28. bhagandarapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

વ્રણસામાન્યાદ્ ભગન્દરપ્રતિષેદમાચષ્ટે-

Adhikarana bhagandarapratiShedhAdhyAyaH bhagandarasya nidAnaM lakShaNaM ca (2-5) · Śloka 5

અથાતો ભગન્દરપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યશુત્રે||૨|| ) હસ્ત્યશ્વપૃષ્ઠગમનકઠિનોત્કટકાસનૈઃ| અર્શોનિદાનાભિહિતૈરપરૈશ્ચ નિષેવિતૈઃ||૧|| અનિષ્ટાદૃષ્ટપાકેન સદ્યો વા સાધુગર્હણૈઃ| પ્રાયેણ પિટિકાપૂર્વો યોઽઙ્ગુલે હ્યઙ્ગુલેઽપિ વા||૨|| પાયોર્વ્રણોઽન્તર્બાહ્યો વા દુષ્ટાસૃઙ્માંસગો ભવેત્| બસ્તિમૂત્રાશયાભ્યાસગતત્વાત્સ્યન્દનાત્મકઃ||૩|| ભગન્દરઃ સ સર્વાશ્ચ દારયત્યક્રિયાવતઃ| ભગબસ્તિગુદાંસ્તેષુ દીર્યમાણેષુ ભૂરિભિઃ||૪|| વાતમૂત્રશકૃચ્છુક્રં ખૈઃ સૂક્ષ્મૈર્વમતિ ક્રમાત્| |૫|

સ૦-હસ્ત્યશ્વાદિગમનાદિભિરર્શોનિદાનોક્તૈરપરૈરપિ નિષેવિતૈરશુભપુરાકૃતકર્મવિપાકેન સદ્યો વા સાધુનિન્દાભિઃ પાયોરઙ્ગુલે દ્વ્યઙ્ગુલે વા યો વ્રણોઽન્તર્બાહ્યો વા બાહુ લ્યેન પિટિકાપૂર્વા દુષ્ટરક્તમાંસગો બસ્તિમૂત્રાશયસમીપગતત્વાત્ સ્યન્દનસ્વભાવઃ સ ભગન્દરઃ સ્યાત્| સં-ભગાદીન્ સર્વાન્ દારયતિ, ક્રિયારહિતસ્ય પુંસઃ| તેષુ-ભગાદિષુ, શીર્યમાણેષુ ખૈઃ-છિદ્રૈઃ, સૂક્ષ્મૈર્બહુભિઃ ક્રમેણ વાતાદીન્ વમતિ|

Adhikarana bhaga aShTavidhatvam (5) · Śloka 5

| દોષૈઃ પૃથગ્યુતૈઃ સર્વૈરાગન્તુઃ સોઽષ્ટમઃ સ્મૃતઃ||૫||

સ૦-ભગન્દરાખ્યો વ્રણો દોષૈઃ પૃથક્ ત્રિધા| યુક્તૈશ્ચ દોષૈસ્ત્રિધા| સર્વૈરેકઃ| આગન્તુરષ્ટમો ગદિતઃ|

Adhikarana apavkashophasya piTikAtvam pavkoshophasya bhagandaratvam (6) · Śloka 6

અપક્વં પિટિકામાહુઃ પાકપ્રાપ્તં ભગન્દરમ્| |૬|

સ૦-અપક્વં શોફં પિટિકાં કથયન્તિ| પક્વં શોફં ભગન્દરમાહુઃ|

Adhikarana bhagandarakRut piTikAyA lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ગૂઢમૂલાં સસંરમ્ભાં રુગાઢ્યાં રૂઢકોપિનીમ્||૬|| ભગન્દરકરીં વિદ્યાત્ પિટિકાં ન ત્વતોઽન્યથા| |૭|

સ૦-પિટિકાં ગૂઢમૂલાદિગુણાં ભગન્દરકરીં વિદ્યાત્| અતોઽન્યથા-વિપર્યયેણ, પિટિકામાત્રાં વિજાનીયાત્|

Adhikarana vAtajAyAH piTikAyA lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| તત્ર શ્યાવાઽરુણા તોદભેદસ્ફુરણરુક્કરી||૭|| પિટિકા મારુતાત્| |૮|

સ૦-તેષુ મધ્યાચ્છ્યાવાદિગુણા પિટિકા પવનાત્ સ્યાત્|

Adhikarana pittajAyAH piTikAyA lakShaNam (8) · Śloka 8

પિત્તાદુષ્ટ્રગ્રીવાવદુચ્છ્રિતા| રાગિણિ તનુરૂષ્માઢ્યા જ્વરધૂમાયનાન્વિતા||૮||

સ૦-પિત્તાત્ પિટિકોષ્ટ્રગ્રીવેવોચ્છ્રિતા રાગાદિગુણાન્વિતા ચ સ્યાત્|

Adhikarana kaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

સ્થિરા સ્નિગ્ધા મહામૂલા પાણ્ડુઃ કણ્ડુમતી કફાત્| |૯|

સ૦-કફાત્ પિટિકા સ્થિરાદિગુણા સ્યાત્|

Adhikarana vAtapittajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

| શ્યાવા તામ્રા સદાહોષા ઘોરરુગ્ વાતપિત્તજા||૯||

સ૦-વાતપિત્તોત્થા પિટિકા શ્યાવદિગુણા સ્યાત્|

Adhikarana vAtakaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (10) · Śloka 10

પાણ્ડુરા કિઞ્ચિદાશ્યાવા કૃચ્છ્રપાકા કફાનિલાત્| |૧૦|

સ૦-શ્લેષ્મપવનાત્ પિટિકા પાણ્ડુરાદિગુણા સ્યાત્| કફપિત્તજસ્તુ ભગન્દરઃ "અર્શઃસ(દુર્ના)માશ્રિત્ય" (શ્લો.૧૫) ઇત્યારભ્યાગ્રે પ્રતિપાદયિષ્યતિ| તેનેહ તત્પિટિકા તન્ત્રકૃતા નાભિહિતા|

Adhikarana sarvajAyAH piTikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| પાદાઙ્ગુષ્ઠસમા સર્વૈર્દોષૈર્નાનાવિધવ્યથા||૧૦|| શૂલારોચકતૃડ્દાહજ્વરચ્છર્દિરુપદ્રુતા| |૧૧|

સ૦-સર્વૈર્દોષૈઃ પાદાઙુષ્ઠતુલ્યા નાનાવિધવ્યથા શૂલાદિભિરુપદ્રુતા પિટિકા સ્યાત્|

Adhikarana etAH pakvA vraNA bhavanti (11) · Śloka 11

વ્રણતાં યાન્તિ તાઃ પક્વાઃ પ્રમાદાત્| |૧૧|

સ૦-તાશ્ચ પિટિકાઃ પ્રમાદાત્-અયત્નાત્, પક્વાઃ સદ્યો વ્રણતાં યાન્તિ|

Adhikarana 1 shataponakasya bhagandarasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

| તત્ર વાતજા||૧૧|| ચીયતેઽણુમુખૈશ્છિદ્રૈઃ શતપોનકવત્ ક્રમાત્| અચ્છં સ્રવદ્ભિરાસ્રાવમજસ્રં ફેનસંયુતમ્||૧૨|| શતપોનકસંજ્ઞોઽયમ્| |૧૩|

સ૦-તેષુ મધ્યાદ્વાતજા પિટિકા શતપોનકવત્-તિત ઉવત્, સૂક્ષ્મદ્વારૈશ્છિદ્રૈઃ ક્રમેણ ચીયતે| કિં કુર્વાણૈઃ ? અચ્છં-તનું, આસ્રાવં સહ ફેનમનવરતં સ્રવદ્ભિઃ| અયં શતપોનકસંજ્ઞો ભગન્દરઃ|

Adhikarana 2 uShTragrIvasya bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ઉષ્ટ્રગ્રીવસ્તુ પિત્તજઃ| |૧૩|

સ૦-પિત્તજસ્તુ ભગન્દર ઉષ્ટ્રગ્રીવાખ્યઃ|

Adhikarana 3 paristrAviNo bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| બહુપિચ્છાપરિસ્રાવી પરિસ્રાવી કફોદ્ભવઃ||૧૩||

સ૦-કફોત્થો ભગન્દરો બહુપિચ્છપરિસ્રાવી સ્યાત્| સ ચ પરિસ્રાવી કથ્યતે|

Adhikarana 4 parikShepiNo bhagandarasya lakShaNam (14) · Śloka 14

વાતપિત્તાત્પરિક્ષેપી પરિક્ષિપ્ય ગુદં ગતિઃ| જાયતે પરિતસ્તત્ર પ્રાકારં પરિખેવ ચ||૧૪||

સ૦-વાતપિત્તાત્ પરિક્ષેપીત્યુચ્યતે| તત્ર ગુદં પરિક્ષિપ્ય ગતિઃ પુરપ્રાકારં પરિતઃ પરિખેવ ચ જાયતે|

Adhikarana 5 RujoH bhagandarasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ઋજુર્વાતકફાદૃજ્વ્યા ગુદો ગત્યાઽત્ર દીર્યતે| |૧૫|

સ૦-વાતકફાદ્ ઋજુસંજ્ઞો ભગન્દરઃ| તત્ર ઋજ્વ્યા ગત્યા ગુદો દીર્યતે|

Adhikarana 6 arshostrAviNo bhagandarasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| કફપિત્તે તુ પૂર્વોત્થં દુર્નામાશ્રિત્ય કુપ્યતઃ||૧૫|| અર્શોમૂલે તતઃ શોફઃ કણ્ડૂદાહાદિમાન્ ભવેત્| સ શીઘ્રં પક્વભિન્નોઽસ્ય ક્લેદયન્મૂલમર્શસઃ||૧૬|| સ્રવત્યજસ્રં ગતિભિરયમર્શોભગન્દરઃ| |૧૭|

સ૦-પૂર્વોત્થં દુર્નામ સમાશ્રિત્ય કફપિત્તે યદા કુપ્યતઃ, તતઃ-તત્કોપાત્, અર્શોમૂલે શોફઃ કણ્ડ્વાદિમાન્ સ્યાત્| સઃ-શોફઃ, પક્વભિન્નોઽસ્ય-અર્શસો, મૂલમાશ્વેવ ક્લેદયન્ ગતિભિરજસ્રં સ્રવતિ| સ શોફોઽર્શોભગન્દર ઉચ્યતે|

Adhikarana 7 shambukAvartasya bhagandarasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| સર્વજઃ શમ્બુકાવર્તઃ શમ્બુકાવર્તસન્નિભઃ||૧૭|| ગતયો દારયન્ત્યસ્મિન્ રુગ્વેગૈર્દારુણૈર્ગુદમ્| |૧૮|

સ૦-સન્નિપાતોત્થઃ શમ્બુકાવર્તસંજ્ઞઃ શમ્બુકાવર્તસમઃ સ્યાત્| અસ્મિન્-સર્વજે ભગન્દરે, રુગ્વેગૈસ્તીવ્રૈર્ગતયો ગુદં દારયન્તિ|

Adhikarana 8 kShatajasya bhagandarasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| અસ્થિલેશોઽભ્યવહૃતો માંસગૃદ્ધ્યા યદા ગુદમ્||૧૮|| ક્ષિણોતિ તિર્યઙ્નિર્ગચ્છન્નુન્માર્ગં ક્ષતતો ગતિઃ| સ્યાત્તતઃ પૂયદીર્ણાયાં માંસકોથેન તત્ર ચ||૧૯|| જાયન્તે કૃમયસ્તસ્ય ખાદન્તઃ પરિતો ગુદમ્| વિદારયન્તિ નચિરાદુન્માર્ગી ક્ષતજશ્ચ સઃ||૨૦||

સ૦-અસ્થિલવો માંસગાર્ધ્યેન ભુક્તો યદા તિર્યક્-ઉન્માર્ગં, નિર્ગચ્છન્ ગુદં ક્ષિણોતિ, તદા ક્ષાતાદ્ગતિઃ સ્યાત્| તતઃ પૂયદીર્ણાયાં ગતૌ માંસકોથેન ચ તસ્મિન્ કૃમયો ભવન્તિ| તે ચ કૃમયઃ તસ્ય-ભગન્દરિણો, ગુદં ભક્ષયન્તઃ પરિતો વિદારયન્તિ શીઘ્રમેવ| અસાવુન્માર્ગી ક્ષતજશ્ચોચ્યતે|

Adhikarana eteShujasya rugAdayo vranavat (21) · Śloka 21

તેષુ રુગ્દાહકણ્ડ્વાદીન્ વિદ્યાદ્ વ્રણનિષેધતઃ| |૨૧|

સ૦-તેષુ-ભગન્દરેષુ, વ્રણનિષેધતો-વ્રણપ્રતિષેધાત્, રુગાદીન્ વિદ્યાત્|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (21-22) · Śloka 22

| ષટ્ કૃચ્છ્રસાધનાસ્તેષાં, નિચયક્ષતજૌ ત્યજેત્||૨૧|| પ્રવાહિણીં વલીં પ્રાપ્તં સેવનીં વા સમાશ્રિતમ્| |૨૨|

સ૦-તેષાં મધ્યાત્ કૃચ્છ્રસાધનાઃ ષટ્-એકદોષજા દ્વિદોષજાશ્ચ| સન્નિપાતજં ક્ષતજં ચ ત્યજેત્| પ્રવાહિણીં વલીં પ્રાપ્તં યદ્ભગન્દરં તત્ત્યજેત્| તથા સેવનીમાશ્રિત્ય યજ્જાતં તચ્ચ વર્જયેત્|

Adhikarana asya piTikA yathApAkaM na yAti tathA yantraH (22-23) · Śloka 23

| અથાસ્ય પિટિકામેવ તથા યત્નાદુપાચરેત્||૨૨|| શુધ્દ્યસૃક્સ્રુતિસેકાદ્યૈર્યથા પાકં ન ગચ્છતિ| |૨૩|

સ૦-અથાસ્ય-ભગન્દરસ્ય, પિટિકામેવ-પિટિકાવસ્થામેવ, યત્નં કૃત્વા શુધ્દ્યાદિભિસ્તથોપક્રમેત્ યથા પાકં ન પ્રાપ્નોતિ|

Adhikarana pAke tu tasyA avA~gukhatvAdyavalokanam (23-24) · Śloka 24

| પાકે પુનરુપસ્નિગ્ધં સ્વેદિતં ચાવગાહતઃ||૨૩|| યન્ત્રયિત્વાઽર્શસમિવ પશ્યેત્સમ્યગ્ભગન્દરમ્| અર્વાચીનં પરાચીનમન્તર્મુખબહિર્મુખમ્||૨૪||

સ૦-પાકે તુ સત્યુપસ્નિગ્ધમવગાહેન ચ સ્વેદિતં તતોઽર્શસમિવ યન્ત્રયિત્વા સુષ્ઠુ ભગન્દરં પશ્યેત્-અવાઙ્મુખં પરાઙ્મુખં વા, અન્તર્મુખં બહિર્મુખં વા, ઇત્યેવં સુષ્ઠુ નિરૂપ્ય| અર્વાચીનમિતિ "વિભાષાઞ્ચેરદિક્ સ્ત્રિયામ્" ઇતિ સ્વાર્થે ખઃ|

Adhikarana antarmukhe bahirmukhe ca shastreNa pATanaM kRutvA kShArAgninA sAdhayet,uShTrakandhare kShANaiva sAdhayet (25-26) · Śloka 26

અથાન્તર્મુખમેષિત્વા સમ્યક્ શસ્ત્રેણ પાટયેત્| બહિર્મુખં ચ નિઃશેષં તતઃ ક્ષારેણ સાધયેત્||૨૫|| અગ્નિના વા ભિષક્ સાધુ ક્ષારેણૈવોષ્ટ્રકન્ધરમ્| |૨૬|

સ૦-અનન્તરમન્તર્મુખમેષિણ્યા એષિત્વા સમ્યક્ શસ્ત્રેણ પાટયેત્| બહિર્મુખં ચ ભગન્દરં નિઃશેષં પાટયિત્વા તતઃ ક્ષારેણ સાધયેત્ જ્વલનેન વા| ઉષ્ટ્રકન્ધરં-ઉષ્ટ્રગ્રીવં, ક્ષારેણૈવ સાધુ કૃત્વા વૈદ્યઃ સાધયેત્-ન ત્વગ્નિના|

Adhikarana shataponake pATanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| નાડીરેકાન્તરાઃ કૃત્વા પાટયેચ્છતપોનકમ્||૨૬|| તાસુ રૂઢાસુ શોષાશ્ચ, મૃત્યુર્દીર્ણે ગુદેઽન્યથા| |૨૭|

સ૦-શતપોનકાખ્યમેકાન્તરા નાડીઃ કૃત્વા પાટયેત્| તાસુ રૂઢાસુ શેષા અપિ નાડીઃ પાટયેત્| અન્યથા-એકહેલયૈવ, ગુદે પાટિતે સતિ મૃત્યુઃ સ્યાત્|

Adhikarana parikSheNi kShArasUtraiH sAdhanam (27) · Śloka 27

| પરિક્ષેપિણી ચાપ્યેવં નાડ્યુક્તૈઃ ક્ષારસૂત્રકૈઃ||૨૭||

સ૦-પરિક્ષેપિણિ ચ ભગન્દરે નાડીકથિતૈઃ ક્ષારસૂત્રકૈરેવંક્રમાત્, સાધયેત્|

Adhikarana arshobhagandare~arshaH pratisAdhanAdi (28) · Śloka 28

અર્શોભગન્દરે પૂર્વમર્શાંસિ પ્રતિસાધયેત્| |૨૮|

સ૦-અર્શોભગન્દરે પૂર્વમર્શાંસિ પ્રતિસાધયેત્-ઉપચરેત્|

Adhikarana kShataje pratyAkhyAyopacAraH (28-29) · Śloka 29

| ત્યક્ત્વોપચર્યઃ ક્ષતજઃ શલ્યં શલ્યવતસ્તતઃ||૨૮|| આહારેચ્ચ તથા દદ્યાત્ કૃમિઘ્નં લેપભોજનમ્| પિણ્ડનાડ્યાદયઃ સ્વેદાઃ સુસ્નિગ્ધા રુજિ પૂજિતાઃ||૨૯||

સ૦-ક્ષતજો ભગન્દરસ્ત્યક્ત્વા-પ્રત્યાખ્યાય, ચિકિત્સ્યઃ| અનન્તરં શલ્યવતઃ-સશલ્યસ્ય, શલ્યમાહરેત્| તથા કૃમિઘ્નં લેપં ભોજનં ચ દદ્યાત્| પીડાયાં ચ સત્યાં પિણ્ડસ્વેદાદયઃ સુસ્નિગ્ધા હિતાઃ|

Adhikarana bahucchidre gotIrthAdayashchchedAH (30) · Śloka 30

સર્વત્ર ચ બહુચ્છિદ્રે છેદાનાલોચ્ય યોજયેત્| ગીતીર્થસર્વતોભદ્રદલલાઙ્ગલ્લલાઙ્ગલાન્||૩૦||

સ૦-બહુચ્છિદ્રે ચ ભગન્દરે સર્વત્રૈવાલોચ્ય ચતુરશ્છેદાન્ ગોતીર્થકાદિકાન્ કુર્યાત્| તાનેવ છેદાનાહ-ગોતીર્થેત્યાદિ|

Adhikarana gotIrthasya chedasya lakShaNam sarvatAbhadrasya chedasya lakShaNam ardhalA~ggalasya chedasya lakShaNam lA~ggalasya chedasya lakShaNam (31-32) · Śloka 32

પાર્શ્વં ગતેન શસ્ત્રેણ છેદો ગોતીર્થકો મતઃ| સર્વતઃ સર્વતોભદ્રઃ, પાર્શ્વચ્છેદોઽર્ધલાઙ્ગલઃ||૩૧|| પાર્શ્વદ્વયે લાઙ્ગલકઃ| |૩૨|

સ૦-શસ્ત્રેણ પાર્શ્વં ગતેન યશ્છેદઃ સ ગોતીર્થકાખ્યઃ, સ ચ કાવ્યગતગોમૂત્રિકાકારઃ| સર્વતો યશ્છેદઃ સ સર્વતોભદ્રાખ્યઃ, સ ચ સર્વતોભદ્રકાવ્યાકારઃ| ય એકસ્મિન્ પાર્શ્વે ચેદઃ, સ ચ દલલાઙ્ગલકાખ્યઃ,-કુટારહિતહલાકારઃ| પાર્શ્વદ્વયે યશ્છેદઃ સ લાઙ્ગલકાખ્યઃ,-સમ્પૂર્ણહલાકારઃ|

Adhikarana sarvavraNAnAmagninA dAhaH (32) · Śloka 32

સમસ્તાંશ્ચાગ્નિના દહેત્| આસ્રાવમાર્ગાન્નિઃશેષં નૈવં વિકુરુતે પુનઃ||૩૨||

સ૦-વ્રણાન્ સર્વાંશ્ચાસ્રાવમાર્ગાન્ નિઃશેષં કૃત્વાઽગ્નિના દહેત્| એવં કૃતે સતિ પુનર્વિકારં વ્રણો ન યાતિ|

Adhikarana bhagandariNaH koShThashuddhou~antarA~antarA yatnaH (33) · Śloka 33

યતેત કોષ્ઠશુદ્ધૌ ચ ભિષક્ તસ્યાન્તરાઽન્તરા| |૩૩|

સ૦-તસ્ય-ભગન્દરિણઃ, કોષ્ઠશુદ્ધૌ ચાન્તરાઽન્તરા વૈદ્યો યતેત|

Adhikarana bhagandariNaH vraNe biDAlAsthilepaH (33) · Śloka 33

| લેપો વ્રણે બિડાલાસ્થિ ત્રિફલારસકલ્કિતમ્||૩૩||

સ૦-માર્જારાસ્થિ ત્રિફલારસકલ્કિતં વ્રણે લેપો હિતઃ|

Adhikarana bhagandariNaH jyotiShmatyAditailenAbhya~ggaH (34) · Śloka 34

જ્યોતિષ્મતીમલયુલાઙ્ગલિશેલુપાઠા- કુમ્ભાગ્નિસર્જ(ર્જિ)કરવીરવચાસુધાર્કૈઃ| અભ્યઞ્જનાય વિપચેત ભગન્દરાણાં તૈલં વદન્તિ પરમં હિતમેતદેષામ્||૩૪||

સ૦-જ્યોતિષ્મત્યાદિભિરભ્યઙ્ગાર્થં તૈલં પચેત્| ભગન્દરાણામેતેષામેતત્ પરમં-અતિશયેન, હિતં ગદન્તિ| વસન્તતિલકાવૃત્તમ્| વક્ષ્યમાણં ચ મધુકાદિ દ્રુતવિલમ્બિતમ્|

Adhikarana bhagandariNaH madhukAditailam (35-36) · Śloka 36

મધુકરોધ્રકણાત્રુરેણુકા- દ્વિરજનીફલિનીપટુસારિવાઃ| કમલકેસરપદ્મકધાતકી- મદનસર્જરસામયરોદિકાઃ||૩૫|| સબીજપૂરચ્છદનૈરેભિસ્તૈલં વિપાચિતમ્| ભગન્દરાપચીકુષ્ઠમધુમેહવ્રણાપહમ્||૩૬||

સ૦-મધુકાદિભિરેતૈઃ સબીજપૂરપત્રૈસ્તૈલં વિપાચિતં ભગન્દરાદિઘ્નમ્|

Adhikarana bhagandariNaH ropaNo viDa~ggasArAdilehaH (37) · Śloka 37

મધુતૈલયુતા વિડઙ્ગસાર- ત્રિફલામાગધિકાકણાશ્ચ લીઢાઃ| કૃમિકુષ્ઠભગન્દરપ્રમેહ- ક્ષતનાડીવ્રણરોપણા ભવન્તિ||૩૭||

સ૦-વિડઙ્ગસારાદયો માક્ષિકતૈલયુક્તા લીઢાઃ કૃમ્યાદિવ્રણરોપણાઃ સ્યુઃ| માગધિકાકણાઃ-પિપ્પલીતણ્ડુલાઃ| ઔપચ્છન્દસિકં વૃત્તમ્|

Adhikarana bhagandariNaH amRutAdgugguluH (38) · Śloka 38

અમૃતાત્રુટિવેલ્લવત્સકં કલિપથ્યામલકાનિ ગુગ્ગુલુઃ| ક્રમવૃદ્ધમિદં મધુદ્રુતં પિટિકાસ્થૌલ્યભગન્દરાન્ જયેત્||૩૮||

સ૦-અમૃતાદિકમિદં ક્રમેણ ભાગવૃધ્દ્યા વૃદ્ધં મધુના દ્રુતં પિટિકાદીન્ જયેત્| વૈતાલીયમ્|

Adhikarana bhagandariNaH mAgadhikAdigugguluH (39) · Śloka 39

માગધિકાગ્નિકલિઙ્ગવિડઙ્ગૈ- ર્બિલ્વધૃતૈઃ સવરાપલષટ્કૈઃ| ગુગ્ગુલુના સદૃશેન સમેતૈઃ ક્ષૌદ્રયુતૈઃ સકલામયનાશઃ||૩૯||

સ૦-માગધિકાદિકૈર્બિલ્વધૃતૈઃ-પૃથક્ પલમિતૈઃ, ત્રિફલાપલષટ્કસહિતૈઃ સર્વૈસ્તુલ્યેન ગુગ્ગુલુના યુતૈર્મધુસમેતૈર્મિશ્રિતૈર્માત્રયા ભક્ષિતૈઃ(?) સમસ્તવ્યાધિહરણં સ્યાત્|

Adhikarana bhagandariNaH svAyaM bhUvo gugguluH (40) · Śloka 40

ગુગ્ગુલુપઞ્ચપલં પલિકાંશા માગધિકા ત્રિફલા ચ પૃથક્સ્યાત્| ત્વક્ત્રુટિકર્ષયુતં મધુલીઢં કુષ્ઠભગન્દરગુલ્મગતિઘ્નમ્||૪૦||

સ૦-ગુગ્ગુલુપલાનિ પઞ્ચ, પિપ્પલ્યાદયઃ પલાંશિકાઃ, ત્વગેલયોઃ પૃથક્ કર્ષમ્| તદેતન્મધુલીઢં કુષ્ઠાદિઘ્નમ્| સ્વાયમ્ભુવાખ્યો ગુગ્ગુલુરેષ પ્રસિદ્ધઃ| દોધકં(કે) વૃત્તમ્(ત્તે)|

Adhikarana bhagandariNaH vAtarogajidouShadham (41) · Śloka 41

શૃઙ્ગબેરરજોયુક્તં તદેવ ચ સુભાવિતમ્| ક્વાથેન દશમૂલસ્ય વિશેષાદ્વાતરોગજિત્||૪૧||

સ૦-તદેવ-ગુગ્ગુલ્વાદિકં દ્રવ્યં, શુણ્ઠીચૂર્ણયુતં દશમૂલક્વાથેન સુભાવિતં વિશેષેણ વાતરોગજિત્|

Adhikarana bhagandariNaH uttamAdigugguluH (42) · Śloka 42

ઉત્તમાખદિરસારજં રજઃ શીલયન્નસનવારિભાવિતમ્| હન્તિ તુલ્યમહિષાક્ષમાક્ષિકં કુષ્ઠમેહપિટિકાભગન્દરાન્||૪૨||

સ૦-ત્રિફલાદિરજોઽસનક્વાથેન ભાVવિતં તુલ્યમહિષાખ્ય(ક્ષ)માક્ષિકં શીલયન્ કુષ્ઠાદીન્ હન્તિ| રો નરૌ લગયુતા રથોદ્ધતા|

Adhikarana sheSheShu yathAyogamupakramaH (43) · Śloka 43

ભગન્દરેષ્વેષ વિશેષ ઉક્તઃ શેષાણિ તુ વ્યઞ્જનસાધનાનિ| વ્રણાધિકારાત્ પરિશીલનાચ્ચ સમ્યગ્વિદિત્વૌપયિકં વિદધ્યાત્||૪૩||

સ૦-ભગન્દરેષુ સર્વેષ્વયમુપક્રમવિશેષોઽભિહિતઃ| શેષાણિ તુ વ્રણાનિ પ્રકટસાધનાનિ| તેષુ વ્રણાધિકારાત્ પરિશીલનાચ્ચ સમ્યગ્વિદિત્વોપક્રમં યથાયોગ્યં કુર્યાત્| ઉપજાતિઃ|

Adhikarana rUDhe~api bhagandare~ashvapRuShThagamanAdi varShAdhikaM varjayet (28) · Śloka 28

અશ્વપૃષ્ઠગમનં ચલરોધં મદ્યમૈથુનમજીર્ણમસાત્મ્યમ્| સાહસાનિ વિવિધાનિ ચ રૂઢે વત્સરં પરિહરેદધિકં વા||૪૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને ભગન્દરપ્રતિષેધો નામા- ષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૮||

સ૦-ભગન્દરે વ્રણે રૂઢેઽપિ તુરગપૃષ્ઠગમનાદિકં વર્ષં યાવદધિકં વા પરિહરેદિતિ| સ્વાગતાવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ભગન્દર પ્રતિષેધો નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૮||