25. yantravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అథేదానీం పంచవింశాధ్యాయారంభో యంత్రవిధానప్రదర్శనార్థః| యతో బస్తినస్యాఞ్హ్జనక్షారాదీని యంత్రాశ్రయణ్యేవేత్యాహ-

Adhikarana yantravidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో యంత్రవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి స స్మాదురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|

స0-యంత్రస్య విధిర్యంత్రవిధిః శేషం పూర్వవత్| అర్శోభగందరాదిషు నిరుజేఽఙ్హ్గే యమ్యతే-నియమ్యతే శస్త్రక్షారాగ్నికర్మేతి యంత్రం|

Adhikarana yantralakShaNam (1-3) · Śloka 3

ఏతదేవ స్పష్టయన్నాహ నానావిధానాం శల్యానాం నానాదేశప్రబాధినాం| ఆహర్తుమభ్యుపాయో యస్తద్యంత్రం యచ్చ దర్శనే||1|| అర్శోభగందరాదీనాం శస్త్రక్షారాగ్నియోజనే| శేషాంగపరిరక్షాయాం తథా బస్త్యాదికర్మణి||2|| ఘటికాలాబుశృంగం చ జాంబవౌష్ఠాదికాని చ| |3|

స0-అనేకప్రకారాణి యాని శల్యాని-శస్త్రవేణుపాషాణాదిరూపాణి, వివిధేషు శరీరప్రదేశేషు నివిశంతే, తేషామాహరణే ఆకృష్టుం, యోఽభ్యుపాయస్తద్యంత్రం| 'ఉచ్యతే ఇతి శేషః| తథా, అర్శోభగందరనాడీవ్రణాదీనాం శస్త్రాదియోజనే సతి శేషస్య-నిరుజస్యాంగస్య, పరిరక్షాయాం-రక్షానిమిత్తం, స్వస్థస్యాంగస్య శస్త్రాద్యాబాధానివృత్త్యర్థమిత్యర్థః| తథా, బస్తినస్యాదికర్మణి య ఉపాయస్తచ్చ యంత్రం| తథా ఘటికాది చ యంత్రం పవనాకర్షణాయ రక్తాద్యాకర్షణాయ చ| జాంబవౌష్ఠసందంశాదీని చ యంత్రాణి|

Adhikarana yantravisheShANAM buddhyA kalpyatvam (3-4) · Śloka 4

యంత్రాణాం కిం రూపం కిం |చ] కార్యం స్యాత్? ఇత్యాహ- | అనేకరూపకార్యాణి యంత్రాణి వివిధాన్యతః||3|| వికల్ప్య కల్పయేద్బుద్ధ్యా యథాస్థూలం తు వక్ష్యతే| |4|

స0-రూపాణి చ కార్యాణి చ రూపకార్యాణి| అనేకాని విచిత్రాణి, రూపకార్యాణి తేషాం తాని యంత్రాణి నానాప్రకారాణి| తత్ర రూపం-కంకముఖస్వస్తికాద్యాకారత్వం| కార్యం-అస్థ్యాదిలగ్నశల్యహరణాదికం| యతశ్చైవం యంత్రాణాం నానావిధత్వం, అతస్తాని బుద్ధ్యా వికల్ప్య కార్యానురోధాత్ కల్పయేత్| నను, యంత్రాణాం దిఙ్మాత్రేఽప్యనభిజ్ఞః కథమివ కల్పనాం కర్తుం పారయేత్ ? ఇత్యాహ- సం-యాని యాని స్థూలాని యథాస్థూలం| "యథా సాదృశ్యే" ఇత్యవ్యయీభావః| యథాస్థూలయంత్రకరణేన వ్యుత్పన్నమతిః శేషాణామపి యంత్రాణాముత్పాదనే వికల్పం కర్తుం సమర్థో భవేదితి భావః|

Adhikarana svastikayantrANi svastikAnAM kAryam (4-7) · Śloka 7

అథ యంత్రాణ్యాహ | తుల్యాని కంకసింహర్క్షకాకాదిమృగపక్షిణాం||4|| ముఖైర్ముఖాని యంత్రాణాం కుర్యాత్తత్సంజ్ఞకాని చ| అష్టాదశాంగులాయామాన్యాయసాని చ భూరిశః||5|| మసూరాకారపర్యంతైః కంఠే బద్ధాని కీలకైః| విద్యాత్స్వస్తికయంత్రాణి మూలేఽంకుశనతాని చ||6|| తైర్దృఢైరస్థిసంలగ్నశల్యాహరణమిష్యతే| |7|

స0-యేన పార్శ్వేన శల్యముద్ధ్రియతే తద్యంత్రాణాం ముఖం వేద్యం| కంకాదీనాం పక్షిమృగాణాం ముఖైస్తుల్యాని యంత్రాణాం ముఖాని కుర్యాత్| ఆదిశబ్దేన గృధ్రహంసహరిణాదిపరిగ్రహః| తాని తత్సంజ్ఞకాని| చ ఏవార్థే, తాని యంత్రాణి తన్నామాన్యేవ| యథా,-కంకుముఖం సింహముఖమిత్యాది| అష్టాదశాంగులేత్యాది, స్వస్తికాఖ్యాని యంత్రాణి విద్యాత్| కీదృశాని ? అష్టాదశాంగులదైర్ఘ్యాణి, భూరిశో-బాహుల్యేన, ఆయసాని-శస్త్రమయాని| దంతాదిమయానామపి క్వచిద్దర్శనాత్ భూరిశ ఇత్యుక్తం| తథా, కంఠప్రదేశే కీలకైర్బద్ధాని| కీదృశైః కీలకైః ? మసూరాకారాః పర్యంతా యేషాం తైః| యత్ర ప్రదేశే యంత్రాణాం హస్తగ్రహస్తత్ర తన్మూలం| తత్రాంకుశవన్నతాని-పరిణతాని| తైః-కంకముఖాదిభిః, అస్థిసంలగ్నశల్యస్య-కాండఫలాదేః, ఆహరణం-ఆకర్షణమిష్యతే|

Adhikarana kIlabaddhavimuktAgrau saMdaMshau (7-8) · Śloka 8

| కీలబద్ధవిముక్తాగ్రౌ సందంశౌ షోడశాంగులౌ||7|| త్వక్శిరాస్నాయుపిశితలగ్నశల్యాపకర్షణౌ| |8|

స0-కీలేన-మసూరాకారపర్యంతేన, బద్ధం తథా విముక్తమగ్రం- ముఖం, యయోస్తౌ కీలబద్ధవిముక్తాగ్రౌ సందంశౌ భవతః| కీదృశౌ ? షోడశాంగులప్రమాణౌ| క్వోపయోగ ఏతయోః స్యాత్ ? ఇత్యాహ-త్వగిత్యాది| త్వగాదీనాం ద్వంద్వః| త్వక్శిరాస్త్రాయుపిశితలగ్నం చ తచ్ఛ్హల్యం చ, తస్యాపకర్ష్ణే-ఆహరణే, తావుపయుజ్యేతే|

Adhikarana ShaDa~ggulaH saMdaMshaH (8) · Śloka 8

| షడంగులోఽన్యో హరణే సూక్ష్మశల్యోపపక్ష్మణాం||8||

స0-షోడశాంగులసందంశద్వయాదన్యః సందంశః (షడంగులప్రమాణః) సూక్ష్మశల్యానాం-నాసారోమాదీనాం, హరణే-ఆకర్షణే, తథా, ఉపపక్ష్మణాం వర్త్మాదిభవానాం హరణే యుజ్యతే|

Adhikarana mucuNDI (9) · Śloka 9

ముచుండీ సూక్ష్మదంతర్జుర్మూలే రుచకభూషణా| గంభీరవ్రణమాంసానామర్మణః శేషితస్య చ||9||

స0-సా చ ముచుండీసంజ్ఞా| కింభూతా ముచుండీ? సూక్ష్మా దంతా యస్యాః సా సూక్ష్మదంతా, తథా, ఋజుః-అవక్రా, న చ సందంశవద్వక్రా ద్విబాహురిత్యార్థః| తథా, మూలే-హస్తగ్రహణస్థానే, రుచకం-అంగులీయకరూపం, భూషణం యస్యాః సా రుచకభూషణా| రుచకపీడనేన సా కర్మ కరోతీత్యర్థః| గంభీరశ్చాసౌ వ్రణశ్చ గంభీరవ్రణస్తస్మిన్ మాంసాని-తస్యాధిమాంసం, ఏతద్విషయ ఆహరణే| అర్మణశ్చ శేషితస్య చ్ఛ్హిన్నశేషస్యాహరణే ముచుండీ|

Adhikarana ekatAladvitAlake (10) · Śloka 10

ద్వే ద్వాదశాంగులే మత్స్యతాలవత్ ద్వ్యేకలాలకే| తాలయంత్రే స్మృతే కర్ణనాడీశల్యాపహారిణీ||10||

స0-ద్వే తాలయంత్రే భవతః| కింప్రమాణే ? ద్వాదశాంగులే| సంస్థానమాహ-మత్స్యతాలవత్ మీనగలతాలవత్, ద్వితాలకం-ఏకం ద్వయోః పార్శ్వయోర్మత్స్యముఖసదృశం, అపరమేకతాలకం-ఏకపార్శ్వే మత్స్యముఖాకారమేవ| తే ద్వే తాలయంత్రే భవతః| కర్ణేత్యాది| కర్ణనాడీ శల్యమపహరతః-కర్ణనాడీశల్యాపహారిణీ|

Adhikarana nADIyantraNAM sthUlaM svarupaM kAryaM ca (11-12) · Śloka 12

నాడీయంత్రాణి సుషిరాణ్యేకానేకముఖాని చ| స్రోతోగతానాం శల్యానామామయానాం చ దర్శనే||11|| క్రియాణాం సుకరత్వాయ కుర్యాదాచూషణాయ చ| తద్విస్తారపరీణాహదైర్ఘ్యం స్రోతోనురోధతః||12||

స0-నాడీయంత్రాణి బస్తినేత్రాదివత్ సుషిరాణి స్యుః| ఏకం చానేకం చైకానేకం ముఖం యేషాం| తని చ కానిచిదేకముఖాని ఏకద్వారాణి, కానిచిదనేకముఖాని-అనేకద్వారాణి| ఏతత్కర్మాచష్టే-స్రోత ఇత్యాది| తాని చ కర్ణాదిస్రోతోగతానాం శల్యానాం దర్శననిమిత్తం విదధీత| తథా, కంఠాదిస్రోతోగతానాం రోగాణాం దర్శనే-దర్శననిమిత్తం, విదధీత| తథా, క్రియాణాం-శస్త్రక్షారాగ్నిప్రక్షాలనౌషధప్రణిధానాదీనాం, సుకరత్వార్థం| తథా, విషిదిగ్ధాంగాదీనామాచూషణాయ విదధీత| తద్విస్తారేత్యాది| తేషాం-నాడీయంత్రాణాం, విస్తారశ్చ పరీణాహశ్చ దైర్ఘ్యం చ, తాని స్రోతోవశాత్ భవంతి| యథా,-అనువాసనోత్తరబస్తినస్యనాడికాదిషు నిర్దిష్టం|

Adhikarana kaNThAntaHshalyAvalokinI nADI (13) · Śloka 13

దశాంగులాఽర్ధనాహాఽంతఃకంఠశల్యావలోకినీ| నాడీ|13|

స0-కంఠే శల్యం కంఠశల్యం| కంఠాభ్యంతరశల్యావలోకనార్థం దశాంగులా నాడీ| అర్ధనాహా-పంచాంగులపరిణాహా|

Adhikarana catuShkarNavAra~ggasa~ggrahaNI nADI dvikarNa vAra~ggasa~ggrahaNI nADI (13-14) · Śloka 14

| పంచముఖచ్ఛ్హిద్రా చతుష్కర్ణస్య సంగ్రహే||13|| వారంగస్య, ద్వికర్ణస్య త్రిచ్ఛ్హిద్రా తత్ప్రమాణతః| |14|

స0-పంచముఖాని ఛ్హిద్రాణి యస్యాః సా| చతుష్కర్ణస్య వారంగస్య సంగ్రహే-సంగ్రహణనిమిత్తమిదం యంత్రం| చత్వారః కర్ణా యస్య వారంగస్యేతి సమాసః| తత్ర శరాదిదండప్రవేశః శిఖాకారః కీలకో వారంగ ఉచ్యతే| ద్వికర్ణస్య వారంగస్య త్రిచ్ఛ్హిద్రా నాడీ స్యాత్| త్రీణి ఛ్హిద్రాణి యస్యాః సా త్రిచ్ఛ్హిద్రా| ఛ్హిద్రశబ్దస్యోపలక్షణర్థత్వాత్ త్రిముఖేత్యేతదపి ద్రష్టవ్యం| తస్య వారంగస్య ప్రమాణం తత్ప్రమాణం తస్మాద్వారంగప్రమాణతః-తదనుసారేణ నాడీప్రమాణం జ్ఞేయం|

Adhikarana anyA nADyaH (14-15) · Śloka 15

| వారంగకర్ణసంస్థానానాహదైర్ఘ్యానురోధతః||14|| నాడీరేవంవిధాశ్చాన్యా ద్రష్టుం శల్యాని కారయేత్| |15|

స0-తథా, కర్ణశ్చ సంస్థానం చానాహశ్చ దైర్ఘ్యం చ తాన్యేవం| వారంగస్య కర్ణసంస్థానానాహదైర్ఘ్యాణి, తేషామనురోధస్తస్మాత్, ఏవంప్రకారా అన్యా అపి నాడీః శల్యాని శరీరాంతర్గతాని ద్రష్టుం కారయేత్|

Adhikarana shalyanirghAtinI nADI (15-16) · Śloka 16

| పద్మకర్ణికయా మూర్ధ్ని సదృశీ ద్వాదశాంగులా||15|| చతుర్థసుషిరా నాడీ శల్యనిర్ఘాతినీ మతా| |16|

స0-మూర్ధ్ని-మూర్ద్ధభాగే, పద్మకర్ణికయా-జలజకర్ణికయా, సదృశీ| కియత్ప్రమాణా ? ద్వాదశాంగులా| తథా, చతుర్థః-చతుర్భాగః, సుషిరో యస్యాః సా, త్ర్యఙ్హ్గులసుషిరేతి యావత్| సా నాడీ శల్యనిర్ఘాతినీ మతా| మునీనామితి శేషః| అర్శోయంత్రం లక్షయితుమాహ-

Adhikarana arshauyantraM dvicchidram arshauyantraM ekacchidram (16-18) · Śloka 18

| అర్శసాం గోస్తనాకారం యంత్రకం చతురంగులం||16|| నాహే పంచాంగులం పుంసాం ప్రమదానాం షడంగులం| ద్విచ్ఛ్హిద్రం దర్శనే వ్యాధేరేకచ్ఛ్హిద్రం తు కర్మణి||17|| మధ్యేఽస్య త్ర్యంగులం ఛ్హిద్రమంగుష్ఠోదరవిస్తృతం| అర్ధాంగులోచ్ఛ్హ్రితోద్వృత్తకర్ణికం చ తదూర్ధ్వతః||18||

స0-అర్శసాం సంబంధి యంత్రకం గోస్తనాకృతి చతురంగులం మానతో దైర్ఘ్యేణ స్యాత్| యంత్రకమిత్యాకర్షకం స్యాత్| నాహే-పరిణాహే, పంచాంగులం| యత్పంచాంగులదీర్ఘేణ సూత్రేణ వేష్ట్యతే, తత్ప్రమాణం స్థౌల్యమిత్యర్థః| ఏతత్ పుంసామేవ పంచాంగులం నాహే స్యాత్| స్త్రీణాం తు పరిణాహే షడంగులం యంత్రకం స్యాత్, స్వభావత ఏవ తాసాం గుదస్య మహత్త్వాత్| వ్యాధేర్దర్శనే ద్విచ్ఛ్హిద్రం-ఉభయపార్శ్వచ్ఛ్హిద్రం యంత్రం| కర్మణి-శస్త్రక్షారాద్యవచారణే, ఏకచ్ఛ్హిద్రం యంత్రం| అస్య యంత్రస్య మధ్యే త్ర్యంగులం ఛ్హిద్రం| అఙ్హ్గుష్ఠమధ్యతుల్యవిస్తారం, తథా తదూర్ధ్వతోఽర్ధాంగులోచ్ఛ్హ్రితా ఉద్దృత్తా కర్ణికా యస్య తదేవం|

Adhikarana ashauyantraM shamyAkhyam (19) · Śloka 19

శమ్యాఖ్యం తాదృగచ్ఛ్హిద్రం యంత్రమర్శఃప్రపీడనం| |19|

స0-శమ్యాఖ్యం-శమీసంజ్ఞం, తృతీయం యంత్రకం తాదృగ్-గోస్తనాకారమిత్యాదిలక్షణలక్షితయంత్రసదృశం స్యాత్| అత్ర విశేషమాహ-అచ్ఛ్హిద్రమిత్యాది| అచ్ఛ్హిద్రం-ఛ్హిద్రరహితం, యంత్రే ఛ్హిద్రం న విధేయమిత్యర్థః| ఇదం చ యంత్రమర్శఃప్రపీడనం స్యాత్|

Adhikarana bhagandarayantraM dvicchidram bhagandarayantraM ekacchidram (19) · Śloka 19

| సర్వథాఽపనయేదోష్ఠం ఛ్హిద్రాదూర్ధ్వం భగందరే||19||

స0-సర్వథా భగందరే-భగందరయంత్రే, ఓష్ఠమపనయేత్| కుతః ప్రభృతి ? ఛ్హిద్రాదూర్ధ్వం,-ఉపరిష్టాదర్ధాంగులమపకర్షయేదిత్యర్థః| కర్ణికా తు కార్యైవ (?)|

Adhikarana ghrANArshorbudayantram (20) · Śloka 20

ఘ్రాణార్బుదార్శసామేకచ్ఛ్హిద్రా నాడ్యంగులద్వయా| ప్రదేశినీపరీణాహా స్యాద్భగందరయంత్రవత్||20||

స0-ఘ్రాణార్బుదే ఘ్రాణార్శసి చైకచ్ఛ్హిద్రా నాడీ దైర్ఘ్యేణాంగులద్వయప్రమాణా| తథా, ప్రదేశినీతుల్యః పరీణాహో యస్యాః సైవం| సా చ భగందరయంత్రతుల్యా స్యాత్, అపనీతౌష్ఠేత్యర్థః|

Adhikarana a~ggulitrANakam (21) · Śloka 21

అఙ్హ్గులిత్రాణకం దాంతం వార్క్షం వా చతురంగులం| ద్విచ్ఛ్హిద్రం గోస్తనాకారం తద్వక్త్రవివృతౌ సుఖం||21||

స0-అంగులిత్రాణకాఖ్యం యంత్రం దంతమయం కాష్ఠమయం వా చతురంగులప్రమాణమర్శసాం యంత్రసదృశం ద్విచ్ఛ్హిద్రం గోస్తనాకృతి స్యాత్| తచ్చ వక్త్రస్య వివృతౌ-ప్రసారణే, సుఖం| యతో వక్త్రప్రసారణే అంగులేర్దంతేభ్యో రక్షణాదన్వర్థమంగులిత్రాణకమితి నామ|

Adhikarana yonivraNekShaNam (22-23) · Śloka 23

యోనివ్రణేక్షణం మధ్యే సుషిరం షోడశాంగులం| ముద్రాబద్ధం చతుర్భిత్తమంభోజముకులాననం||22|| చతుఃశలాకమాక్రాంతం మూలే తద్వికసేన్ముఖే| |23|

స0-యోనివ్రణమీక్షతేఽనేనేతి తత్ యోనివ్రణేక్షణం యంత్రకం| మధ్యే-మధ్యభాగే, సుషిరం| తథా, దైర్ధ్యేణ షోడశాంగులం| తథా ముద్రికయా-ఊర్మికయాఽసంచారిణ్యా, బద్ధం-యుక్తం| తథా, చత్వారో (రి) భిత్తాః(త్తాని)-పత్రాణి, యస్య తచ్చతుర్భిత్తం| తథా, జలజముకులసదృశముఖం| తథా, చతస్రః శలాకా యత్ర తత్ చతుఃశలాకం| తథా, తత్-యంత్రం, మూల ఆక్రాంతం-మూలశలాకాక్రమణాత్ ముఖే వికసేత్-ప్రసరేత్|

Adhikarana nADIvraNAbhya~jjanam (23-24) · Śloka 24

| యంత్రే నాడీవ్రణాభ్యంగక్షాలనాయ షడంగులే||23|| బస్తియంత్రాకృతీ మూలే ముఖేఽంగుష్ఠకలాయఖే| అగ్రతోఽకర్ణికే మూలే నిబద్ధమృదుచర్మణీ||24||

స0-యంత్రే ద్వే షడంగులే భవతః| కిమర్థం ? నాడీవ్రాణాభ్యంగక్షాలనాయ,-అభ్యంగశ్చ క్షాలనం చాభ్యంగక్షాలనే తదర్థం, ఉపయుజ్యేతే| ఆకరణం-ఆకృత్, సంపదాదిత్వాత్ క్విప్| పూర్వవిహితస్య బస్తియంత్రస్యేవ ఆకృత్-ఆకారో, యయోస్తే బస్తియంత్రాకృతీ,-వృత్తే గోపుచ్ఛ్హాకారే| తథా, యథాసంఖ్యం మూలే ముఖేఽంగుష్ఠకలాయఖే-మూలేఽంగుష్ఠతుల్యచ్ఛ్హిద్రే, ముఖే కలాయతుల్యచ్ఛ్హిద్రే| అగ్రతోఽకర్ణికే- కర్ణికారహితే, ఇతి బస్తియంత్రాద్విశేషః| మూలే తు కర్ణికే ద్వేఽపి పుటకయోజనార్థం కార్య ఏవేత్యగ్రగ్రహణం| మూలే-మూలదేశే, నిబద్ధం- యోజితం, మృదు చర్మ-బస్తిపుటకాకారం, యయోస్తే నిబద్ధమృదుచర్మణీ|

Adhikarana jalodarayantram (25) · Śloka 25

ద్విదారా నలికా పిచ్ఛ్హనలికా వోదకోదరే| |25|

స0-ఉదకోదరే జలస్రావణార్థం నలికా ద్విద్వారా-ఉభయముఖీ, స్యాత్| అథవా, పిచ్ఛనలికా-మయూరపిచ్ఛ్హజేత్యర్థః|

Adhikarana dhUmabastyAdiyantrANi (25) · Śloka 25

| ధూమబస్త్యాదియంత్రాణి నిర్దిష్టాని యథాయథం||25||

స0-ధూమాదియంత్రాణి యథాస్వం ధూమపానాద్యధ్యాయేషూక్తాని|

Adhikarana shRu~ggayantram (26) · Śloka 26

త్ర్యంగులాస్యం భవేచ్ఛ్హృంగం చూషణేఽష్టాదశాంగులం| అగ్రే సిద్ధార్థకచ్ఛ్హిద్రం సునద్ధం చూచుకాకృతి||26||

స0-శృంగం త్ర్యంగులముఖం| దుష్టవాతవిషరక్తాంబుదుష్టస్తన్యాదేశ్చూషణే-చూషణనిమిత్తం, అష్టాదశాంగులం స్యాత్| అష్టాదశేతి ""హ్యష్టన" ఇత్యాదినాఽఽకారాదేశః| తథా, అగ్రే-ప్రాంతే, సర్షపప్రమాణచ్ఛ్హిద్రం| యః ప్రదేశశ్చూషణాయ శరీరే యోజ్యతే తదగ్రం| తథా, సుష్ఠు నద్ధం-సమ్యగ్బద్ధం| చూచుకస్య-స్త్రీకుచాగ్రస్యేవ, ఆకృతిః-ఆకారో, యస్య తదేవం|

Adhikarana alAbuyantram (27) · Śloka 27

స్యాద్వాదశాంగులోఽలాబుర్నాహే త్వష్టాదశాంగులః| చతుస్త్ర్యంగులవృత్తాస్యో దీప్తోఽంతః శ్లేష్మరక్తహృత్||27||

స0-అలాబుః-తుంబః, ద్వాదశాంగులో దైర్ఘ్యేణ స్యాత్| పరిణాహేఽష్టాదశాంగులః| చత్వారి వా త్రీణి వాఽఙ్హ్గులాని యస్య తచ్చతుస్త్ర్యంగులం, తత్తాదృశం వృతం-వర్తులం, ఆస్యం-ముఖం, యస్య స ఏవం| తథా, అంతః-మధ్యే, దీప్తో-జ్వలితః, పిచుర్భూర్జాది గర్భ ఇత్యర్థః| స ఈదృశో దుష్టకఫరక్తహరః స్యాత్|

Adhikarana ghaThIyantram (28) · Śloka 28

తద్వద్ఘటీ హితా గుల్మవిలయోన్నమనే చ సా| |28|

స0-తద్వత్-తేనాలాబునా తుల్యదైర్ఘ్యానాహాదిః, తుల్యకార్యాకారా చ, ఘటీ స్యాత్| సా చ గుల్మస్య విలయ ఉన్నమనే చ హితా, న కేవలం కఫరక్తహృదితి చార్థః|

Adhikarana shalAkAyantrANi (28-29) · Śloka 29

| శలాకాఖ్యాని యంత్రాణి నానాకర్మాకృతీని చ||28|| యథాయోగప్రమాణాని| |29|

స0-శలాకాసంజ్ఞాని యంత్రాణి వివిధకర్మాణి వివిధాకారాణి యథాయోగప్రమాణాని స్యుః|

Adhikarana eShiNyau shalAke (29) · Śloka 29

తేషామేషణకర్మణీ| ఉభే గండూపదముఖే|29|

స0-తేషాం మధ్య ఉభే గండూపదతుల్యాస్య ఏషణకర్మణీ|

Adhikarana shalyahAriNyau shalAke (29-30) · Śloka 30

| స్రోతోభ్యః శల్యహారిణీ||29|| మసూరదలవక్త్రే ద్వే స్యాతామష్టనవాంగులే| |30|

స0-తథా స్రోతోభ్యః శల్యహారిణీ శలాకాయంత్రే భవతః| కింభూతే ? మసూరేత్యాది| మసూరదలమివ వక్త్రం యయోస్తే, మసూరదలముఖే ద్వే శలాకేఽష్టాంగులే నవాంగులే వా స్యాతాం|

Adhikarana sha~gkavaH (30) · Śloka 30

| శంకవః షట్|30|

స0-శంకవః షట్ స్యుః|

Adhikarana vyUhanau sha~gkU (30-31) · Śloka 31

| ఉభౌ తేషాం షోడశద్వాదశాంగులౌ||30|| వ్యూహనేఽహిఫాణావక్త్రౌ| |31|

స0-తేషాం మధ్యే ద్వౌ షోడశాంగులద్వాదశాంగులౌ భవతః| వ్యూహనే-న్యూహనకర్మణి, సర్పఫణాముఖౌ|

Adhikarana cAlanau sha~gku (31) · Śloka 31

ద్వౌ దశద్వాదశాంగులౌ| చాలనే శరపుంఖాస్యౌ|31|

స0-ద్వౌ శంకూ దశాంగులద్వాదశాంగులౌ భవతః| చాలనే కాండవాజ ఇవ ముఖం యయోస్తౌ శరపుంఖాస్యౌ భవతః|

Adhikarana AharaNau sha~gkU (31) · Śloka 31

| ఆహార్యే బడిశాకృతీ||31||

స0-ఆహార్యే-ఆకర్షణే, బడిశాకారౌ| షట్శఙ్హ్కూనాఖ్యాయ గర్భశంకుమాహ-

Adhikarana garbhasha~gkU (32) · Śloka 32

నతోఽగ్రే శంకునా తుల్యో గర్భశంకురితి స్మృతః| ఆష్టాంగులాయతస్తేన మూఢగర్భం హరేత్ స్త్రియాః||32||

స0-నతోఽగ్రే-అగ్రభాగే, తథా శంకునా సమః-కీలకాకారః, అష్టాంగులదీర్ఘః స గర్భశంకురితి స్మృతః, 'మునిభిః' ఇతి శేషః| తేన-గర్భశంకునా, మూఢగర్భ-అనిఃసరంతం, హరేత్|

Adhikarana dantapAtanam (33) · Śloka 33

అశ్మర్యాహరణం సర్పఫాణావద్వక్త్రమగ్రతః| |33|

స0-అశ్మర్యాకర్షణే సర్పఫణావదగ్రే వక్త్రం స్యాత్| సర్పఫణాఖ్యమేవ చైతద్యంత్రం|

Adhikarana pramArjanyaH shalAkAH (33-34) · Śloka 34

| శరపుంఖముఖం దంతపాతనం చతురంగులం||33|| కార్పాసవిహితోష్ణీషాః శలాకాః షట్ ప్రమార్జనే| |34|

స0-శరపుంఖముఖాఖ్యం యంత్రం చతురంగులం దంతపాతనం స్యాత్| అనేన హి దంతాశ్చలంతః పాత్యంతే కృమ్యాదిభక్షితా వా| సం-ప్రమార్జనే-క్షాలనే క్షారక్లేదాదేః, షట్ శలాకాః స్యుః| కింభూతాః ? కార్పాసేన విహితముష్ణీషం-శిరోవేష్టనమివ, యాసాం తాస్తథోక్తాః|

Adhikarana pAyupramArjanyau shalAke (34) · Śloka 34

| పాయావాసన్నదూరార్థే ద్వే దశద్వాదశాంగులే||34||

స0-పాయావాసన్నదూరార్థే దశద్వాదశాంగులే ద్వే భవతః| ఆసన్నార్థే దశాంగులా, దూరార్థే ద్వాదశాంగులేత్యర్థః|

Adhikarana ghrANapramArjanyau shalAke,karNapramArjanyau shalAke (35) · Śloka 35

ద్వే షట్సప్తాంగులే ఘ్రాణే, ద్వే కర్ణేఽష్టనవాఙులే| |35|

స0-ఘ్రాణే షట్సప్తాంగులే ద్వే భవతః| 'ఆసన్నదూరార్థే ఇత్యత్రాప్యనువర్తతే| తథైవ కర్ణేఽష్టనవాంగులే భవతః|

Adhikarana karNashodhanam (35) · Śloka 35

| కర్ణశోధనమశ్వత్థపత్రప్రాంతం స్రువాననం||35||

స0-కర్ణశోధనాఖ్యం యంత్రం| అశ్వత్థపత్రస్యేవ ప్రాంతో యస్య తత్తథా| తథా, స్రువస్యేవాననం యస్య తదేవం|

Adhikarana kShArAgniprayogArthaM tisraH shalakAstrINi ca jAmbavauShThAni (36) · Śloka 36

శలాకాజాంబవౌష్ఠానాం క్షారేఽగ్నౌ చ పృథక్ త్రయం| యుంజ్యాత్ స్థూలాణుదీర్ఘాణాం|36|

స0-శలాకాశ్చ జాంబవౌష్ఠాని చ తేషాం పృథక్ త్రయం క్షారే క్షారపాతనే, [ ఆగ్నౌ-] ఆగ్నిదాహకరణే చ యుంజ్యాత్| కింభూతానాం శలాకాజాంబవౌష్ఠానాం ? స్థూలాణుదీర్ఘాణాం,-స్థూలాశ్చాణవశ్చ దీర్ఘాశ్చ, తేషాం| తత్ర శలాకాస్తిస్త్రో జాంబవౌష్ఠాని చ త్రీణి, క్షారే తథా దాహనే, ఏవం ద్వాదశైతాని శలాకాఖ్యాని యంత్రాణీతి|

Adhikarana annavRuddhidAhArthaM shalAkA (36-37) · Śloka 37

| శలాకామంత్రవర్ధ్మని||36|| మధ్యోర్ధ్వవృత్తదండాం చ మూలే చార్ధేందుసన్నిభాం| |37|

స0-అంత్రవర్ధ్మని-అంత్రవృద్ధౌ, శలాకాం యుంజ్యాత్| కీదృశీం ? మధ్యాదూర్ధ్వం వృత్తో దండో యస్యాస్తాం| తథా, మూలే-మూలభాగే, అర్ధేందుసన్నిభాం-అర్ధచంద్రాకారాం|

Adhikarana nAsArshorbudadAhArthaM shalAkA (37) · Śloka 37

| కోలాస్థిదలతుల్యాస్యా నాసార్శోర్బుదదాహకృత్||37||

స0-బదరాస్థిఖండసమం ముఖం యస్యాః సా కోలాస్థిదలతుల్యాస్యా| సా నాసార్శఃసు నాసార్బుదేషు చ దాహం కరోతి|

Adhikarana darvyAkhyAstistraH shalAkAH (38) · Śloka 38

అష్టాంగులా నిమ్నముఖాస్తిస్రః క్షారౌషధక్రమే| కనీనీమధ్యమానామీనఖమానసమైర్ముఖైః||38||

స0-క్షారౌషధక్రమే తిస్రః శలాకా నిమ్నముఖా అష్టాంగులాః స్యుః| కీదృశ్యః ? కనీనీ చ మధ్యమా చానామీ చ, తాసాం నఖాః, తేషాం మానం-ప్రమాణం, తేన సమైః-తుల్యైః, ముఖైరుపలక్షితాః స్యుః|

Adhikarana meDhrashodhanAdyAH shalAkAH (39) · Śloka 39

స్వంస్వముక్తాని యంత్రాణి మేఢ్రశుద్ధ్యంజనాదిషు| |39|

స0-మేఢ్రాదిషు విషయేషు-ఉత్తరబస్త్యాదిషు, స్వంస్వం-యథాస్వం, యంత్రాణి గదితాని| ఆదిశబ్దేన నావనాదిపరిగ్రహః|

Adhikarana anuyantrANi, anuyantrakarmANi (39-40.5) · Śloka 40

| అనుయంత్రాణ్యయస్కాంతరజ్జువస్త్రాశ్మముద్గరాః||39|| వధ్రాంత్రజిహ్వాబాలాశ్చ శాఖానఖముఖద్విజాః| కాలః పాకః కరః పాదో భయం హర్షశ్చ, తత్క్రియాః||40|| ఉపాయవిత్ప్రవిభజేదాలోచ్య నిపుణం ధియా||40.5||

స0-అయస్కాంతాదీన్యణుయంత్రాణి, స్వల్పయంత్రకార్యకరణాత్| తేషాం క్రియాస్తత్క్రియాః-నిర్ఘాతనాదికాః, బుద్ధ్యా నిపుణమాలోచ్య ప్రవిభజేత్,-నిర్ఘాతనాదికర్మాణి ప్రవిభజ్య యుంజ్యాదిత్యర్థః|

Adhikarana yantrakarmANi (41.5) · Śloka

తాన్యేవ యంత్రాణాం కర్మాణ్యాహ నిర్ఘాతనోన్మథనపూరణమార్గశుద్ధి- సంవ్యూహనాహరణబంధనపీడనాని| ఆచూషణోన్నమననామనచాలభంగ- వ్యావర్తనర్జుకరణాని చ యంత్రకర్మ||41.5||

స0-నిర్ఘాతనాది యంత్రస్య కర్మ| నిర్ఘాతనం-తాడనం పరిపాతనం, ఉన్మథనం-ఆలోడనం ఉన్మూలనం, ఏవమన్యదపి చింత్యం| చః సముచ్చయే, తేన ప్రక్షాలనాదీని సముచ్చీయంతే|

Adhikarana yantreShu ka~gkamukhasya prAdhAnyam (25) · Śloka 25

వివర్తతే సాధ్వవగాహతే చ గ్రాహ్యం గృహీత్వోద్ధరతే చ యస్మాత్| యంత్రేష్వతః కంకముఖం ప్రధానం స్థానేషు సర్వేష్వధికారి యచ్చ| 42 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే యంత్రవిధిర్నామ పంచవింశతితమోఽధ్యాయః||25||

స0-వివర్తనాదిభిశ్చతుర్భిః కారణైర్యంత్రేషు మధ్యే కంకముఖం శ్రేష్ఠమితి| యస్మాచ్చ సర్వేషు ప్రదేశేష్వధికారి-అధిక్రియతే ఇతి| వసంతతిలకోపజాతీ వృత్తే| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే యంత్రవిధిర్నామ పంచవింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 25||