25. yantravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അഥേദാനീം പഞ്ചവിംശാധ്യായാരമ്ഭോ യന്ത്രവിധാനപ്രദര്ശനാര്ഥഃ| യതോ ബസ്തിനസ്യാഞ്ഹ്ജനക്ഷാരാദീനി യന്ത്രാശ്രയണ്യേവേത്യാഹ-

Adhikarana yantravidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ യന്ത്രവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി സ സ്മാദുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

സ൦-യന്ത്രസ്യ വിധിര്യന്ത്രവിധിഃ ശേഷം പൂര്വവത്| അര്ശോഭഗന്ദരാദിഷു നിരുജേऽങ്ഹ്ഗേ യമ്യതേ-നിയമ്യതേ ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മേതി യന്ത്രമ്|

Adhikarana yantralakShaNam (1-3) · Śloka 3

ഏതദേവ സ്പഷ്ടയന്നാഹ നാനാവിധാനാം ശല്യാനാം നാനാദേശപ്രബാധിനാമ്| ആഹര്തുമഭ്യുപായോ യസ്തദ്യന്ത്രം യച്ച ദര്ശനേ||൧|| അര്ശോഭഗന്ദരാദീനാം ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിയോജനേ| ശേഷാങ്ഗപരിരക്ഷായാം തഥാ ബസ്ത്യാദികര്മണി||൨|| ഘടികാലാബുശൃങ്ഗം ച ജാമ്ബവൌഷ്ഠാദികാനി ച| |൩|

സ൦-അനേകപ്രകാരാണി യാനി ശല്യാനി-ശസ്ത്രവേണുപാഷാണാദിരൂപാണി, വിവിധേഷു ശരീരപ്രദേശേഷു നിവിശന്തേ, തേഷാമാഹരണേ ആകൃഷ്ടും, യോऽഭ്യുപായസ്തദ്യന്ത്രമ്| 'ഉച്യതേ' ഇതി ശേഷഃ| തഥാ, അര്ശോഭഗന്ദരനാഡീവ്രണാദീനാം ശസ്ത്രാദിയോജനേ സതി ശേഷസ്യ-നിരുജസ്യാങ്ഗസ്യ, പരിരക്ഷായാം-രക്ഷാനിമിത്തമ്, സ്വസ്ഥസ്യാങ്ഗസ്യ ശസ്ത്രാദ്യാബാധാനിവൃത്ത്യര്ഥമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ബസ്തിനസ്യാദികര്മണി യ ഉപായസ്തച്ച യന്ത്രമ്| തഥാ ഘടികാദി ച യന്ത്രം പവനാകര്ഷണായ രക്താദ്യാകര്ഷണായ ച| ജാമ്ബവൌഷ്ഠസന്ദംശാദീനി ച യന്ത്രാണി|

Adhikarana yantravisheShANAM buddhyA kalpyatvam (3-4) · Śloka 4

യന്ത്രാണാം കിം രൂപം കിം |ച] കാര്യം സ്യാത്? ഇത്യാഹ- | അനേകരൂപകാര്യാണി യന്ത്രാണി വിവിധാന്യതഃ||൩|| വികല്പ്യ കല്പയേദ്ബുദ്ധ്യാ യഥാസ്ഥൂലം തു വക്ഷ്യതേ| |൪|

സ൦-രൂപാണി ച കാര്യാണി ച രൂപകാര്യാണി| അനേകാനി വിചിത്രാണി, രൂപകാര്യാണി തേഷാം താനി യന്ത്രാണി നാനാപ്രകാരാണി| തത്ര രൂപം-കങ്കമുഖസ്വസ്തികാദ്യാകാരത്വമ്| കാര്യം-അസ്ഥ്യാദിലഗ്നശല്യഹരണാദികമ്| യതശ്ചൈവം യന്ത്രാണാം നാനാവിധത്വമ്, അതസ്താനി ബുദ്ധ്യാ വികല്പ്യ കാര്യാനുരോധാത് കല്പയേത്| നനു, യന്ത്രാണാം ദിങ്മാത്രേऽപ്യനഭിജ്ഞഃ കഥമിവ കല്പനാം കര്തും പാരയേത് ? ഇത്യാഹ- സം-യാനി യാനി സ്ഥൂലാനി യഥാസ്ഥൂലമ്| "യഥാ സാദൃശ്യേ" ഇത്യവ്യയീഭാവഃ| യഥാസ്ഥൂലയന്ത്രകരണേന വ്യുത്പന്നമതിഃ ശേഷാണാമപി യന്ത്രാണാമുത്പാദനേ വികല്പം കര്തും സമര്ഥോ ഭവേദിതി ഭാവഃ|

Adhikarana svastikayantrANi svastikAnAM kAryam (4-7) · Śloka 7

അഥ യന്ത്രാണ്യാഹ | തുല്യാനി കങ്കസിംഹര്ക്ഷകാകാദിമൃഗപക്ഷിണാമ്||൪|| മുഖൈര്മുഖാനി യന്ത്രാണാം കുര്യാത്തത്സംജ്ഞകാനി ച| അഷ്ടാദശാങ്ഗുലായാമാന്യായസാനി ച ഭൂരിശഃ||൫|| മസൂരാകാരപര്യന്തൈഃ കണ്ഠേ ബദ്ധാനി കീലകൈഃ| വിദ്യാത്സ്വസ്തികയന്ത്രാണി മൂലേऽങ്കുശനതാനി ച||൬|| തൈര്ദൃഢൈരസ്ഥിസംലഗ്നശല്യാഹരണമിഷ്യതേ| |൭|

സ൦-യേന പാര്ശ്വേന ശല്യമുദ്ധ്രിയതേ തദ്യന്ത്രാണാം മുഖം വേദ്യമ്| കങ്കാദീനാം പക്ഷിമൃഗാണാം മുഖൈസ്തുല്യാനി യന്ത്രാണാം മുഖാനി കുര്യാത്| ആദിശബ്ദേന ഗൃധ്രഹംസഹരിണാദിപരിഗ്രഹഃ| താനി തത്സംജ്ഞകാനി| ച ഏവാര്ഥേ, താനി യന്ത്രാണി തന്നാമാന്യേവ| യഥാ,-കങ്കുമുഖം സിംഹമുഖമിത്യാദി| അഷ്ടാദശാങ്ഗുലേത്യാദി, സ്വസ്തികാഖ്യാനി യന്ത്രാണി വിദ്യാത്| കീദൃശാനി ? അഷ്ടാദശാങ്ഗുലദൈര്ഘ്യാണി, ഭൂരിശോ-ബാഹുല്യേന, ആയസാനി-ശസ്ത്രമയാനി| ദന്താദിമയാനാമപി ക്വചിദ്ദര്ശനാത് ഭൂരിശ ഇത്യുക്തമ്| തഥാ, കണ്ഠപ്രദേശേ കീലകൈര്ബദ്ധാനി| കീദൃശൈഃ കീലകൈഃ ? മസൂരാകാരാഃ പര്യന്താ യേഷാം തൈഃ| യത്ര പ്രദേശേ യന്ത്രാണാം ഹസ്തഗ്രഹസ്തത്ര തന്മൂലമ്| തത്രാങ്കുശവന്നതാനി-പരിണതാനി| തൈഃ-കങ്കമുഖാദിഭിഃ, അസ്ഥിസംലഗ്നശല്യസ്യ-കാണ്ഡഫലാദേഃ, ആഹരണം-ആകര്ഷണമിഷ്യതേ|

Adhikarana kIlabaddhavimuktAgrau saMdaMshau (7-8) · Śloka 8

| കീലബദ്ധവിമുക്താഗ്രൌ സന്ദംശൌ ഷോഡശാങ്ഗുലൌ||൭|| ത്വക്ശിരാസ്നായുപിശിതലഗ്നശല്യാപകര്ഷണൌ| |൮|

സ൦-കീലേന-മസൂരാകാരപര്യന്തേന, ബദ്ധം തഥാ വിമുക്തമഗ്രം- മുഖം, യയോസ്തൌ കീലബദ്ധവിമുക്താഗ്രൌ സന്ദംശൌ ഭവതഃ| കീദൃശൌ ? ഷോഡശാങ്ഗുലപ്രമാണൌ| ക്വോപയോഗ ഏതയോഃ സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-ത്വഗിത്യാദി| ത്വഗാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ത്വക്ശിരാസ്ത്രായുപിശിതലഗ്നം ച തച്ഛല്യം ച, തസ്യാപകര്ഷ്ണേ-ആഹരണേ, താവുപയുജ്യേതേ|

Adhikarana ShaDa~ggulaH saMdaMshaH (8) · Śloka 8

| ഷഡങ്ഗുലോऽന്യോ ഹരണേ സൂക്ഷ്മശല്യോപപക്ഷ്മണാമ്||൮||

സ൦-ഷോഡശാങ്ഗുലസന്ദംശദ്വയാദന്യഃ സന്ദംശഃ (ഷഡങ്ഗുലപ്രമാണഃ) സൂക്ഷ്മശല്യാനാം-നാസാരോമാദീനാം, ഹരണേ-ആകര്ഷണേ, തഥാ, ഉപപക്ഷ്മണാം വര്ത്മാദിഭവാനാം ഹരണേ യുജ്യതേ|

Adhikarana mucuNDI (9) · Śloka 9

മുചുണ്ഡീ സൂക്ഷ്മദന്തര്ജുര്മൂലേ രുചകഭൂഷണാ| ഗമ്ഭീരവ്രണമാംസാനാമര്മണഃ ശേഷിതസ്യ ച||൯||

സ൦-സാ ച മുചുണ്ഡീസംജ്ഞാ| കിമ്ഭൂതാ മുചുണ്ഡീ? സൂക്ഷ്മാ ദന്താ യസ്യാഃ സാ സൂക്ഷ്മദന്താ, തഥാ, ഋജുഃ-അവക്രാ, ന ച സന്ദംശവദ്വക്രാ ദ്വിബാഹുരിത്യാര്ഥഃ| തഥാ, മൂലേ-ഹസ്തഗ്രഹണസ്ഥാനേ, രുചകം-അങ്ഗുലീയകരൂപം, ഭൂഷണം യസ്യാഃ സാ രുചകഭൂഷണാ| രുചകപീഡനേന സാ കര്മ കരോതീത്യര്ഥഃ| ഗമ്ഭീരശ്ചാസൌ വ്രണശ്ച ഗമ്ഭീരവ്രണസ്തസ്മിന് മാംസാനി-തസ്യാധിമാംസം, ഏതദ്വിഷയ ആഹരണേ| അര്മണശ്ച ശേഷിതസ്യ ച്ഛിന്നശേഷസ്യാഹരണേ മുചുണ്ഡീ|

Adhikarana ekatAladvitAlake (10) · Śloka 10

ദ്വേ ദ്വാദശാങ്ഗുലേ മത്സ്യതാലവത് ദ്വ്യേകലാലകേ| താലയന്ത്രേ സ്മൃതേ കര്ണനാഡീശല്യാപഹാരിണീ||൧൦||

സ൦-ദ്വേ താലയന്ത്രേ ഭവതഃ| കിംപ്രമാണേ ? ദ്വാദശാങ്ഗുലേ| സംസ്ഥാനമാഹ-മത്സ്യതാലവത് മീനഗലതാലവത്, ദ്വിതാലകം-ഏകം ദ്വയോഃ പാര്ശ്വയോര്മത്സ്യമുഖസദൃശമ്, അപരമേകതാലകം-ഏകപാര്ശ്വേ മത്സ്യമുഖാകാരമേവ| തേ ദ്വേ താലയന്ത്രേ ഭവതഃ| കര്ണേത്യാദി| കര്ണനാഡീ ശല്യമപഹരതഃ-കര്ണനാഡീശല്യാപഹാരിണീ|

Adhikarana nADIyantraNAM sthUlaM svarupaM kAryaM ca (11-12) · Śloka 12

നാഡീയന്ത്രാണി സുഷിരാണ്യേകാനേകമുഖാനി ച| സ്രോതോഗതാനാം ശല്യാനാമാമയാനാം ച ദര്ശനേ||൧൧|| ക്രിയാണാം സുകരത്വായ കുര്യാദാചൂഷണായ ച| തദ്വിസ്താരപരീണാഹദൈര്ഘ്യം സ്രോതോനുരോധതഃ||൧൨||

സ൦-നാഡീയന്ത്രാണി ബസ്തിനേത്രാദിവത് സുഷിരാണി സ്യുഃ| ഏകം ചാനേകം ചൈകാനേകം മുഖം യേഷാമ്| തനി ച കാനിചിദേകമുഖാനി ഏകദ്വാരാണി, കാനിചിദനേകമുഖാനി-അനേകദ്വാരാണി| ഏതത്കര്മാചഷ്ടേ-സ്രോത ഇത്യാദി| താനി ച കര്ണാദിസ്രോതോഗതാനാം ശല്യാനാം ദര്ശനനിമിത്തം വിദധീത| തഥാ, കണ്ഠാദിസ്രോതോഗതാനാം രോഗാണാം ദര്ശനേ-ദര്ശനനിമിത്തം, വിദധീത| തഥാ, ക്രിയാണാം-ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിപ്രക്ഷാലനൌഷധപ്രണിധാനാദീനാം, സുകരത്വാര്ഥമ്| തഥാ, വിഷിദിഗ്ധാങ്ഗാദീനാമാചൂഷണായ വിദധീത| തദ്വിസ്താരേത്യാദി| തേഷാം-നാഡീയന്ത്രാണാം, വിസ്താരശ്ച പരീണാഹശ്ച ദൈര്ഘ്യം ച, താനി സ്രോതോവശാത് ഭവന്തി| യഥാ,-അനുവാസനോത്തരബസ്തിനസ്യനാഡികാദിഷു നിര്ദിഷ്ടമ്|

Adhikarana kaNThAntaHshalyAvalokinI nADI (13) · Śloka 13

ദശാങ്ഗുലാऽര്ധനാഹാऽന്തഃകണ്ഠശല്യാവലോകിനീ| നാഡീ|൧൩|

സ൦-കണ്ഠേ ശല്യം കണ്ഠശല്യമ്| കണ്ഠാഭ്യന്തരശല്യാവലോകനാര്ഥം ദശാങ്ഗുലാ നാഡീ| അര്ധനാഹാ-പഞ്ചാങ്ഗുലപരിണാഹാ|

Adhikarana catuShkarNavAra~ggasa~ggrahaNI nADI dvikarNa vAra~ggasa~ggrahaNI nADI (13-14) · Śloka 14

| പഞ്ചമുഖച്ഛിദ്രാ ചതുഷ്കര്ണസ്യ സങ്ഗ്രഹേ||൧൩|| വാരങ്ഗസ്യ, ദ്വികര്ണസ്യ ത്രിച്ഛിദ്രാ തത്പ്രമാണതഃ| |൧൪|

സ൦-പഞ്ചമുഖാനി ഛിദ്രാണി യസ്യാഃ സാ| ചതുഷ്കര്ണസ്യ വാരങ്ഗസ്യ സങ്ഗ്രഹേ-സങ്ഗ്രഹണനിമിത്തമിദം യന്ത്രമ്| ചത്വാരഃ കര്ണാ യസ്യ വാരങ്ഗസ്യേതി സമാസഃ| തത്ര ശരാദിദണ്ഡപ്രവേശഃ ശിഖാകാരഃ കീലകോ വാരങ്ഗ ഉച്യതേ| ദ്വികര്ണസ്യ വാരങ്ഗസ്യ ത്രിച്ഛിദ്രാ നാഡീ സ്യാത്| ത്രീണി ഛിദ്രാണി യസ്യാഃ സാ ത്രിച്ഛിദ്രാ| ഛിദ്രശബ്ദസ്യോപലക്ഷണര്ഥത്വാത് ത്രിമുഖേത്യേതദപി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തസ്യ വാരങ്ഗസ്യ പ്രമാണം തത്പ്രമാണം തസ്മാദ്വാരങ്ഗപ്രമാണതഃ-തദനുസാരേണ നാഡീപ്രമാണം ജ്ഞേയമ്|

Adhikarana anyA nADyaH (14-15) · Śloka 15

| വാരങ്ഗകര്ണസംസ്ഥാനാനാഹദൈര്ഘ്യാനുരോധതഃ||൧൪|| നാഡീരേവംവിധാശ്ചാന്യാ ദ്രഷ്ടും ശല്യാനി കാരയേത്| |൧൫|

സ൦-തഥാ, കര്ണശ്ച സംസ്ഥാനം ചാനാഹശ്ച ദൈര്ഘ്യം ച താന്യേവമ്| വാരങ്ഗസ്യ കര്ണസംസ്ഥാനാനാഹദൈര്ഘ്യാണി, തേഷാമനുരോധസ്തസ്മാത്, ഏവംപ്രകാരാ അന്യാ അപി നാഡീഃ ശല്യാനി ശരീരാന്തര്ഗതാനി ദ്രഷ്ടും കാരയേത്|

Adhikarana shalyanirghAtinI nADI (15-16) · Śloka 16

| പദ്മകര്ണികയാ മൂര്ധ്നി സദൃശീ ദ്വാദശാങ്ഗുലാ||൧൫|| ചതുര്ഥസുഷിരാ നാഡീ ശല്യനിര്ഘാതിനീ മതാ| |൧൬|

സ൦-മൂര്ധ്നി-മൂര്ദ്ധഭാഗേ, പദ്മകര്ണികയാ-ജലജകര്ണികയാ, സദൃശീ| കിയത്പ്രമാണാ ? ദ്വാദശാങ്ഗുലാ| തഥാ, ചതുര്ഥഃ-ചതുര്ഭാഗഃ, സുഷിരോ യസ്യാഃ സാ, ത്ര്യങ്ഹ്ഗുലസുഷിരേതി യാവത്| സാ നാഡീ ശല്യനിര്ഘാതിനീ മതാ| മുനീനാമിതി ശേഷഃ| അര്ശോയന്ത്രം ലക്ഷയിതുമാഹ-

Adhikarana arshauyantraM dvicchidram arshauyantraM ekacchidram (16-18) · Śloka 18

| അര്ശസാം ഗോസ്തനാകാരം യന്ത്രകം ചതുരങ്ഗുലമ്||൧൬|| നാഹേ പഞ്ചാങ്ഗുലം പുംസാം പ്രമദാനാം ഷഡങ്ഗുലമ്| ദ്വിച്ഛിദ്രം ദര്ശനേ വ്യാധേരേകച്ഛിദ്രം തു കര്മണി||൧൭|| മധ്യേऽസ്യ ത്ര്യങ്ഗുലം ഛിദ്രമങ്ഗുഷ്ഠോദരവിസ്തൃതമ്| അര്ധാങ്ഗുലോച്ഛ്രിതോദ്വൃത്തകര്ണികം ച തദൂര്ധ്വതഃ||൧൮||

സ൦-അര്ശസാം സമ്ബന്ധി യന്ത്രകം ഗോസ്തനാകൃതി ചതുരങ്ഗുലം മാനതോ ദൈര്ഘ്യേണ സ്യാത്| യന്ത്രകമിത്യാകര്ഷകം സ്യാത്| നാഹേ-പരിണാഹേ, പഞ്ചാങ്ഗുലമ്| യത്പഞ്ചാങ്ഗുലദീര്ഘേണ സൂത്രേണ വേഷ്ട്യതേ, തത്പ്രമാണം സ്ഥൌല്യമിത്യര്ഥഃ| ഏതത് പുംസാമേവ പഞ്ചാങ്ഗുലം നാഹേ സ്യാത്| സ്ത്രീണാം തു പരിണാഹേ ഷഡങ്ഗുലം യന്ത്രകം സ്യാത്, സ്വഭാവത ഏവ താസാം ഗുദസ്യ മഹത്ത്വാത്| വ്യാധേര്ദര്ശനേ ദ്വിച്ഛിദ്രം-ഉഭയപാര്ശ്വച്ഛിദ്രം യന്ത്രമ്| കര്മണി-ശസ്ത്രക്ഷാരാദ്യവചാരണേ, ഏകച്ഛിദ്രം യന്ത്രമ്| അസ്യ യന്ത്രസ്യ മധ്യേ ത്ര്യങ്ഗുലം ഛിദ്രമ്| അങ്ഹ്ഗുഷ്ഠമധ്യതുല്യവിസ്താരം, തഥാ തദൂര്ധ്വതോऽര്ധാങ്ഗുലോച്ഛ്രിതാ ഉദ്ദൃത്താ കര്ണികാ യസ്യ തദേവമ്|

Adhikarana ashauyantraM shamyAkhyam (19) · Śloka 19

ശമ്യാഖ്യം താദൃഗച്ഛിദ്രം യന്ത്രമര്ശഃപ്രപീഡനമ്| |൧൯|

സ൦-ശമ്യാഖ്യം-ശമീസംജ്ഞം, തൃതീയം യന്ത്രകം താദൃഗ്-ഗോസ്തനാകാരമിത്യാദിലക്ഷണലക്ഷിതയന്ത്രസദൃശം സ്യാത്| അത്ര വിശേഷമാഹ-അച്ഛിദ്രമിത്യാദി| അച്ഛിദ്രം-ഛിദ്രരഹിതമ്, യന്ത്രേ ഛിദ്രം ന വിധേയമിത്യര്ഥഃ| ഇദം ച യന്ത്രമര്ശഃപ്രപീഡനം സ്യാത്|

Adhikarana bhagandarayantraM dvicchidram bhagandarayantraM ekacchidram (19) · Śloka 19

| സര്വഥാऽപനയേദോഷ്ഠം ഛിദ്രാദൂര്ധ്വം ഭഗന്ദരേ||൧൯||

സ൦-സര്വഥാ ഭഗന്ദരേ-ഭഗന്ദരയന്ത്രേ, ഓഷ്ഠമപനയേത്| കുതഃ പ്രഭൃതി ? ഛിദ്രാദൂര്ധ്വമ്,-ഉപരിഷ്ടാദര്ധാങ്ഗുലമപകര്ഷയേദിത്യര്ഥഃ| കര്ണികാ തു കാര്യൈവ (?)|

Adhikarana ghrANArshorbudayantram (20) · Śloka 20

ഘ്രാണാര്ബുദാര്ശസാമേകച്ഛിദ്രാ നാഡ്യങ്ഗുലദ്വയാ| പ്രദേശിനീപരീണാഹാ സ്യാദ്ഭഗന്ദരയന്ത്രവത്||൨൦||

സ൦-ഘ്രാണാര്ബുദേ ഘ്രാണാര്ശസി ചൈകച്ഛിദ്രാ നാഡീ ദൈര്ഘ്യേണാങ്ഗുലദ്വയപ്രമാണാ| തഥാ, പ്രദേശിനീതുല്യഃ പരീണാഹോ യസ്യാഃ സൈവമ്| സാ ച ഭഗന്ദരയന്ത്രതുല്യാ സ്യാത്, അപനീതൌഷ്ഠേത്യര്ഥഃ|

Adhikarana a~ggulitrANakam (21) · Śloka 21

അങ്ഹ്ഗുലിത്രാണകം ദാന്തം വാര്ക്ഷം വാ ചതുരങ്ഗുലമ്| ദ്വിച്ഛിദ്രം ഗോസ്തനാകാരം തദ്വക്ത്രവിവൃതൌ സുഖമ്||൨൧||

സ൦-അങ്ഗുലിത്രാണകാഖ്യം യന്ത്രം ദന്തമയം കാഷ്ഠമയം വാ ചതുരങ്ഗുലപ്രമാണമര്ശസാം യന്ത്രസദൃശം ദ്വിച്ഛിദ്രം ഗോസ്തനാകൃതി സ്യാത്| തച്ച വക്ത്രസ്യ വിവൃതൌ-പ്രസാരണേ, സുഖമ്| യതോ വക്ത്രപ്രസാരണേ അങ്ഗുലേര്ദന്തേഭ്യോ രക്ഷണാദന്വര്ഥമങ്ഗുലിത്രാണകമിതി നാമ|

Adhikarana yonivraNekShaNam (22-23) · Śloka 23

യോനിവ്രണേക്ഷണം മധ്യേ സുഷിരം ഷോഡശാങ്ഗുലമ്| മുദ്രാബദ്ധം ചതുര്ഭിത്തമമ്ഭോജമുകുലാനനമ്||൨൨|| ചതുഃശലാകമാക്രാന്തം മൂലേ തദ്വികസേന്മുഖേ| |൨൩|

സ൦-യോനിവ്രണമീക്ഷതേऽനേനേതി തത് യോനിവ്രണേക്ഷണം യന്ത്രകമ്| മധ്യേ-മധ്യഭാഗേ, സുഷിരമ്| തഥാ, ദൈര്ധ്യേണ ഷോഡശാങ്ഗുലമ്| തഥാ മുദ്രികയാ-ഊര്മികയാऽസഞ്ചാരിണ്യാ, ബദ്ധം-യുക്തമ്| തഥാ, ചത്വാരോ (രി) ഭിത്താഃ(ത്താനി)-പത്രാണി, യസ്യ തച്ചതുര്ഭിത്തമ്| തഥാ, ജലജമുകുലസദൃശമുഖമ്| തഥാ, ചതസ്രഃ ശലാകാ യത്ര തത് ചതുഃശലാകമ്| തഥാ, തത്-യന്ത്രം, മൂല ആക്രാന്തം-മൂലശലാകാക്രമണാത് മുഖേ വികസേത്-പ്രസരേത്|

Adhikarana nADIvraNAbhya~jjanam (23-24) · Śloka 24

| യന്ത്രേ നാഡീവ്രണാഭ്യങ്ഗക്ഷാലനായ ഷഡങ്ഗുലേ||൨൩|| ബസ്തിയന്ത്രാകൃതീ മൂലേ മുഖേऽങ്ഗുഷ്ഠകലായഖേ| അഗ്രതോऽകര്ണികേ മൂലേ നിബദ്ധമൃദുചര്മണീ||൨൪||

സ൦-യന്ത്രേ ദ്വേ ഷഡങ്ഗുലേ ഭവതഃ| കിമര്ഥമ് ? നാഡീവ്രാണാഭ്യങ്ഗക്ഷാലനായ,-അഭ്യങ്ഗശ്ച ക്ഷാലനം ചാഭ്യങ്ഗക്ഷാലനേ തദര്ഥം, ഉപയുജ്യേതേ| ആകരണം-ആകൃത്, സമ്പദാദിത്വാത് ക്വിപ്| പൂര്വവിഹിതസ്യ ബസ്തിയന്ത്രസ്യേവ ആകൃത്-ആകാരോ, യയോസ്തേ ബസ്തിയന്ത്രാകൃതീ,-വൃത്തേ ഗോപുച്ഛാകാരേ| തഥാ, യഥാസങ്ഖ്യം മൂലേ മുഖേऽങ്ഗുഷ്ഠകലായഖേ-മൂലേऽങ്ഗുഷ്ഠതുല്യച്ഛിദ്രേ, മുഖേ കലായതുല്യച്ഛിദ്രേ| അഗ്രതോऽകര്ണികേ- കര്ണികാരഹിതേ, ഇതി ബസ്തിയന്ത്രാദ്വിശേഷഃ| മൂലേ തു കര്ണികേ ദ്വേऽപി പുടകയോജനാര്ഥം കാര്യ ഏവേത്യഗ്രഗ്രഹണമ്| മൂലേ-മൂലദേശേ, നിബദ്ധം- യോജിതം, മൃദു ചര്മ-ബസ്തിപുടകാകാരം, യയോസ്തേ നിബദ്ധമൃദുചര്മണീ|

Adhikarana jalodarayantram (25) · Śloka 25

ദ്വിദാരാ നലികാ പിച്ഛനലികാ വോദകോദരേ| |൨൫|

സ൦-ഉദകോദരേ ജലസ്രാവണാര്ഥം നലികാ ദ്വിദ്വാരാ-ഉഭയമുഖീ, സ്യാത്| അഥവാ, പിച്ഛനലികാ-മയൂരപിച്ഛജേത്യര്ഥഃ|

Adhikarana dhUmabastyAdiyantrANi (25) · Śloka 25

| ധൂമബസ്ത്യാദിയന്ത്രാണി നിര്ദിഷ്ടാനി യഥായഥമ്||൨൫||

സ൦-ധൂമാദിയന്ത്രാണി യഥാസ്വം ധൂമപാനാദ്യധ്യായേഷൂക്താനി|

Adhikarana shRu~ggayantram (26) · Śloka 26

ത്ര്യങ്ഗുലാസ്യം ഭവേച്ഛൃങ്ഗം ചൂഷണേऽഷ്ടാദശാങ്ഗുലമ്| അഗ്രേ സിദ്ധാര്ഥകച്ഛിദ്രം സുനദ്ധം ചൂചുകാകൃതി||൨൬||

സ൦-ശൃങ്ഗം ത്ര്യങ്ഗുലമുഖമ്| ദുഷ്ടവാതവിഷരക്താമ്ബുദുഷ്ടസ്തന്യാദേശ്ചൂഷണേ-ചൂഷണനിമിത്തം, അഷ്ടാദശാങ്ഗുലം സ്യാത്| അഷ്ടാദശേതി ""ഹ്യഷ്ടന" ഇത്യാദിനാऽऽകാരാദേശഃ| തഥാ, അഗ്രേ-പ്രാന്തേ, സര്ഷപപ്രമാണച്ഛിദ്രമ്| യഃ പ്രദേശശ്ചൂഷണായ ശരീരേ യോജ്യതേ തദഗ്രമ്| തഥാ, സുഷ്ഠു നദ്ധം-സമ്യഗ്ബദ്ധമ്| ചൂചുകസ്യ-സ്ത്രീകുചാഗ്രസ്യേവ, ആകൃതിഃ-ആകാരോ, യസ്യ തദേവമ്|

Adhikarana alAbuyantram (27) · Śloka 27

സ്യാദ്വാദശാങ്ഗുലോऽലാബുര്നാഹേ ത്വഷ്ടാദശാങ്ഗുലഃ| ചതുസ്ത്ര്യങ്ഗുലവൃത്താസ്യോ ദീപ്തോऽന്തഃ ശ്ലേഷ്മരക്തഹൃത്||൨൭||

സ൦-അലാബുഃ-തുമ്ബഃ, ദ്വാദശാങ്ഗുലോ ദൈര്ഘ്യേണ സ്യാത്| പരിണാഹേऽഷ്ടാദശാങ്ഗുലഃ| ചത്വാരി വാ ത്രീണി വാऽങ്ഹ്ഗുലാനി യസ്യ തച്ചതുസ്ത്ര്യങ്ഗുലമ്, തത്താദൃശം വൃതം-വര്തുലം, ആസ്യം-മുഖം, യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, അന്തഃ-മധ്യേ, ദീപ്തോ-ജ്വലിതഃ, പിചുര്ഭൂര്ജാദി ഗര്ഭ ഇത്യര്ഥഃ| സ ഈദൃശോ ദുഷ്ടകഫരക്തഹരഃ സ്യാത്|

Adhikarana ghaThIyantram (28) · Śloka 28

തദ്വദ്ഘടീ ഹിതാ ഗുല്മവിലയോന്നമനേ ച സാ| |൨൮|

സ൦-തദ്വത്-തേനാലാബുനാ തുല്യദൈര്ഘ്യാനാഹാദിഃ, തുല്യകാര്യാകാരാ ച, ഘടീ സ്യാത്| സാ ച ഗുല്മസ്യ വിലയ ഉന്നമനേ ച ഹിതാ, ന കേവലം കഫരക്തഹൃദിതി ചാര്ഥഃ|

Adhikarana shalAkAyantrANi (28-29) · Śloka 29

| ശലാകാഖ്യാനി യന്ത്രാണി നാനാകര്മാകൃതീനി ച||൨൮|| യഥായോഗപ്രമാണാനി| |൨൯|

സ൦-ശലാകാസംജ്ഞാനി യന്ത്രാണി വിവിധകര്മാണി വിവിധാകാരാണി യഥായോഗപ്രമാണാനി സ്യുഃ|

Adhikarana eShiNyau shalAke (29) · Śloka 29

തേഷാമേഷണകര്മണീ| ഉഭേ ഗണ്ഡൂപദമുഖേ|൨൯|

സ൦-തേഷാം മധ്യ ഉഭേ ഗണ്ഡൂപദതുല്യാസ്യ ഏഷണകര്മണീ|

Adhikarana shalyahAriNyau shalAke (29-30) · Śloka 30

| സ്രോതോഭ്യഃ ശല്യഹാരിണീ||൨൯|| മസൂരദലവക്ത്രേ ദ്വേ സ്യാതാമഷ്ടനവാങ്ഗുലേ| |൩൦|

സ൦-തഥാ സ്രോതോഭ്യഃ ശല്യഹാരിണീ ശലാകായന്ത്രേ ഭവതഃ| കിമ്ഭൂതേ ? മസൂരേത്യാദി| മസൂരദലമിവ വക്ത്രം യയോസ്തേ, മസൂരദലമുഖേ ദ്വേ ശലാകേऽഷ്ടാങ്ഗുലേ നവാങ്ഗുലേ വാ സ്യാതാമ്|

Adhikarana sha~gkavaH (30) · Śloka 30

| ശങ്കവഃ ഷട്|൩൦|

സ൦-ശങ്കവഃ ഷട് സ്യുഃ|

Adhikarana vyUhanau sha~gkU (30-31) · Śloka 31

| ഉഭൌ തേഷാം ഷോഡശദ്വാദശാങ്ഗുലൌ||൩൦|| വ്യൂഹനേऽഹിഫാണാവക്ത്രൌ| |൩൧|

സ൦-തേഷാം മധ്യേ ദ്വൌ ഷോഡശാങ്ഗുലദ്വാദശാങ്ഗുലൌ ഭവതഃ| വ്യൂഹനേ-ന്യൂഹനകര്മണി, സര്പഫണാമുഖൌ|

Adhikarana cAlanau sha~gku (31) · Śloka 31

ദ്വൌ ദശദ്വാദശാങ്ഗുലൌ| ചാലനേ ശരപുങ്ഖാസ്യൌ|൩൧|

സ൦-ദ്വൌ ശങ്കൂ ദശാങ്ഗുലദ്വാദശാങ്ഗുലൌ ഭവതഃ| ചാലനേ കാണ്ഡവാജ ഇവ മുഖം യയോസ്തൌ ശരപുങ്ഖാസ്യൌ ഭവതഃ|

Adhikarana AharaNau sha~gkU (31) · Śloka 31

| ആഹാര്യേ ബഡിശാകൃതീ||൩൧||

സ൦-ആഹാര്യേ-ആകര്ഷണേ, ബഡിശാകാരൌ| ഷട്ശങ്ഹ്കൂനാഖ്യായ ഗര്ഭശങ്കുമാഹ-

Adhikarana garbhasha~gkU (32) · Śloka 32

നതോऽഗ്രേ ശങ്കുനാ തുല്യോ ഗര്ഭശങ്കുരിതി സ്മൃതഃ| ആഷ്ടാങ്ഗുലായതസ്തേന മൂഢഗര്ഭം ഹരേത് സ്ത്രിയാഃ||൩൨||

സ൦-നതോऽഗ്രേ-അഗ്രഭാഗേ, തഥാ ശങ്കുനാ സമഃ-കീലകാകാരഃ, അഷ്ടാങ്ഗുലദീര്ഘഃ സ ഗര്ഭശങ്കുരിതി സ്മൃതഃ, 'മുനിഭിഃ' ഇതി ശേഷഃ| തേന-ഗര്ഭശങ്കുനാ, മൂഢഗര്ഭ-അനിഃസരന്തം, ഹരേത്|

Adhikarana dantapAtanam (33) · Śloka 33

അശ്മര്യാഹരണം സര്പഫാണാവദ്വക്ത്രമഗ്രതഃ| |൩൩|

സ൦-അശ്മര്യാകര്ഷണേ സര്പഫണാവദഗ്രേ വക്ത്രം സ്യാത്| സര്പഫണാഖ്യമേവ ചൈതദ്യന്ത്രമ്|

Adhikarana pramArjanyaH shalAkAH (33-34) · Śloka 34

| ശരപുങ്ഖമുഖം ദന്തപാതനം ചതുരങ്ഗുലമ്||൩൩|| കാര്പാസവിഹിതോഷ്ണീഷാഃ ശലാകാഃ ഷട് പ്രമാര്ജനേ| |൩൪|

സ൦-ശരപുങ്ഖമുഖാഖ്യം യന്ത്രം ചതുരങ്ഗുലം ദന്തപാതനം സ്യാത്| അനേന ഹി ദന്താശ്ചലന്തഃ പാത്യന്തേ കൃമ്യാദിഭക്ഷിതാ വാ| സം-പ്രമാര്ജനേ-ക്ഷാലനേ ക്ഷാരക്ലേദാദേഃ, ഷട് ശലാകാഃ സ്യുഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? കാര്പാസേന വിഹിതമുഷ്ണീഷം-ശിരോവേഷ്ടനമിവ, യാസാം താസ്തഥോക്താഃ|

Adhikarana pAyupramArjanyau shalAke (34) · Śloka 34

| പായാവാസന്നദൂരാര്ഥേ ദ്വേ ദശദ്വാദശാങ്ഗുലേ||൩൪||

സ൦-പായാവാസന്നദൂരാര്ഥേ ദശദ്വാദശാങ്ഗുലേ ദ്വേ ഭവതഃ| ആസന്നാര്ഥേ ദശാങ്ഗുലാ, ദൂരാര്ഥേ ദ്വാദശാങ്ഗുലേത്യര്ഥഃ|

Adhikarana ghrANapramArjanyau shalAke,karNapramArjanyau shalAke (35) · Śloka 35

ദ്വേ ഷട്സപ്താങ്ഗുലേ ഘ്രാണേ, ദ്വേ കര്ണേऽഷ്ടനവാങുലേ| |൩൫|

സ൦-ഘ്രാണേ ഷട്സപ്താങ്ഗുലേ ദ്വേ ഭവതഃ| 'ആസന്നദൂരാര്ഥേ' ഇത്യത്രാപ്യനുവര്തതേ| തഥൈവ കര്ണേऽഷ്ടനവാങ്ഗുലേ ഭവതഃ|

Adhikarana karNashodhanam (35) · Śloka 35

| കര്ണശോധനമശ്വത്ഥപത്രപ്രാന്തം സ്രുവാനനമ്||൩൫||

സ൦-കര്ണശോധനാഖ്യം യന്ത്രമ്| അശ്വത്ഥപത്രസ്യേവ പ്രാന്തോ യസ്യ തത്തഥാ| തഥാ, സ്രുവസ്യേവാനനം യസ്യ തദേവമ്|

Adhikarana kShArAgniprayogArthaM tisraH shalakAstrINi ca jAmbavauShThAni (36) · Śloka 36

ശലാകാജാമ്ബവൌഷ്ഠാനാം ക്ഷാരേऽഗ്നൌ ച പൃഥക് ത്രയമ്| യുഞ്ജ്യാത് സ്ഥൂലാണുദീര്ഘാണാം|൩൬|

സ൦-ശലാകാശ്ച ജാമ്ബവൌഷ്ഠാനി ച തേഷാം പൃഥക് ത്രയം ക്ഷാരേ ക്ഷാരപാതനേ, [ ആഗ്നൌ-] ആഗ്നിദാഹകരണേ ച യുഞ്ജ്യാത്| കിമ്ഭൂതാനാം ശലാകാജാമ്ബവൌഷ്ഠാനാമ് ? സ്ഥൂലാണുദീര്ഘാണാം,-സ്ഥൂലാശ്ചാണവശ്ച ദീര്ഘാശ്ച, തേഷാമ്| തത്ര ശലാകാസ്തിസ്ത്രോ ജാമ്ബവൌഷ്ഠാനി ച ത്രീണി, ക്ഷാരേ തഥാ ദാഹനേ, ഏവം ദ്വാദശൈതാനി ശലാകാഖ്യാനി യന്ത്രാണീതി|

Adhikarana annavRuddhidAhArthaM shalAkA (36-37) · Śloka 37

| ശലാകാമന്ത്രവര്ധ്മനി||൩൬|| മധ്യോര്ധ്വവൃത്തദണ്ഡാം ച മൂലേ ചാര്ധേന്ദുസന്നിഭാമ്| |൩൭|

സ൦-അന്ത്രവര്ധ്മനി-അന്ത്രവൃദ്ധൌ, ശലാകാം യുഞ്ജ്യാത്| കീദൃശീമ് ? മധ്യാദൂര്ധ്വം വൃത്തോ ദണ്ഡോ യസ്യാസ്താമ്| തഥാ, മൂലേ-മൂലഭാഗേ, അര്ധേന്ദുസന്നിഭാം-അര്ധചന്ദ്രാകാരാമ്|

Adhikarana nAsArshorbudadAhArthaM shalAkA (37) · Śloka 37

| കോലാസ്ഥിദലതുല്യാസ്യാ നാസാര്ശോര്ബുദദാഹകൃത്||൩൭||

സ൦-ബദരാസ്ഥിഖണ്ഡസമം മുഖം യസ്യാഃ സാ കോലാസ്ഥിദലതുല്യാസ്യാ| സാ നാസാര്ശഃസു നാസാര്ബുദേഷു ച ദാഹം കരോതി|

Adhikarana darvyAkhyAstistraH shalAkAH (38) · Śloka 38

അഷ്ടാങ്ഗുലാ നിമ്നമുഖാസ്തിസ്രഃ ക്ഷാരൌഷധക്രമേ| കനീനീമധ്യമാനാമീനഖമാനസമൈര്മുഖൈഃ||൩൮||

സ൦-ക്ഷാരൌഷധക്രമേ തിസ്രഃ ശലാകാ നിമ്നമുഖാ അഷ്ടാങ്ഗുലാഃ സ്യുഃ| കീദൃശ്യഃ ? കനീനീ ച മധ്യമാ ചാനാമീ ച, താസാം നഖാഃ, തേഷാം മാനം-പ്രമാണം, തേന സമൈഃ-തുല്യൈഃ, മുഖൈരുപലക്ഷിതാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana meDhrashodhanAdyAH shalAkAH (39) · Śloka 39

സ്വംസ്വമുക്താനി യന്ത്രാണി മേഢ്രശുദ്ധ്യഞ്ജനാദിഷു| |൩൯|

സ൦-മേഢ്രാദിഷു വിഷയേഷു-ഉത്തരബസ്ത്യാദിഷു, സ്വംസ്വം-യഥാസ്വം, യന്ത്രാണി ഗദിതാനി| ആദിശബ്ദേന നാവനാദിപരിഗ്രഹഃ|

Adhikarana anuyantrANi, anuyantrakarmANi (39-40.5) · Śloka 40

| അനുയന്ത്രാണ്യയസ്കാന്തരജ്ജുവസ്ത്രാശ്മമുദ്ഗരാഃ||൩൯|| വധ്രാന്ത്രജിഹ്വാബാലാശ്ച ശാഖാനഖമുഖദ്വിജാഃ| കാലഃ പാകഃ കരഃ പാദോ ഭയം ഹര്ഷശ്ച, തത്ക്രിയാഃ||൪൦|| ഉപായവിത്പ്രവിഭജേദാലോച്യ നിപുണം ധിയാ||൪൦.൫||

സ൦-അയസ്കാന്താദീന്യണുയന്ത്രാണി, സ്വല്പയന്ത്രകാര്യകരണാത്| തേഷാം ക്രിയാസ്തത്ക്രിയാഃ-നിര്ഘാതനാദികാഃ, ബുദ്ധ്യാ നിപുണമാലോച്യ പ്രവിഭജേത്,-നിര്ഘാതനാദികര്മാണി പ്രവിഭജ്യ യുഞ്ജ്യാദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana yantrakarmANi (41.5) · Śloka

താന്യേവ യന്ത്രാണാം കര്മാണ്യാഹ നിര്ഘാതനോന്മഥനപൂരണമാര്ഗശുദ്ധി- സംവ്യൂഹനാഹരണബന്ധനപീഡനാനി| ആചൂഷണോന്നമനനാമനചാലഭങ്ഗ- വ്യാവര്തനര്ജുകരണാനി ച യന്ത്രകര്മ||൪൧.൫||

സ൦-നിര്ഘാതനാദി യന്ത്രസ്യ കര്മ| നിര്ഘാതനം-താഡനം പരിപാതനമ്, ഉന്മഥനം-ആലോഡനം ഉന്മൂലനമ്, ഏവമന്യദപി ചിന്ത്യമ്| ചഃ സമുച്ചയേ, തേന പ്രക്ഷാലനാദീനി സമുച്ചീയന്തേ|

Adhikarana yantreShu ka~gkamukhasya prAdhAnyam (25) · Śloka 25

വിവര്തതേ സാധ്വവഗാഹതേ ച ഗ്രാഹ്യം ഗൃഹീത്വോദ്ധരതേ ച യസ്മാത്| യന്ത്രേഷ്വതഃ കങ്കമുഖം പ്രധാനം സ്ഥാനേഷു സര്വേഷ്വധികാരി യച്ച| ൪൨ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ യന്ത്രവിധിര്നാമ പഞ്ചവിംശതിതമോऽധ്യായഃ||൨൫||

സ൦-വിവര്തനാദിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ കാരണൈര്യന്ത്രേഷു മധ്യേ കങ്കമുഖം ശ്രേഷ്ഠമിതി| യസ്മാച്ച സര്വേഷു പ്രദേശേഷ്വധികാരി-അധിക്രിയതേ ഇതി| വസന്തതിലകോപജാതീ വൃത്തേ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ യന്ത്രവിധിര്നാമ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൫||