25. yantravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಅಥೇದಾನೀಂ ಪಞ್ಚವಿಂಶಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭೋ ಯನ್ತ್ರವಿಧಾನಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಃ| ಯತೋ ಬಸ್ತಿನಸ್ಯಾಞ್ಹ್ಜನಕ್ಷಾರಾದೀನಿ ಯನ್ತ್ರಾಶ್ರಯಣ್ಯೇವೇತ್ಯಾಹ-

Adhikarana yantravidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಯನ್ತ್ರವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಸ ಸ್ಮಾದುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨|

ಸ೦-ಯನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿಧಿರ್ಯನ್ತ್ರವಿಧಿಃ ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್| ಅರ್ಶೋಭಗನ್ದರಾದಿಷು ನಿರುಜೇಽಙ್ಹ್ಗೇ ಯಮ್ಯತೇ-ನಿಯಮ್ಯತೇ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮೇತಿ ಯನ್ತ್ರಮ್|

Adhikarana yantralakShaNam (1-3) · Śloka 3

ಏತದೇವ ಸ್ಪಷ್ಟಯನ್ನಾಹ ನಾನಾವಿಧಾನಾಂ ಶಲ್ಯಾನಾಂ ನಾನಾದೇಶಪ್ರಬಾಧಿನಾಮ್| ಆಹರ್ತುಮಭ್ಯುಪಾಯೋ ಯಸ್ತದ್ಯನ್ತ್ರಂ ಯಚ್ಚ ದರ್ಶನೇ||೧|| ಅರ್ಶೋಭಗನ್ದರಾದೀನಾಂ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಯೋಜನೇ| ಶೇಷಾಙ್ಗಪರಿರಕ್ಷಾಯಾಂ ತಥಾ ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಕರ್ಮಣಿ||೨|| ಘಟಿಕಾಲಾಬುಶೃಙ್ಗಂ ಚ ಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಾದಿಕಾನಿ ಚ| |೩|

ಸ೦-ಅನೇಕಪ್ರಕಾರಾಣಿ ಯಾನಿ ಶಲ್ಯಾನಿ-ಶಸ್ತ್ರವೇಣುಪಾಷಾಣಾದಿರೂಪಾಣಿ, ವಿವಿಧೇಷು ಶರೀರಪ್ರದೇಶೇಷು ನಿವಿಶನ್ತೇ, ತೇಷಾಮಾಹರಣೇ ಆಕೃಷ್ಟುಂ, ಯೋಽಭ್ಯುಪಾಯಸ್ತದ್ಯನ್ತ್ರಮ್| 'ಉಚ್ಯತೇ' ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಥಾ, ಅರ್ಶೋಭಗನ್ದರನಾಡೀವ್ರಣಾದೀನಾಂ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಯೋಜನೇ ಸತಿ ಶೇಷಸ್ಯ-ನಿರುಜಸ್ಯಾಙ್ಗಸ್ಯ, ಪರಿರಕ್ಷಾಯಾಂ-ರಕ್ಷಾನಿಮಿತ್ತಮ್, ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯಾಙ್ಗಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಾದ್ಯಾಬಾಧಾನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಬಸ್ತಿನಸ್ಯಾದಿಕರ್ಮಣಿ ಯ ಉಪಾಯಸ್ತಚ್ಚ ಯನ್ತ್ರಮ್| ತಥಾ ಘಟಿಕಾದಿ ಚ ಯನ್ತ್ರಂ ಪವನಾಕರ್ಷಣಾಯ ರಕ್ತಾದ್ಯಾಕರ್ಷಣಾಯ ಚ| ಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಸನ್ದಂಶಾದೀನಿ ಚ ಯನ್ತ್ರಾಣಿ|

Adhikarana yantravisheShANAM buddhyA kalpyatvam (3-4) · Śloka 4

ಯನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಕಿಂ ರೂಪಂ ಕಿಂ |ಚ] ಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್? ಇತ್ಯಾಹ- | ಅನೇಕರೂಪಕಾರ್ಯಾಣಿ ಯನ್ತ್ರಾಣಿ ವಿವಿಧಾನ್ಯತಃ||೩|| ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಕಲ್ಪಯೇದ್ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ತು ವಕ್ಷ್ಯತೇ| |೪|

ಸ೦-ರೂಪಾಣಿ ಚ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಚ ರೂಪಕಾರ್ಯಾಣಿ| ಅನೇಕಾನಿ ವಿಚಿತ್ರಾಣಿ, ರೂಪಕಾರ್ಯಾಣಿ ತೇಷಾಂ ತಾನಿ ಯನ್ತ್ರಾಣಿ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾಣಿ| ತತ್ರ ರೂಪಂ-ಕಙ್ಕಮುಖಸ್ವಸ್ತಿಕಾದ್ಯಾಕಾರತ್ವಮ್| ಕಾರ್ಯಂ-ಅಸ್ಥ್ಯಾದಿಲಗ್ನಶಲ್ಯಹರಣಾದಿಕಮ್| ಯತಶ್ಚೈವಂ ಯನ್ತ್ರಾಣಾಂ ನಾನಾವಿಧತ್ವಮ್, ಅತಸ್ತಾನಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಕಾರ್ಯಾನುರೋಧಾತ್ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ನನು, ಯನ್ತ್ರಾಣಾಂ ದಿಙ್ಮಾತ್ರೇಽಪ್ಯನಭಿಜ್ಞಃ ಕಥಮಿವ ಕಲ್ಪನಾಂ ಕರ್ತುಂ ಪಾರಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಸಂ-ಯಾನಿ ಯಾನಿ ಸ್ಥೂಲಾನಿ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮ್| "ಯಥಾ ಸಾದೃಶ್ಯೇ" ಇತ್ಯವ್ಯಯೀಭಾವಃ| ಯಥಾಸ್ಥೂಲಯನ್ತ್ರಕರಣೇನ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನಮತಿಃ ಶೇಷಾಣಾಮಪಿ ಯನ್ತ್ರಾಣಾಮುತ್ಪಾದನೇ ವಿಕಲ್ಪಂ ಕರ್ತುಂ ಸಮರ್ಥೋ ಭವೇದಿತಿ ಭಾವಃ|

Adhikarana svastikayantrANi svastikAnAM kAryam (4-7) · Śloka 7

ಅಥ ಯನ್ತ್ರಾಣ್ಯಾಹ | ತುಲ್ಯಾನಿ ಕಙ್ಕಸಿಂಹರ್ಕ್ಷಕಾಕಾದಿಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಾಮ್||೪|| ಮುಖೈರ್ಮುಖಾನಿ ಯನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತತ್ಸಂಜ್ಞಕಾನಿ ಚ| ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲಾಯಾಮಾನ್ಯಾಯಸಾನಿ ಚ ಭೂರಿಶಃ||೫|| ಮಸೂರಾಕಾರಪರ್ಯನ್ತೈಃ ಕಣ್ಠೇ ಬದ್ಧಾನಿ ಕೀಲಕೈಃ| ವಿದ್ಯಾತ್ಸ್ವಸ್ತಿಕಯನ್ತ್ರಾಣಿ ಮೂಲೇಽಙ್ಕುಶನತಾನಿ ಚ||೬|| ತೈರ್ದೃಢೈರಸ್ಥಿಸಂಲಗ್ನಶಲ್ಯಾಹರಣಮಿಷ್ಯತೇ| |೭|

ಸ೦-ಯೇನ ಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಶಲ್ಯಮುದ್ಧ್ರಿಯತೇ ತದ್ಯನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಮುಖಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಕಙ್ಕಾದೀನಾಂ ಪಕ್ಷಿಮೃಗಾಣಾಂ ಮುಖೈಸ್ತುಲ್ಯಾನಿ ಯನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಮುಖಾನಿ ಕುರ್ಯಾತ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಗೃಧ್ರಹಂಸಹರಿಣಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ತಾನಿ ತತ್ಸಂಜ್ಞಕಾನಿ| ಚ ಏವಾರ್ಥೇ, ತಾನಿ ಯನ್ತ್ರಾಣಿ ತನ್ನಾಮಾನ್ಯೇವ| ಯಥಾ,-ಕಙ್ಕುಮುಖಂ ಸಿಂಹಮುಖಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲೇತ್ಯಾದಿ, ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಖ್ಯಾನಿ ಯನ್ತ್ರಾಣಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶಾನಿ ? ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲದೈರ್ಘ್ಯಾಣಿ, ಭೂರಿಶೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಆಯಸಾನಿ-ಶಸ್ತ್ರಮಯಾನಿ| ದನ್ತಾದಿಮಯಾನಾಮಪಿ ಕ್ವಚಿದ್ದರ್ಶನಾತ್ ಭೂರಿಶ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಕಣ್ಠಪ್ರದೇಶೇ ಕೀಲಕೈರ್ಬದ್ಧಾನಿ| ಕೀದೃಶೈಃ ಕೀಲಕೈಃ ? ಮಸೂರಾಕಾರಾಃ ಪರ್ಯನ್ತಾ ಯೇಷಾಂ ತೈಃ| ಯತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ಯನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಹಸ್ತಗ್ರಹಸ್ತತ್ರ ತನ್ಮೂಲಮ್| ತತ್ರಾಙ್ಕುಶವನ್ನತಾನಿ-ಪರಿಣತಾನಿ| ತೈಃ-ಕಙ್ಕಮುಖಾದಿಭಿಃ, ಅಸ್ಥಿಸಂಲಗ್ನಶಲ್ಯಸ್ಯ-ಕಾಣ್ಡಫಲಾದೇಃ, ಆಹರಣಂ-ಆಕರ್ಷಣಮಿಷ್ಯತೇ|

Adhikarana kIlabaddhavimuktAgrau saMdaMshau (7-8) · Śloka 8

| ಕೀಲಬದ್ಧವಿಮುಕ್ತಾಗ್ರೌ ಸನ್ದಂಶೌ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲೌ||೭|| ತ್ವಕ್ಶಿರಾಸ್ನಾಯುಪಿಶಿತಲಗ್ನಶಲ್ಯಾಪಕರ್ಷಣೌ| |೮|

ಸ೦-ಕೀಲೇನ-ಮಸೂರಾಕಾರಪರ್ಯನ್ತೇನ, ಬದ್ಧಂ ತಥಾ ವಿಮುಕ್ತಮಗ್ರಂ- ಮುಖಂ, ಯಯೋಸ್ತೌ ಕೀಲಬದ್ಧವಿಮುಕ್ತಾಗ್ರೌ ಸನ್ದಂಶೌ ಭವತಃ| ಕೀದೃಶೌ ? ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣೌ| ಕ್ವೋಪಯೋಗ ಏತಯೋಃ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಗಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತ್ವಕ್ಶಿರಾಸ್ತ್ರಾಯುಪಿಶಿತಲಗ್ನಂ ಚ ತಚ್ಛಲ್ಯಂ ಚ, ತಸ್ಯಾಪಕರ್ಷ್ಣೇ-ಆಹರಣೇ, ತಾವುಪಯುಜ್ಯೇತೇ|

Adhikarana ShaDa~ggulaH saMdaMshaH (8) · Śloka 8

| ಷಡಙ್ಗುಲೋಽನ್ಯೋ ಹರಣೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶಲ್ಯೋಪಪಕ್ಷ್ಮಣಾಮ್||೮||

ಸ೦-ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಸನ್ದಂಶದ್ವಯಾದನ್ಯಃ ಸನ್ದಂಶಃ (ಷಡಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣಃ) ಸೂಕ್ಷ್ಮಶಲ್ಯಾನಾಂ-ನಾಸಾರೋಮಾದೀನಾಂ, ಹರಣೇ-ಆಕರ್ಷಣೇ, ತಥಾ, ಉಪಪಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ವರ್ತ್ಮಾದಿಭವಾನಾಂ ಹರಣೇ ಯುಜ್ಯತೇ|

Adhikarana mucuNDI (9) · Śloka 9

ಮುಚುಣ್ಡೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮದನ್ತರ್ಜುರ್ಮೂಲೇ ರುಚಕಭೂಷಣಾ| ಗಮ್ಭೀರವ್ರಣಮಾಂಸಾನಾಮರ್ಮಣಃ ಶೇಷಿತಸ್ಯ ಚ||೯||

ಸ೦-ಸಾ ಚ ಮುಚುಣ್ಡೀಸಂಜ್ಞಾ| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ಮುಚುಣ್ಡೀ? ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ದನ್ತಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮದನ್ತಾ, ತಥಾ, ಋಜುಃ-ಅವಕ್ರಾ, ನ ಚ ಸನ್ದಂಶವದ್ವಕ್ರಾ ದ್ವಿಬಾಹುರಿತ್ಯಾರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಮೂಲೇ-ಹಸ್ತಗ್ರಹಣಸ್ಥಾನೇ, ರುಚಕಂ-ಅಙ್ಗುಲೀಯಕರೂಪಂ, ಭೂಷಣಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ರುಚಕಭೂಷಣಾ| ರುಚಕಪೀಡನೇನ ಸಾ ಕರ್ಮ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಮ್ಭೀರಶ್ಚಾಸೌ ವ್ರಣಶ್ಚ ಗಮ್ಭೀರವ್ರಣಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಮಾಂಸಾನಿ-ತಸ್ಯಾಧಿಮಾಂಸಂ, ಏತದ್ವಿಷಯ ಆಹರಣೇ| ಅರ್ಮಣಶ್ಚ ಶೇಷಿತಸ್ಯ ಚ್ಛಿನ್ನಶೇಷಸ್ಯಾಹರಣೇ ಮುಚುಣ್ಡೀ|

Adhikarana ekatAladvitAlake (10) · Śloka 10

ದ್ವೇ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೇ ಮತ್ಸ್ಯತಾಲವತ್ ದ್ವ್ಯೇಕಲಾಲಕೇ| ತಾಲಯನ್ತ್ರೇ ಸ್ಮೃತೇ ಕರ್ಣನಾಡೀಶಲ್ಯಾಪಹಾರಿಣೀ||೧೦||

ಸ೦-ದ್ವೇ ತಾಲಯನ್ತ್ರೇ ಭವತಃ| ಕಿಂಪ್ರಮಾಣೇ ? ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೇ| ಸಂಸ್ಥಾನಮಾಹ-ಮತ್ಸ್ಯತಾಲವತ್ ಮೀನಗಲತಾಲವತ್, ದ್ವಿತಾಲಕಂ-ಏಕಂ ದ್ವಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ಮತ್ಸ್ಯಮುಖಸದೃಶಮ್, ಅಪರಮೇಕತಾಲಕಂ-ಏಕಪಾರ್ಶ್ವೇ ಮತ್ಸ್ಯಮುಖಾಕಾರಮೇವ| ತೇ ದ್ವೇ ತಾಲಯನ್ತ್ರೇ ಭವತಃ| ಕರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಣನಾಡೀ ಶಲ್ಯಮಪಹರತಃ-ಕರ್ಣನಾಡೀಶಲ್ಯಾಪಹಾರಿಣೀ|

Adhikarana nADIyantraNAM sthUlaM svarupaM kAryaM ca (11-12) · Śloka 12

ನಾಡೀಯನ್ತ್ರಾಣಿ ಸುಷಿರಾಣ್ಯೇಕಾನೇಕಮುಖಾನಿ ಚ| ಸ್ರೋತೋಗತಾನಾಂ ಶಲ್ಯಾನಾಮಾಮಯಾನಾಂ ಚ ದರ್ಶನೇ||೧೧|| ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸುಕರತ್ವಾಯ ಕುರ್ಯಾದಾಚೂಷಣಾಯ ಚ| ತದ್ವಿಸ್ತಾರಪರೀಣಾಹದೈರ್ಘ್ಯಂ ಸ್ರೋತೋನುರೋಧತಃ||೧೨||

ಸ೦-ನಾಡೀಯನ್ತ್ರಾಣಿ ಬಸ್ತಿನೇತ್ರಾದಿವತ್ ಸುಷಿರಾಣಿ ಸ್ಯುಃ| ಏಕಂ ಚಾನೇಕಂ ಚೈಕಾನೇಕಂ ಮುಖಂ ಯೇಷಾಮ್| ತನಿ ಚ ಕಾನಿಚಿದೇಕಮುಖಾನಿ ಏಕದ್ವಾರಾಣಿ, ಕಾನಿಚಿದನೇಕಮುಖಾನಿ-ಅನೇಕದ್ವಾರಾಣಿ| ಏತತ್ಕರ್ಮಾಚಷ್ಟೇ-ಸ್ರೋತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾನಿ ಚ ಕರ್ಣಾದಿಸ್ರೋತೋಗತಾನಾಂ ಶಲ್ಯಾನಾಂ ದರ್ಶನನಿಮಿತ್ತಂ ವಿದಧೀತ| ತಥಾ, ಕಣ್ಠಾದಿಸ್ರೋತೋಗತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ದರ್ಶನೇ-ದರ್ಶನನಿಮಿತ್ತಂ, ವಿದಧೀತ| ತಥಾ, ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ-ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಪ್ರಕ್ಷಾಲನೌಷಧಪ್ರಣಿಧಾನಾದೀನಾಂ, ಸುಕರತ್ವಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ, ವಿಷಿದಿಗ್ಧಾಙ್ಗಾದೀನಾಮಾಚೂಷಣಾಯ ವಿದಧೀತ| ತದ್ವಿಸ್ತಾರೇತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ-ನಾಡೀಯನ್ತ್ರಾಣಾಂ, ವಿಸ್ತಾರಶ್ಚ ಪರೀಣಾಹಶ್ಚ ದೈರ್ಘ್ಯಂ ಚ, ತಾನಿ ಸ್ರೋತೋವಶಾತ್ ಭವನ್ತಿ| ಯಥಾ,-ಅನುವಾಸನೋತ್ತರಬಸ್ತಿನಸ್ಯನಾಡಿಕಾದಿಷು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್|

Adhikarana kaNThAntaHshalyAvalokinI nADI (13) · Śloka 13

ದಶಾಙ್ಗುಲಾಽರ್ಧನಾಹಾಽನ್ತಃಕಣ್ಠಶಲ್ಯಾವಲೋಕಿನೀ| ನಾಡೀ|೧೩|

ಸ೦-ಕಣ್ಠೇ ಶಲ್ಯಂ ಕಣ್ಠಶಲ್ಯಮ್| ಕಣ್ಠಾಭ್ಯನ್ತರಶಲ್ಯಾವಲೋಕನಾರ್ಥಂ ದಶಾಙ್ಗುಲಾ ನಾಡೀ| ಅರ್ಧನಾಹಾ-ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಾ|

Adhikarana catuShkarNavAra~ggasa~ggrahaNI nADI dvikarNa vAra~ggasa~ggrahaNI nADI (13-14) · Śloka 14

| ಪಞ್ಚಮುಖಚ್ಛಿದ್ರಾ ಚತುಷ್ಕರ್ಣಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ||೧೩|| ವಾರಙ್ಗಸ್ಯ, ದ್ವಿಕರ್ಣಸ್ಯ ತ್ರಿಚ್ಛಿದ್ರಾ ತತ್ಪ್ರಮಾಣತಃ| |೧೪|

ಸ೦-ಪಞ್ಚಮುಖಾನಿ ಛಿದ್ರಾಣಿ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ| ಚತುಷ್ಕರ್ಣಸ್ಯ ವಾರಙ್ಗಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ-ಸಙ್ಗ್ರಹಣನಿಮಿತ್ತಮಿದಂ ಯನ್ತ್ರಮ್| ಚತ್ವಾರಃ ಕರ್ಣಾ ಯಸ್ಯ ವಾರಙ್ಗಸ್ಯೇತಿ ಸಮಾಸಃ| ತತ್ರ ಶರಾದಿದಣ್ಡಪ್ರವೇಶಃ ಶಿಖಾಕಾರಃ ಕೀಲಕೋ ವಾರಙ್ಗ ಉಚ್ಯತೇ| ದ್ವಿಕರ್ಣಸ್ಯ ವಾರಙ್ಗಸ್ಯ ತ್ರಿಚ್ಛಿದ್ರಾ ನಾಡೀ ಸ್ಯಾತ್| ತ್ರೀಣಿ ಛಿದ್ರಾಣಿ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತ್ರಿಚ್ಛಿದ್ರಾ| ಛಿದ್ರಶಬ್ದಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣರ್ಥತ್ವಾತ್ ತ್ರಿಮುಖೇತ್ಯೇತದಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತಸ್ಯ ವಾರಙ್ಗಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಂ ತತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ತಸ್ಮಾದ್ವಾರಙ್ಗಪ್ರಮಾಣತಃ-ತದನುಸಾರೇಣ ನಾಡೀಪ್ರಮಾಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್|

Adhikarana anyA nADyaH (14-15) · Śloka 15

| ವಾರಙ್ಗಕರ್ಣಸಂಸ್ಥಾನಾನಾಹದೈರ್ಘ್ಯಾನುರೋಧತಃ||೧೪|| ನಾಡೀರೇವಂವಿಧಾಶ್ಚಾನ್ಯಾ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಶಲ್ಯಾನಿ ಕಾರಯೇತ್| |೧೫|

ಸ೦-ತಥಾ, ಕರ್ಣಶ್ಚ ಸಂಸ್ಥಾನಂ ಚಾನಾಹಶ್ಚ ದೈರ್ಘ್ಯಂ ಚ ತಾನ್ಯೇವಮ್| ವಾರಙ್ಗಸ್ಯ ಕರ್ಣಸಂಸ್ಥಾನಾನಾಹದೈರ್ಘ್ಯಾಣಿ, ತೇಷಾಮನುರೋಧಸ್ತಸ್ಮಾತ್, ಏವಂಪ್ರಕಾರಾ ಅನ್ಯಾ ಅಪಿ ನಾಡೀಃ ಶಲ್ಯಾನಿ ಶರೀರಾನ್ತರ್ಗತಾನಿ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಕಾರಯೇತ್|

Adhikarana shalyanirghAtinI nADI (15-16) · Śloka 16

| ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಯಾ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸದೃಶೀ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಾ||೧೫|| ಚತುರ್ಥಸುಷಿರಾ ನಾಡೀ ಶಲ್ಯನಿರ್ಘಾತಿನೀ ಮತಾ| |೧೬|

ಸ೦-ಮೂರ್ಧ್ನಿ-ಮೂರ್ದ್ಧಭಾಗೇ, ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಯಾ-ಜಲಜಕರ್ಣಿಕಯಾ, ಸದೃಶೀ| ಕಿಯತ್ಪ್ರಮಾಣಾ ? ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಾ| ತಥಾ, ಚತುರ್ಥಃ-ಚತುರ್ಭಾಗಃ, ಸುಷಿರೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ, ತ್ರ್ಯಙ್ಹ್ಗುಲಸುಷಿರೇತಿ ಯಾವತ್| ಸಾ ನಾಡೀ ಶಲ್ಯನಿರ್ಘಾತಿನೀ ಮತಾ| ಮುನೀನಾಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅರ್ಶೋಯನ್ತ್ರಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ-

Adhikarana arshauyantraM dvicchidram arshauyantraM ekacchidram (16-18) · Śloka 18

| ಅರ್ಶಸಾಂ ಗೋಸ್ತನಾಕಾರಂ ಯನ್ತ್ರಕಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಮ್||೧೬|| ನಾಹೇ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಂ ಪುಂಸಾಂ ಪ್ರಮದಾನಾಂ ಷಡಙ್ಗುಲಮ್| ದ್ವಿಚ್ಛಿದ್ರಂ ದರ್ಶನೇ ವ್ಯಾಧೇರೇಕಚ್ಛಿದ್ರಂ ತು ಕರ್ಮಣಿ||೧೭|| ಮಧ್ಯೇಽಸ್ಯ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಛಿದ್ರಮಙ್ಗುಷ್ಠೋದರವಿಸ್ತೃತಮ್| ಅರ್ಧಾಙ್ಗುಲೋಚ್ಛ್ರಿತೋದ್ವೃತ್ತಕರ್ಣಿಕಂ ಚ ತದೂರ್ಧ್ವತಃ||೧೮||

ಸ೦-ಅರ್ಶಸಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಯನ್ತ್ರಕಂ ಗೋಸ್ತನಾಕೃತಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಂ ಮಾನತೋ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ಸ್ಯಾತ್| ಯನ್ತ್ರಕಮಿತ್ಯಾಕರ್ಷಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ನಾಹೇ-ಪರಿಣಾಹೇ, ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಮ್| ಯತ್ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲದೀರ್ಘೇಣ ಸೂತ್ರೇಣ ವೇಷ್ಟ್ಯತೇ, ತತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತತ್ ಪುಂಸಾಮೇವ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಂ ನಾಹೇ ಸ್ಯಾತ್| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ತು ಪರಿಣಾಹೇ ಷಡಙ್ಗುಲಂ ಯನ್ತ್ರಕಂ ಸ್ಯಾತ್, ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ತಾಸಾಂ ಗುದಸ್ಯ ಮಹತ್ತ್ವಾತ್| ವ್ಯಾಧೇರ್ದರ್ಶನೇ ದ್ವಿಚ್ಛಿದ್ರಂ-ಉಭಯಪಾರ್ಶ್ವಚ್ಛಿದ್ರಂ ಯನ್ತ್ರಮ್| ಕರ್ಮಣಿ-ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾದ್ಯವಚಾರಣೇ, ಏಕಚ್ಛಿದ್ರಂ ಯನ್ತ್ರಮ್| ಅಸ್ಯ ಯನ್ತ್ರಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಛಿದ್ರಮ್| ಅಙ್ಹ್ಗುಷ್ಠಮಧ್ಯತುಲ್ಯವಿಸ್ತಾರಂ, ತಥಾ ತದೂರ್ಧ್ವತೋಽರ್ಧಾಙ್ಗುಲೋಚ್ಛ್ರಿತಾ ಉದ್ದೃತ್ತಾ ಕರ್ಣಿಕಾ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್|

Adhikarana ashauyantraM shamyAkhyam (19) · Śloka 19

ಶಮ್ಯಾಖ್ಯಂ ತಾದೃಗಚ್ಛಿದ್ರಂ ಯನ್ತ್ರಮರ್ಶಃಪ್ರಪೀಡನಮ್| |೧೯|

ಸ೦-ಶಮ್ಯಾಖ್ಯಂ-ಶಮೀಸಂಜ್ಞಂ, ತೃತೀಯಂ ಯನ್ತ್ರಕಂ ತಾದೃಗ್-ಗೋಸ್ತನಾಕಾರಮಿತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಯನ್ತ್ರಸದೃಶಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಅಚ್ಛಿದ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಚ್ಛಿದ್ರಂ-ಛಿದ್ರರಹಿತಮ್, ಯನ್ತ್ರೇ ಛಿದ್ರಂ ನ ವಿಧೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಂ ಚ ಯನ್ತ್ರಮರ್ಶಃಪ್ರಪೀಡನಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana bhagandarayantraM dvicchidram bhagandarayantraM ekacchidram (19) · Śloka 19

| ಸರ್ವಥಾಽಪನಯೇದೋಷ್ಠಂ ಛಿದ್ರಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಭಗನ್ದರೇ||೧೯||

ಸ೦-ಸರ್ವಥಾ ಭಗನ್ದರೇ-ಭಗನ್ದರಯನ್ತ್ರೇ, ಓಷ್ಠಮಪನಯೇತ್| ಕುತಃ ಪ್ರಭೃತಿ ? ಛಿದ್ರಾದೂರ್ಧ್ವಮ್,-ಉಪರಿಷ್ಟಾದರ್ಧಾಙ್ಗುಲಮಪಕರ್ಷಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕರ್ಣಿಕಾ ತು ಕಾರ್ಯೈವ (?)|

Adhikarana ghrANArshorbudayantram (20) · Śloka 20

ಘ್ರಾಣಾರ್ಬುದಾರ್ಶಸಾಮೇಕಚ್ಛಿದ್ರಾ ನಾಡ್ಯಙ್ಗುಲದ್ವಯಾ| ಪ್ರದೇಶಿನೀಪರೀಣಾಹಾ ಸ್ಯಾದ್ಭಗನ್ದರಯನ್ತ್ರವತ್||೨೦||

ಸ೦-ಘ್ರಾಣಾರ್ಬುದೇ ಘ್ರಾಣಾರ್ಶಸಿ ಚೈಕಚ್ಛಿದ್ರಾ ನಾಡೀ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣಾಙ್ಗುಲದ್ವಯಪ್ರಮಾಣಾ| ತಥಾ, ಪ್ರದೇಶಿನೀತುಲ್ಯಃ ಪರೀಣಾಹೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್| ಸಾ ಚ ಭಗನ್ದರಯನ್ತ್ರತುಲ್ಯಾ ಸ್ಯಾತ್, ಅಪನೀತೌಷ್ಠೇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana a~ggulitrANakam (21) · Śloka 21

ಅಙ್ಹ್ಗುಲಿತ್ರಾಣಕಂ ದಾನ್ತಂ ವಾರ್ಕ್ಷಂ ವಾ ಚತುರಙ್ಗುಲಮ್| ದ್ವಿಚ್ಛಿದ್ರಂ ಗೋಸ್ತನಾಕಾರಂ ತದ್ವಕ್ತ್ರವಿವೃತೌ ಸುಖಮ್||೨೧||

ಸ೦-ಅಙ್ಗುಲಿತ್ರಾಣಕಾಖ್ಯಂ ಯನ್ತ್ರಂ ದನ್ತಮಯಂ ಕಾಷ್ಠಮಯಂ ವಾ ಚತುರಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣಮರ್ಶಸಾಂ ಯನ್ತ್ರಸದೃಶಂ ದ್ವಿಚ್ಛಿದ್ರಂ ಗೋಸ್ತನಾಕೃತಿ ಸ್ಯಾತ್| ತಚ್ಚ ವಕ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿವೃತೌ-ಪ್ರಸಾರಣೇ, ಸುಖಮ್| ಯತೋ ವಕ್ತ್ರಪ್ರಸಾರಣೇ ಅಙ್ಗುಲೇರ್ದನ್ತೇಭ್ಯೋ ರಕ್ಷಣಾದನ್ವರ್ಥಮಙ್ಗುಲಿತ್ರಾಣಕಮಿತಿ ನಾಮ|

Adhikarana yonivraNekShaNam (22-23) · Śloka 23

ಯೋನಿವ್ರಣೇಕ್ಷಣಂ ಮಧ್ಯೇ ಸುಷಿರಂ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ಮುದ್ರಾಬದ್ಧಂ ಚತುರ್ಭಿತ್ತಮಮ್ಭೋಜಮುಕುಲಾನನಮ್||೨೨|| ಚತುಃಶಲಾಕಮಾಕ್ರಾನ್ತಂ ಮೂಲೇ ತದ್ವಿಕಸೇನ್ಮುಖೇ| |೨೩|

ಸ೦-ಯೋನಿವ್ರಣಮೀಕ್ಷತೇಽನೇನೇತಿ ತತ್ ಯೋನಿವ್ರಣೇಕ್ಷಣಂ ಯನ್ತ್ರಕಮ್| ಮಧ್ಯೇ-ಮಧ್ಯಭಾಗೇ, ಸುಷಿರಮ್| ತಥಾ, ದೈರ್ಧ್ಯೇಣ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ತಥಾ ಮುದ್ರಿಕಯಾ-ಊರ್ಮಿಕಯಾಽಸಞ್ಚಾರಿಣ್ಯಾ, ಬದ್ಧಂ-ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಚತ್ವಾರೋ (ರಿ) ಭಿತ್ತಾಃ(ತ್ತಾನಿ)-ಪತ್ರಾಣಿ, ಯಸ್ಯ ತಚ್ಚತುರ್ಭಿತ್ತಮ್| ತಥಾ, ಜಲಜಮುಕುಲಸದೃಶಮುಖಮ್| ತಥಾ, ಚತಸ್ರಃ ಶಲಾಕಾ ಯತ್ರ ತತ್ ಚತುಃಶಲಾಕಮ್| ತಥಾ, ತತ್-ಯನ್ತ್ರಂ, ಮೂಲ ಆಕ್ರಾನ್ತಂ-ಮೂಲಶಲಾಕಾಕ್ರಮಣಾತ್ ಮುಖೇ ವಿಕಸೇತ್-ಪ್ರಸರೇತ್|

Adhikarana nADIvraNAbhya~jjanam (23-24) · Śloka 24

| ಯನ್ತ್ರೇ ನಾಡೀವ್ರಣಾಭ್ಯಙ್ಗಕ್ಷಾಲನಾಯ ಷಡಙ್ಗುಲೇ||೨೩|| ಬಸ್ತಿಯನ್ತ್ರಾಕೃತೀ ಮೂಲೇ ಮುಖೇಽಙ್ಗುಷ್ಠಕಲಾಯಖೇ| ಅಗ್ರತೋಽಕರ್ಣಿಕೇ ಮೂಲೇ ನಿಬದ್ಧಮೃದುಚರ್ಮಣೀ||೨೪||

ಸ೦-ಯನ್ತ್ರೇ ದ್ವೇ ಷಡಙ್ಗುಲೇ ಭವತಃ| ಕಿಮರ್ಥಮ್ ? ನಾಡೀವ್ರಾಣಾಭ್ಯಙ್ಗಕ್ಷಾಲನಾಯ,-ಅಭ್ಯಙ್ಗಶ್ಚ ಕ್ಷಾಲನಂ ಚಾಭ್ಯಙ್ಗಕ್ಷಾಲನೇ ತದರ್ಥಂ, ಉಪಯುಜ್ಯೇತೇ| ಆಕರಣಂ-ಆಕೃತ್, ಸಮ್ಪದಾದಿತ್ವಾತ್ ಕ್ವಿಪ್| ಪೂರ್ವವಿಹಿತಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಯನ್ತ್ರಸ್ಯೇವ ಆಕೃತ್-ಆಕಾರೋ, ಯಯೋಸ್ತೇ ಬಸ್ತಿಯನ್ತ್ರಾಕೃತೀ,-ವೃತ್ತೇ ಗೋಪುಚ್ಛಾಕಾರೇ| ತಥಾ, ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಮೂಲೇ ಮುಖೇಽಙ್ಗುಷ್ಠಕಲಾಯಖೇ-ಮೂಲೇಽಙ್ಗುಷ್ಠತುಲ್ಯಚ್ಛಿದ್ರೇ, ಮುಖೇ ಕಲಾಯತುಲ್ಯಚ್ಛಿದ್ರೇ| ಅಗ್ರತೋಽಕರ್ಣಿಕೇ- ಕರ್ಣಿಕಾರಹಿತೇ, ಇತಿ ಬಸ್ತಿಯನ್ತ್ರಾದ್ವಿಶೇಷಃ| ಮೂಲೇ ತು ಕರ್ಣಿಕೇ ದ್ವೇಽಪಿ ಪುಟಕಯೋಜನಾರ್ಥಂ ಕಾರ್ಯ ಏವೇತ್ಯಗ್ರಗ್ರಹಣಮ್| ಮೂಲೇ-ಮೂಲದೇಶೇ, ನಿಬದ್ಧಂ- ಯೋಜಿತಂ, ಮೃದು ಚರ್ಮ-ಬಸ್ತಿಪುಟಕಾಕಾರಂ, ಯಯೋಸ್ತೇ ನಿಬದ್ಧಮೃದುಚರ್ಮಣೀ|

Adhikarana jalodarayantram (25) · Śloka 25

ದ್ವಿದಾರಾ ನಲಿಕಾ ಪಿಚ್ಛನಲಿಕಾ ವೋದಕೋದರೇ| |೨೫|

ಸ೦-ಉದಕೋದರೇ ಜಲಸ್ರಾವಣಾರ್ಥಂ ನಲಿಕಾ ದ್ವಿದ್ವಾರಾ-ಉಭಯಮುಖೀ, ಸ್ಯಾತ್| ಅಥವಾ, ಪಿಚ್ಛನಲಿಕಾ-ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಜೇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana dhUmabastyAdiyantrANi (25) · Śloka 25

| ಧೂಮಬಸ್ತ್ಯಾದಿಯನ್ತ್ರಾಣಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ ಯಥಾಯಥಮ್||೨೫||

ಸ೦-ಧೂಮಾದಿಯನ್ತ್ರಾಣಿ ಯಥಾಸ್ವಂ ಧೂಮಪಾನಾದ್ಯಧ್ಯಾಯೇಷೂಕ್ತಾನಿ|

Adhikarana shRu~ggayantram (26) · Śloka 26

ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಾಸ್ಯಂ ಭವೇಚ್ಛೃಙ್ಗಂ ಚೂಷಣೇಽಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ಅಗ್ರೇ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಚ್ಛಿದ್ರಂ ಸುನದ್ಧಂ ಚೂಚುಕಾಕೃತಿ||೨೬||

ಸ೦-ಶೃಙ್ಗಂ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಮುಖಮ್| ದುಷ್ಟವಾತವಿಷರಕ್ತಾಮ್ಬುದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯಾದೇಶ್ಚೂಷಣೇ-ಚೂಷಣನಿಮಿತ್ತಂ, ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅಷ್ಟಾದಶೇತಿ ""ಹ್ಯಷ್ಟನ" ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಽಕಾರಾದೇಶಃ| ತಥಾ, ಅಗ್ರೇ-ಪ್ರಾನ್ತೇ, ಸರ್ಷಪಪ್ರಮಾಣಚ್ಛಿದ್ರಮ್| ಯಃ ಪ್ರದೇಶಶ್ಚೂಷಣಾಯ ಶರೀರೇ ಯೋಜ್ಯತೇ ತದಗ್ರಮ್| ತಥಾ, ಸುಷ್ಠು ನದ್ಧಂ-ಸಮ್ಯಗ್ಬದ್ಧಮ್| ಚೂಚುಕಸ್ಯ-ಸ್ತ್ರೀಕುಚಾಗ್ರಸ್ಯೇವ, ಆಕೃತಿಃ-ಆಕಾರೋ, ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್|

Adhikarana alAbuyantram (27) · Śloka 27

ಸ್ಯಾದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೋಽಲಾಬುರ್ನಾಹೇ ತ್ವಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲಃ| ಚತುಸ್ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲವೃತ್ತಾಸ್ಯೋ ದೀಪ್ತೋಽನ್ತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಹೃತ್||೨೭||

ಸ೦-ಅಲಾಬುಃ-ತುಮ್ಬಃ, ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೋ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ಸ್ಯಾತ್| ಪರಿಣಾಹೇಽಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲಃ| ಚತ್ವಾರಿ ವಾ ತ್ರೀಣಿ ವಾಽಙ್ಹ್ಗುಲಾನಿ ಯಸ್ಯ ತಚ್ಚತುಸ್ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಮ್, ತತ್ತಾದೃಶಂ ವೃತಂ-ವರ್ತುಲಂ, ಆಸ್ಯಂ-ಮುಖಂ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಅನ್ತಃ-ಮಧ್ಯೇ, ದೀಪ್ತೋ-ಜ್ವಲಿತಃ, ಪಿಚುರ್ಭೂರ್ಜಾದಿ ಗರ್ಭ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಈದೃಶೋ ದುಷ್ಟಕಫರಕ್ತಹರಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana ghaThIyantram (28) · Śloka 28

ತದ್ವದ್ಘಟೀ ಹಿತಾ ಗುಲ್ಮವಿಲಯೋನ್ನಮನೇ ಚ ಸಾ| |೨೮|

ಸ೦-ತದ್ವತ್-ತೇನಾಲಾಬುನಾ ತುಲ್ಯದೈರ್ಘ್ಯಾನಾಹಾದಿಃ, ತುಲ್ಯಕಾರ್ಯಾಕಾರಾ ಚ, ಘಟೀ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾ ಚ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವಿಲಯ ಉನ್ನಮನೇ ಚ ಹಿತಾ, ನ ಕೇವಲಂ ಕಫರಕ್ತಹೃದಿತಿ ಚಾರ್ಥಃ|

Adhikarana shalAkAyantrANi (28-29) · Śloka 29

| ಶಲಾಕಾಖ್ಯಾನಿ ಯನ್ತ್ರಾಣಿ ನಾನಾಕರ್ಮಾಕೃತೀನಿ ಚ||೨೮|| ಯಥಾಯೋಗಪ್ರಮಾಣಾನಿ| |೨೯|

ಸ೦-ಶಲಾಕಾಸಂಜ್ಞಾನಿ ಯನ್ತ್ರಾಣಿ ವಿವಿಧಕರ್ಮಾಣಿ ವಿವಿಧಾಕಾರಾಣಿ ಯಥಾಯೋಗಪ್ರಮಾಣಾನಿ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana eShiNyau shalAke (29) · Śloka 29

ತೇಷಾಮೇಷಣಕರ್ಮಣೀ| ಉಭೇ ಗಣ್ಡೂಪದಮುಖೇ|೨೯|

ಸ೦-ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯ ಉಭೇ ಗಣ್ಡೂಪದತುಲ್ಯಾಸ್ಯ ಏಷಣಕರ್ಮಣೀ|

Adhikarana shalyahAriNyau shalAke (29-30) · Śloka 30

| ಸ್ರೋತೋಭ್ಯಃ ಶಲ್ಯಹಾರಿಣೀ||೨೯|| ಮಸೂರದಲವಕ್ತ್ರೇ ದ್ವೇ ಸ್ಯಾತಾಮಷ್ಟನವಾಙ್ಗುಲೇ| |೩೦|

ಸ೦-ತಥಾ ಸ್ರೋತೋಭ್ಯಃ ಶಲ್ಯಹಾರಿಣೀ ಶಲಾಕಾಯನ್ತ್ರೇ ಭವತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ? ಮಸೂರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಸೂರದಲಮಿವ ವಕ್ತ್ರಂ ಯಯೋಸ್ತೇ, ಮಸೂರದಲಮುಖೇ ದ್ವೇ ಶಲಾಕೇಽಷ್ಟಾಙ್ಗುಲೇ ನವಾಙ್ಗುಲೇ ವಾ ಸ್ಯಾತಾಮ್|

Adhikarana sha~gkavaH (30) · Śloka 30

| ಶಙ್ಕವಃ ಷಟ್|೩೦|

ಸ೦-ಶಙ್ಕವಃ ಷಟ್ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana vyUhanau sha~gkU (30-31) · Śloka 31

| ಉಭೌ ತೇಷಾಂ ಷೋಡಶದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೌ||೩೦|| ವ್ಯೂಹನೇಽಹಿಫಾಣಾವಕ್ತ್ರೌ| |೩೧|

ಸ೦-ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ದ್ವೌ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೌ ಭವತಃ| ವ್ಯೂಹನೇ-ನ್ಯೂಹನಕರ್ಮಣಿ, ಸರ್ಪಫಣಾಮುಖೌ|

Adhikarana cAlanau sha~gku (31) · Śloka 31

ದ್ವೌ ದಶದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೌ| ಚಾಲನೇ ಶರಪುಙ್ಖಾಸ್ಯೌ|೩೧|

ಸ೦-ದ್ವೌ ಶಙ್ಕೂ ದಶಾಙ್ಗುಲದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೌ ಭವತಃ| ಚಾಲನೇ ಕಾಣ್ಡವಾಜ ಇವ ಮುಖಂ ಯಯೋಸ್ತೌ ಶರಪುಙ್ಖಾಸ್ಯೌ ಭವತಃ|

Adhikarana AharaNau sha~gkU (31) · Śloka 31

| ಆಹಾರ್ಯೇ ಬಡಿಶಾಕೃತೀ||೩೧||

ಸ೦-ಆಹಾರ್ಯೇ-ಆಕರ್ಷಣೇ, ಬಡಿಶಾಕಾರೌ| ಷಟ್ಶಙ್ಹ್ಕೂನಾಖ್ಯಾಯ ಗರ್ಭಶಙ್ಕುಮಾಹ-

Adhikarana garbhasha~gkU (32) · Śloka 32

ನತೋಽಗ್ರೇ ಶಙ್ಕುನಾ ತುಲ್ಯೋ ಗರ್ಭಶಙ್ಕುರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ| ಆಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಾಯತಸ್ತೇನ ಮೂಢಗರ್ಭಂ ಹರೇತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ||೩೨||

ಸ೦-ನತೋಽಗ್ರೇ-ಅಗ್ರಭಾಗೇ, ತಥಾ ಶಙ್ಕುನಾ ಸಮಃ-ಕೀಲಕಾಕಾರಃ, ಅಷ್ಟಾಙ್ಗುಲದೀರ್ಘಃ ಸ ಗರ್ಭಶಙ್ಕುರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ, 'ಮುನಿಭಿಃ' ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತೇನ-ಗರ್ಭಶಙ್ಕುನಾ, ಮೂಢಗರ್ಭ-ಅನಿಃಸರನ್ತಂ, ಹರೇತ್|

Adhikarana dantapAtanam (33) · Śloka 33

ಅಶ್ಮರ್ಯಾಹರಣಂ ಸರ್ಪಫಾಣಾವದ್ವಕ್ತ್ರಮಗ್ರತಃ| |೩೩|

ಸ೦-ಅಶ್ಮರ್ಯಾಕರ್ಷಣೇ ಸರ್ಪಫಣಾವದಗ್ರೇ ವಕ್ತ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸರ್ಪಫಣಾಖ್ಯಮೇವ ಚೈತದ್ಯನ್ತ್ರಮ್|

Adhikarana pramArjanyaH shalAkAH (33-34) · Śloka 34

| ಶರಪುಙ್ಖಮುಖಂ ದನ್ತಪಾತನಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಮ್||೩೩|| ಕಾರ್ಪಾಸವಿಹಿತೋಷ್ಣೀಷಾಃ ಶಲಾಕಾಃ ಷಟ್ ಪ್ರಮಾರ್ಜನೇ| |೩೪|

ಸ೦-ಶರಪುಙ್ಖಮುಖಾಖ್ಯಂ ಯನ್ತ್ರಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಂ ದನ್ತಪಾತನಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅನೇನ ಹಿ ದನ್ತಾಶ್ಚಲನ್ತಃ ಪಾತ್ಯನ್ತೇ ಕೃಮ್ಯಾದಿಭಕ್ಷಿತಾ ವಾ| ಸಂ-ಪ್ರಮಾರ್ಜನೇ-ಕ್ಷಾಲನೇ ಕ್ಷಾರಕ್ಲೇದಾದೇಃ, ಷಟ್ ಶಲಾಕಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಕಾರ್ಪಾಸೇನ ವಿಹಿತಮುಷ್ಣೀಷಂ-ಶಿರೋವೇಷ್ಟನಮಿವ, ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥೋಕ್ತಾಃ|

Adhikarana pAyupramArjanyau shalAke (34) · Śloka 34

| ಪಾಯಾವಾಸನ್ನದೂರಾರ್ಥೇ ದ್ವೇ ದಶದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೇ||೩೪||

ಸ೦-ಪಾಯಾವಾಸನ್ನದೂರಾರ್ಥೇ ದಶದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೇ ದ್ವೇ ಭವತಃ| ಆಸನ್ನಾರ್ಥೇ ದಶಾಙ್ಗುಲಾ, ದೂರಾರ್ಥೇ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana ghrANapramArjanyau shalAke,karNapramArjanyau shalAke (35) · Śloka 35

ದ್ವೇ ಷಟ್ಸಪ್ತಾಙ್ಗುಲೇ ಘ್ರಾಣೇ, ದ್ವೇ ಕರ್ಣೇಽಷ್ಟನವಾಙುಲೇ| |೩೫|

ಸ೦-ಘ್ರಾಣೇ ಷಟ್ಸಪ್ತಾಙ್ಗುಲೇ ದ್ವೇ ಭವತಃ| 'ಆಸನ್ನದೂರಾರ್ಥೇ' ಇತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುವರ್ತತೇ| ತಥೈವ ಕರ್ಣೇಽಷ್ಟನವಾಙ್ಗುಲೇ ಭವತಃ|

Adhikarana karNashodhanam (35) · Śloka 35

| ಕರ್ಣಶೋಧನಮಶ್ವತ್ಥಪತ್ರಪ್ರಾನ್ತಂ ಸ್ರುವಾನನಮ್||೩೫||

ಸ೦-ಕರ್ಣಶೋಧನಾಖ್ಯಂ ಯನ್ತ್ರಮ್| ಅಶ್ವತ್ಥಪತ್ರಸ್ಯೇವ ಪ್ರಾನ್ತೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ| ತಥಾ, ಸ್ರುವಸ್ಯೇವಾನನಂ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್|

Adhikarana kShArAgniprayogArthaM tisraH shalakAstrINi ca jAmbavauShThAni (36) · Śloka 36

ಶಲಾಕಾಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಾನಾಂ ಕ್ಷಾರೇಽಗ್ನೌ ಚ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಮ್| ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ ಸ್ಥೂಲಾಣುದೀರ್ಘಾಣಾಂ|೩೬|

ಸ೦-ಶಲಾಕಾಶ್ಚ ಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಾನಿ ಚ ತೇಷಾಂ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಂ ಕ್ಷಾರೇ ಕ್ಷಾರಪಾತನೇ, [ ಆಗ್ನೌ-] ಆಗ್ನಿದಾಹಕರಣೇ ಚ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಂ ಶಲಾಕಾಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಾನಾಮ್ ? ಸ್ಥೂಲಾಣುದೀರ್ಘಾಣಾಂ,-ಸ್ಥೂಲಾಶ್ಚಾಣವಶ್ಚ ದೀರ್ಘಾಶ್ಚ, ತೇಷಾಮ್| ತತ್ರ ಶಲಾಕಾಸ್ತಿಸ್ತ್ರೋ ಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಾನಿ ಚ ತ್ರೀಣಿ, ಕ್ಷಾರೇ ತಥಾ ದಾಹನೇ, ಏವಂ ದ್ವಾದಶೈತಾನಿ ಶಲಾಕಾಖ್ಯಾನಿ ಯನ್ತ್ರಾಣೀತಿ|

Adhikarana annavRuddhidAhArthaM shalAkA (36-37) · Śloka 37

| ಶಲಾಕಾಮನ್ತ್ರವರ್ಧ್ಮನಿ||೩೬|| ಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವವೃತ್ತದಣ್ಡಾಂ ಚ ಮೂಲೇ ಚಾರ್ಧೇನ್ದುಸನ್ನಿಭಾಮ್| |೩೭|

ಸ೦-ಅನ್ತ್ರವರ್ಧ್ಮನಿ-ಅನ್ತ್ರವೃದ್ಧೌ, ಶಲಾಕಾಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶೀಮ್ ? ಮಧ್ಯಾದೂರ್ಧ್ವಂ ವೃತ್ತೋ ದಣ್ಡೋ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಾಮ್| ತಥಾ, ಮೂಲೇ-ಮೂಲಭಾಗೇ, ಅರ್ಧೇನ್ದುಸನ್ನಿಭಾಂ-ಅರ್ಧಚನ್ದ್ರಾಕಾರಾಮ್|

Adhikarana nAsArshorbudadAhArthaM shalAkA (37) · Śloka 37

| ಕೋಲಾಸ್ಥಿದಲತುಲ್ಯಾಸ್ಯಾ ನಾಸಾರ್ಶೋರ್ಬುದದಾಹಕೃತ್||೩೭||

ಸ೦-ಬದರಾಸ್ಥಿಖಣ್ಡಸಮಂ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಕೋಲಾಸ್ಥಿದಲತುಲ್ಯಾಸ್ಯಾ| ಸಾ ನಾಸಾರ್ಶಃಸು ನಾಸಾರ್ಬುದೇಷು ಚ ದಾಹಂ ಕರೋತಿ|

Adhikarana darvyAkhyAstistraH shalAkAH (38) · Śloka 38

ಅಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಾ ನಿಮ್ನಮುಖಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಕ್ಷಾರೌಷಧಕ್ರಮೇ| ಕನೀನೀಮಧ್ಯಮಾನಾಮೀನಖಮಾನಸಮೈರ್ಮುಖೈಃ||೩೮||

ಸ೦-ಕ್ಷಾರೌಷಧಕ್ರಮೇ ತಿಸ್ರಃ ಶಲಾಕಾ ನಿಮ್ನಮುಖಾ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಕೀದೃಶ್ಯಃ ? ಕನೀನೀ ಚ ಮಧ್ಯಮಾ ಚಾನಾಮೀ ಚ, ತಾಸಾಂ ನಖಾಃ, ತೇಷಾಂ ಮಾನಂ-ಪ್ರಮಾಣಂ, ತೇನ ಸಮೈಃ-ತುಲ್ಯೈಃ, ಮುಖೈರುಪಲಕ್ಷಿತಾಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana meDhrashodhanAdyAH shalAkAH (39) · Śloka 39

ಸ್ವಂಸ್ವಮುಕ್ತಾನಿ ಯನ್ತ್ರಾಣಿ ಮೇಢ್ರಶುದ್ಧ್ಯಞ್ಜನಾದಿಷು| |೩೯|

ಸ೦-ಮೇಢ್ರಾದಿಷು ವಿಷಯೇಷು-ಉತ್ತರಬಸ್ತ್ಯಾದಿಷು, ಸ್ವಂಸ್ವಂ-ಯಥಾಸ್ವಂ, ಯನ್ತ್ರಾಣಿ ಗದಿತಾನಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ನಾವನಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

Adhikarana anuyantrANi, anuyantrakarmANi (39-40.5) · Śloka 40

| ಅನುಯನ್ತ್ರಾಣ್ಯಯಸ್ಕಾನ್ತರಜ್ಜುವಸ್ತ್ರಾಶ್ಮಮುದ್ಗರಾಃ||೩೯|| ವಧ್ರಾನ್ತ್ರಜಿಹ್ವಾಬಾಲಾಶ್ಚ ಶಾಖಾನಖಮುಖದ್ವಿಜಾಃ| ಕಾಲಃ ಪಾಕಃ ಕರಃ ಪಾದೋ ಭಯಂ ಹರ್ಷಶ್ಚ, ತತ್ಕ್ರಿಯಾಃ||೪೦|| ಉಪಾಯವಿತ್ಪ್ರವಿಭಜೇದಾಲೋಚ್ಯ ನಿಪುಣಂ ಧಿಯಾ||೪೦.೫||

ಸ೦-ಅಯಸ್ಕಾನ್ತಾದೀನ್ಯಣುಯನ್ತ್ರಾಣಿ, ಸ್ವಲ್ಪಯನ್ತ್ರಕಾರ್ಯಕರಣಾತ್| ತೇಷಾಂ ಕ್ರಿಯಾಸ್ತತ್ಕ್ರಿಯಾಃ-ನಿರ್ಘಾತನಾದಿಕಾಃ, ಬುದ್ಧ್ಯಾ ನಿಪುಣಮಾಲೋಚ್ಯ ಪ್ರವಿಭಜೇತ್,-ನಿರ್ಘಾತನಾದಿಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana yantrakarmANi (41.5) · Śloka

ತಾನ್ಯೇವ ಯನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ ನಿರ್ಘಾತನೋನ್ಮಥನಪೂರಣಮಾರ್ಗಶುದ್ಧಿ- ಸಂವ್ಯೂಹನಾಹರಣಬನ್ಧನಪೀಡನಾನಿ| ಆಚೂಷಣೋನ್ನಮನನಾಮನಚಾಲಭಙ್ಗ- ವ್ಯಾವರ್ತನರ್ಜುಕರಣಾನಿ ಚ ಯನ್ತ್ರಕರ್ಮ||೪೧.೫||

ಸ೦-ನಿರ್ಘಾತನಾದಿ ಯನ್ತ್ರಸ್ಯ ಕರ್ಮ| ನಿರ್ಘಾತನಂ-ತಾಡನಂ ಪರಿಪಾತನಮ್, ಉನ್ಮಥನಂ-ಆಲೋಡನಂ ಉನ್ಮೂಲನಮ್, ಏವಮನ್ಯದಪಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ತೇನ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾದೀನಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯನ್ತೇ|

Adhikarana yantreShu ka~gkamukhasya prAdhAnyam (25) · Śloka 25

ವಿವರ್ತತೇ ಸಾಧ್ವವಗಾಹತೇ ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಗೃಹೀತ್ವೋದ್ಧರತೇ ಚ ಯಸ್ಮಾತ್| ಯನ್ತ್ರೇಷ್ವತಃ ಕಙ್ಕಮುಖಂ ಪ್ರಧಾನಂ ಸ್ಥಾನೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಧಿಕಾರಿ ಯಚ್ಚ| ೪೨ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಯನ್ತ್ರವಿಧಿರ್ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೫||

ಸ೦-ವಿವರ್ತನಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಕಾರಣೈರ್ಯನ್ತ್ರೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಕಙ್ಕಮುಖಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಿತಿ| ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ಸರ್ವೇಷು ಪ್ರದೇಶೇಷ್ವಧಿಕಾರಿ-ಅಧಿಕ್ರಿಯತೇ ಇತಿ| ವಸನ್ತತಿಲಕೋಪಜಾತೀ ವೃತ್ತೇ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಯನ್ತ್ರವಿಧಿರ್ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨೫||