28. bhagandarapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

व्रणसामान्याद् भगन्दरप्रतिषेदमाचष्टे-

Adhikarana bhagandarapratiShedhAdhyAyaH bhagandarasya nidAnaM lakShaNaM ca (2-5) · Śloka 5

अथातो भगन्दरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यशुत्रे||२|| ) हस्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोत्कटकासनैः| अर्शोनिदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः||१|| अनिष्टादृष्टपाकेन सद्यो वा साधुगर्हणैः| प्रायेण पिटिकापूर्वो योऽङ्गुले ह्यङ्गुलेऽपि वा||२|| पायोर्व्रणोऽन्तर्बाह्यो वा दुष्टासृङ्मांसगो भवेत्| बस्तिमूत्राशयाभ्यासगतत्वात्स्यन्दनात्मकः||३|| भगन्दरः स सर्वाश्च दारयत्यक्रियावतः| भगबस्तिगुदांस्तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः||४|| वातमूत्रशकृच्छुक्रं खैः सूक्ष्मैर्वमति क्रमात्| |५|

स०-हस्त्यश्वादिगमनादिभिरर्शोनिदानोक्तैरपरैरपि निषेवितैरशुभपुराकृतकर्मविपाकेन सद्यो वा साधुनिन्दाभिः पायोरङ्गुले द्व्यङ्गुले वा यो व्रणोऽन्तर्बाह्यो वा बाहु ल्येन पिटिकापूर्वा दुष्टरक्तमांसगो बस्तिमूत्राशयसमीपगतत्वात् स्यन्दनस्वभावः स भगन्दरः स्यात्| सं-भगादीन् सर्वान् दारयति, क्रियारहितस्य पुंसः| तेषु-भगादिषु, शीर्यमाणेषु खैः-छिद्रैः, सूक्ष्मैर्बहुभिः क्रमेण वातादीन् वमति|

Adhikarana bhaga aShTavidhatvam (5) · Śloka 5

| दोषैः पृथग्युतैः सर्वैरागन्तुः सोऽष्टमः स्मृतः||५||

स०-भगन्दराख्यो व्रणो दोषैः पृथक् त्रिधा| युक्तैश्च दोषैस्त्रिधा| सर्वैरेकः| आगन्तुरष्टमो गदितः|

Adhikarana apavkashophasya piTikAtvam pavkoshophasya bhagandaratvam (6) · Śloka 6

अपक्वं पिटिकामाहुः पाकप्राप्तं भगन्दरम्| |६|

स०-अपक्वं शोफं पिटिकां कथयन्ति| पक्वं शोफं भगन्दरमाहुः|

Adhikarana bhagandarakRut piTikAyA lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| गूढमूलां ससंरम्भां रुगाढ्यां रूढकोपिनीम्||६|| भगन्दरकरीं विद्यात् पिटिकां न त्वतोऽन्यथा| |७|

स०-पिटिकां गूढमूलादिगुणां भगन्दरकरीं विद्यात्| अतोऽन्यथा-विपर्ययेण, पिटिकामात्रां विजानीयात्|

Adhikarana vAtajAyAH piTikAyA lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| तत्र श्यावाऽरुणा तोदभेदस्फुरणरुक्करी||७|| पिटिका मारुतात्| |८|

स०-तेषु मध्याच्छ्यावादिगुणा पिटिका पवनात् स्यात्|

Adhikarana pittajAyAH piTikAyA lakShaNam (8) · Śloka 8

पित्तादुष्ट्रग्रीवावदुच्छ्रिता| रागिणि तनुरूष्माढ्या ज्वरधूमायनान्विता||८||

स०-पित्तात् पिटिकोष्ट्रग्रीवेवोच्छ्रिता रागादिगुणान्विता च स्यात्|

Adhikarana kaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

स्थिरा स्निग्धा महामूला पाण्डुः कण्डुमती कफात्| |९|

स०-कफात् पिटिका स्थिरादिगुणा स्यात्|

Adhikarana vAtapittajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

| श्यावा ताम्रा सदाहोषा घोररुग् वातपित्तजा||९||

स०-वातपित्तोत्था पिटिका श्यावदिगुणा स्यात्|

Adhikarana vAtakaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (10) · Śloka 10

पाण्डुरा किञ्चिदाश्यावा कृच्छ्रपाका कफानिलात्| |१०|

स०-श्लेष्मपवनात् पिटिका पाण्डुरादिगुणा स्यात्| कफपित्तजस्तु भगन्दरः "अर्शःस(दुर्ना)माश्रित्य" (श्लो.१५) इत्यारभ्याग्रे प्रतिपादयिष्यति| तेनेह तत्पिटिका तन्त्रकृता नाभिहिता|

Adhikarana sarvajAyAH piTikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| पादाङ्गुष्ठसमा सर्वैर्दोषैर्नानाविधव्यथा||१०|| शूलारोचकतृड्दाहज्वरच्छर्दिरुपद्रुता| |११|

स०-सर्वैर्दोषैः पादाङुष्ठतुल्या नानाविधव्यथा शूलादिभिरुपद्रुता पिटिका स्यात्|

Adhikarana etAH pakvA vraNA bhavanti (11) · Śloka 11

व्रणतां यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात्| |११|

स०-ताश्च पिटिकाः प्रमादात्-अयत्नात्, पक्वाः सद्यो व्रणतां यान्ति|

Adhikarana 1 shataponakasya bhagandarasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

| तत्र वातजा||११|| चीयतेऽणुमुखैश्छिद्रैः शतपोनकवत् क्रमात्| अच्छं स्रवद्भिरास्रावमजस्रं फेनसंयुतम्||१२|| शतपोनकसंज्ञोऽयम्| |१३|

स०-तेषु मध्याद्वातजा पिटिका शतपोनकवत्-तित उवत्, सूक्ष्मद्वारैश्छिद्रैः क्रमेण चीयते| किं कुर्वाणैः ? अच्छं-तनुं, आस्रावं सह फेनमनवरतं स्रवद्भिः| अयं शतपोनकसंज्ञो भगन्दरः|

Adhikarana 2 uShTragrIvasya bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तजः| |१३|

स०-पित्तजस्तु भगन्दर उष्ट्रग्रीवाख्यः|

Adhikarana 3 paristrAviNo bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| बहुपिच्छापरिस्रावी परिस्रावी कफोद्भवः||१३||

स०-कफोत्थो भगन्दरो बहुपिच्छपरिस्रावी स्यात्| स च परिस्रावी कथ्यते|

Adhikarana 4 parikShepiNo bhagandarasya lakShaNam (14) · Śloka 14

वातपित्तात्परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः| जायते परितस्तत्र प्राकारं परिखेव च||१४||

स०-वातपित्तात् परिक्षेपीत्युच्यते| तत्र गुदं परिक्षिप्य गतिः पुरप्राकारं परितः परिखेव च जायते|

Adhikarana 5 RujoH bhagandarasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ऋजुर्वातकफादृज्व्या गुदो गत्याऽत्र दीर्यते| |१५|

स०-वातकफाद् ऋजुसंज्ञो भगन्दरः| तत्र ऋज्व्या गत्या गुदो दीर्यते|

Adhikarana 6 arshostrAviNo bhagandarasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| कफपित्ते तु पूर्वोत्थं दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः||१५|| अर्शोमूले ततः शोफः कण्डूदाहादिमान् भवेत्| स शीघ्रं पक्वभिन्नोऽस्य क्लेदयन्मूलमर्शसः||१६|| स्रवत्यजस्रं गतिभिरयमर्शोभगन्दरः| |१७|

स०-पूर्वोत्थं दुर्नाम समाश्रित्य कफपित्ते यदा कुप्यतः, ततः-तत्कोपात्, अर्शोमूले शोफः कण्ड्वादिमान् स्यात्| सः-शोफः, पक्वभिन्नोऽस्य-अर्शसो, मूलमाश्वेव क्लेदयन् गतिभिरजस्रं स्रवति| स शोफोऽर्शोभगन्दर उच्यते|

Adhikarana 7 shambukAvartasya bhagandarasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| सर्वजः शम्बुकावर्तः शम्बुकावर्तसन्निभः||१७|| गतयो दारयन्त्यस्मिन् रुग्वेगैर्दारुणैर्गुदम्| |१८|

स०-सन्निपातोत्थः शम्बुकावर्तसंज्ञः शम्बुकावर्तसमः स्यात्| अस्मिन्-सर्वजे भगन्दरे, रुग्वेगैस्तीव्रैर्गतयो गुदं दारयन्ति|

Adhikarana 8 kShatajasya bhagandarasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| अस्थिलेशोऽभ्यवहृतो मांसगृद्ध्या यदा गुदम्||१८|| क्षिणोति तिर्यङ्निर्गच्छन्नुन्मार्गं क्षततो गतिः| स्यात्ततः पूयदीर्णायां मांसकोथेन तत्र च||१९|| जायन्ते कृमयस्तस्य खादन्तः परितो गुदम्| विदारयन्ति नचिरादुन्मार्गी क्षतजश्च सः||२०||

स०-अस्थिलवो मांसगार्ध्येन भुक्तो यदा तिर्यक्-उन्मार्गं, निर्गच्छन् गुदं क्षिणोति, तदा क्षाताद्गतिः स्यात्| ततः पूयदीर्णायां गतौ मांसकोथेन च तस्मिन् कृमयो भवन्ति| ते च कृमयः तस्य-भगन्दरिणो, गुदं भक्षयन्तः परितो विदारयन्ति शीघ्रमेव| असावुन्मार्गी क्षतजश्चोच्यते|

Adhikarana eteShujasya rugAdayo vranavat (21) · Śloka 21

तेषु रुग्दाहकण्ड्वादीन् विद्याद् व्रणनिषेधतः| |२१|

स०-तेषु-भगन्दरेषु, व्रणनिषेधतो-व्रणप्रतिषेधात्, रुगादीन् विद्यात्|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (21-22) · Śloka 22

| षट् कृच्छ्रसाधनास्तेषां, निचयक्षतजौ त्यजेत्||२१|| प्रवाहिणीं वलीं प्राप्तं सेवनीं वा समाश्रितम्| |२२|

स०-तेषां मध्यात् कृच्छ्रसाधनाः षट्-एकदोषजा द्विदोषजाश्च| सन्निपातजं क्षतजं च त्यजेत्| प्रवाहिणीं वलीं प्राप्तं यद्भगन्दरं तत्त्यजेत्| तथा सेवनीमाश्रित्य यज्जातं तच्च वर्जयेत्|

Adhikarana asya piTikA yathApAkaM na yAti tathA yantraH (22-23) · Śloka 23

| अथास्य पिटिकामेव तथा यत्नादुपाचरेत्||२२|| शुध्द्यसृक्स्रुतिसेकाद्यैर्यथा पाकं न गच्छति| |२३|

स०-अथास्य-भगन्दरस्य, पिटिकामेव-पिटिकावस्थामेव, यत्नं कृत्वा शुध्द्यादिभिस्तथोपक्रमेत् यथा पाकं न प्राप्नोति|

Adhikarana pAke tu tasyA avA~gukhatvAdyavalokanam (23-24) · Śloka 24

| पाके पुनरुपस्निग्धं स्वेदितं चावगाहतः||२३|| यन्त्रयित्वाऽर्शसमिव पश्येत्सम्यग्भगन्दरम्| अर्वाचीनं पराचीनमन्तर्मुखबहिर्मुखम्||२४||

स०-पाके तु सत्युपस्निग्धमवगाहेन च स्वेदितं ततोऽर्शसमिव यन्त्रयित्वा सुष्ठु भगन्दरं पश्येत्-अवाङ्मुखं पराङ्मुखं वा, अन्तर्मुखं बहिर्मुखं वा, इत्येवं सुष्ठु निरूप्य| अर्वाचीनमिति "विभाषाञ्चेरदिक् स्त्रियाम्" इति स्वार्थे खः|

Adhikarana antarmukhe bahirmukhe ca shastreNa pATanaM kRutvA kShArAgninA sAdhayet,uShTrakandhare kShANaiva sAdhayet (25-26) · Śloka 26

अथान्तर्मुखमेषित्वा सम्यक् शस्त्रेण पाटयेत्| बहिर्मुखं च निःशेषं ततः क्षारेण साधयेत्||२५|| अग्निना वा भिषक् साधु क्षारेणैवोष्ट्रकन्धरम्| |२६|

स०-अनन्तरमन्तर्मुखमेषिण्या एषित्वा सम्यक् शस्त्रेण पाटयेत्| बहिर्मुखं च भगन्दरं निःशेषं पाटयित्वा ततः क्षारेण साधयेत् ज्वलनेन वा| उष्ट्रकन्धरं-उष्ट्रग्रीवं, क्षारेणैव साधु कृत्वा वैद्यः साधयेत्-न त्वग्निना|

Adhikarana shataponake pATanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| नाडीरेकान्तराः कृत्वा पाटयेच्छतपोनकम्||२६|| तासु रूढासु शोषाश्च, मृत्युर्दीर्णे गुदेऽन्यथा| |२७|

स०-शतपोनकाख्यमेकान्तरा नाडीः कृत्वा पाटयेत्| तासु रूढासु शेषा अपि नाडीः पाटयेत्| अन्यथा-एकहेलयैव, गुदे पाटिते सति मृत्युः स्यात्|

Adhikarana parikSheNi kShArasUtraiH sAdhanam (27) · Śloka 27

| परिक्षेपिणी चाप्येवं नाड्युक्तैः क्षारसूत्रकैः||२७||

स०-परिक्षेपिणि च भगन्दरे नाडीकथितैः क्षारसूत्रकैरेवंक्रमात्, साधयेत्|

Adhikarana arshobhagandare~arshaH pratisAdhanAdi (28) · Śloka 28

अर्शोभगन्दरे पूर्वमर्शांसि प्रतिसाधयेत्| |२८|

स०-अर्शोभगन्दरे पूर्वमर्शांसि प्रतिसाधयेत्-उपचरेत्|

Adhikarana kShataje pratyAkhyAyopacAraH (28-29) · Śloka 29

| त्यक्त्वोपचर्यः क्षतजः शल्यं शल्यवतस्ततः||२८|| आहारेच्च तथा दद्यात् कृमिघ्नं लेपभोजनम्| पिण्डनाड्यादयः स्वेदाः सुस्निग्धा रुजि पूजिताः||२९||

स०-क्षतजो भगन्दरस्त्यक्त्वा-प्रत्याख्याय, चिकित्स्यः| अनन्तरं शल्यवतः-सशल्यस्य, शल्यमाहरेत्| तथा कृमिघ्नं लेपं भोजनं च दद्यात्| पीडायां च सत्यां पिण्डस्वेदादयः सुस्निग्धा हिताः|

Adhikarana bahucchidre gotIrthAdayashchchedAH (30) · Śloka 30

सर्वत्र च बहुच्छिद्रे छेदानालोच्य योजयेत्| गीतीर्थसर्वतोभद्रदललाङ्गल्ललाङ्गलान्||३०||

स०-बहुच्छिद्रे च भगन्दरे सर्वत्रैवालोच्य चतुरश्छेदान् गोतीर्थकादिकान् कुर्यात्| तानेव छेदानाह-गोतीर्थेत्यादि|

Adhikarana gotIrthasya chedasya lakShaNam sarvatAbhadrasya chedasya lakShaNam ardhalA~ggalasya chedasya lakShaNam lA~ggalasya chedasya lakShaNam (31-32) · Śloka 32

पार्श्वं गतेन शस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मतः| सर्वतः सर्वतोभद्रः, पार्श्वच्छेदोऽर्धलाङ्गलः||३१|| पार्श्वद्वये लाङ्गलकः| |३२|

स०-शस्त्रेण पार्श्वं गतेन यश्छेदः स गोतीर्थकाख्यः, स च काव्यगतगोमूत्रिकाकारः| सर्वतो यश्छेदः स सर्वतोभद्राख्यः, स च सर्वतोभद्रकाव्याकारः| य एकस्मिन् पार्श्वे चेदः, स च दललाङ्गलकाख्यः,-कुटारहितहलाकारः| पार्श्वद्वये यश्छेदः स लाङ्गलकाख्यः,-सम्पूर्णहलाकारः|

Adhikarana sarvavraNAnAmagninA dAhaH (32) · Śloka 32

समस्तांश्चाग्निना दहेत्| आस्रावमार्गान्निःशेषं नैवं विकुरुते पुनः||३२||

स०-व्रणान् सर्वांश्चास्रावमार्गान् निःशेषं कृत्वाऽग्निना दहेत्| एवं कृते सति पुनर्विकारं व्रणो न याति|

Adhikarana bhagandariNaH koShThashuddhou~antarA~antarA yatnaH (33) · Śloka 33

यतेत कोष्ठशुद्धौ च भिषक् तस्यान्तराऽन्तरा| |३३|

स०-तस्य-भगन्दरिणः, कोष्ठशुद्धौ चान्तराऽन्तरा वैद्यो यतेत|

Adhikarana bhagandariNaH vraNe biDAlAsthilepaH (33) · Śloka 33

| लेपो व्रणे बिडालास्थि त्रिफलारसकल्कितम्||३३||

स०-मार्जारास्थि त्रिफलारसकल्कितं व्रणे लेपो हितः|

Adhikarana bhagandariNaH jyotiShmatyAditailenAbhya~ggaH (34) · Śloka 34

ज्योतिष्मतीमलयुलाङ्गलिशेलुपाठा- कुम्भाग्निसर्ज(र्जि)करवीरवचासुधार्कैः| अभ्यञ्जनाय विपचेत भगन्दराणां तैलं वदन्ति परमं हितमेतदेषाम्||३४||

स०-ज्योतिष्मत्यादिभिरभ्यङ्गार्थं तैलं पचेत्| भगन्दराणामेतेषामेतत् परमं-अतिशयेन, हितं गदन्ति| वसन्ततिलकावृत्तम्| वक्ष्यमाणं च मधुकादि द्रुतविलम्बितम्|

Adhikarana bhagandariNaH madhukAditailam (35-36) · Śloka 36

मधुकरोध्रकणात्रुरेणुका- द्विरजनीफलिनीपटुसारिवाः| कमलकेसरपद्मकधातकी- मदनसर्जरसामयरोदिकाः||३५|| सबीजपूरच्छदनैरेभिस्तैलं विपाचितम्| भगन्दरापचीकुष्ठमधुमेहव्रणापहम्||३६||

स०-मधुकादिभिरेतैः सबीजपूरपत्रैस्तैलं विपाचितं भगन्दरादिघ्नम्|

Adhikarana bhagandariNaH ropaNo viDa~ggasArAdilehaH (37) · Śloka 37

मधुतैलयुता विडङ्गसार- त्रिफलामागधिकाकणाश्च लीढाः| कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेह- क्षतनाडीव्रणरोपणा भवन्ति||३७||

स०-विडङ्गसारादयो माक्षिकतैलयुक्ता लीढाः कृम्यादिव्रणरोपणाः स्युः| मागधिकाकणाः-पिप्पलीतण्डुलाः| औपच्छन्दसिकं वृत्तम्|

Adhikarana bhagandariNaH amRutAdgugguluH (38) · Śloka 38

अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः| क्रमवृद्धमिदं मधुद्रुतं पिटिकास्थौल्यभगन्दरान् जयेत्||३८||

स०-अमृतादिकमिदं क्रमेण भागवृध्द्या वृद्धं मधुना द्रुतं पिटिकादीन् जयेत्| वैतालीयम्|

Adhikarana bhagandariNaH mAgadhikAdigugguluH (39) · Śloka 39

मागधिकाग्निकलिङ्गविडङ्गै- र्बिल्वधृतैः सवरापलषट्कैः| गुग्गुलुना सदृशेन समेतैः क्षौद्रयुतैः सकलामयनाशः||३९||

स०-मागधिकादिकैर्बिल्वधृतैः-पृथक् पलमितैः, त्रिफलापलषट्कसहितैः सर्वैस्तुल्येन गुग्गुलुना युतैर्मधुसमेतैर्मिश्रितैर्मात्रया भक्षितैः(?) समस्तव्याधिहरणं स्यात्|

Adhikarana bhagandariNaH svAyaM bhUvo gugguluH (40) · Śloka 40

गुग्गुलुपञ्चपलं पलिकांशा मागधिका त्रिफला च पृथक्स्यात्| त्वक्त्रुटिकर्षयुतं मधुलीढं कुष्ठभगन्दरगुल्मगतिघ्नम्||४०||

स०-गुग्गुलुपलानि पञ्च, पिप्पल्यादयः पलांशिकाः, त्वगेलयोः पृथक् कर्षम्| तदेतन्मधुलीढं कुष्ठादिघ्नम्| स्वायम्भुवाख्यो गुग्गुलुरेष प्रसिद्धः| दोधकं(के) वृत्तम्(त्ते)|

Adhikarana bhagandariNaH vAtarogajidouShadham (41) · Śloka 41

शृङ्गबेररजोयुक्तं तदेव च सुभावितम्| क्वाथेन दशमूलस्य विशेषाद्वातरोगजित्||४१||

स०-तदेव-गुग्गुल्वादिकं द्रव्यं, शुण्ठीचूर्णयुतं दशमूलक्वाथेन सुभावितं विशेषेण वातरोगजित्|

Adhikarana bhagandariNaH uttamAdigugguluH (42) · Śloka 42

उत्तमाखदिरसारजं रजः शीलयन्नसनवारिभावितम्| हन्ति तुल्यमहिषाक्षमाक्षिकं कुष्ठमेहपिटिकाभगन्दरान्||४२||

स०-त्रिफलादिरजोऽसनक्वाथेन भाVवितं तुल्यमहिषाख्य(क्ष)माक्षिकं शीलयन् कुष्ठादीन् हन्ति| रो नरौ लगयुता रथोद्धता|

Adhikarana sheSheShu yathAyogamupakramaH (43) · Śloka 43

भगन्दरेष्वेष विशेष उक्तः शेषाणि तु व्यञ्जनसाधनानि| व्रणाधिकारात् परिशीलनाच्च सम्यग्विदित्वौपयिकं विदध्यात्||४३||

स०-भगन्दरेषु सर्वेष्वयमुपक्रमविशेषोऽभिहितः| शेषाणि तु व्रणानि प्रकटसाधनानि| तेषु व्रणाधिकारात् परिशीलनाच्च सम्यग्विदित्वोपक्रमं यथायोग्यं कुर्यात्| उपजातिः|

Adhikarana rUDhe~api bhagandare~ashvapRuShThagamanAdi varShAdhikaM varjayet (28) · Śloka 28

अश्वपृष्ठगमनं चलरोधं मद्यमैथुनमजीर्णमसात्म्यम्| साहसानि विविधानि च रूढे वत्सरं परिहरेदधिकं वा||४४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने भगन्दरप्रतिषेधो नामा- ष्टाविंशोऽध्यायः||२८||

स०-भगन्दरे व्रणे रूढेऽपि तुरगपृष्ठगमनादिकं वर्षं यावदधिकं वा परिहरेदिति| स्वागतावृत्तम्| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदय- टीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने भगन्दर प्रतिषेधो नामाष्टाविंशोऽध्यायः समाप्तः|| २८||