakōpajātī vr̥ttē| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē yantravidhirnāma pañcaviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 25||