28. bhagandarapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bhagandarapratiShedhAdhyAyaH bhagandarasya nidAnaM lakShaNaM ca (2-5) · Śloka 5

અથાતો ભગન્દરપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યશુત્રે||૨|| ) હસ્ત્યશ્વપૃષ્ઠગમનકઠિનોત્કટકાસનૈઃ| અર્શોનિદાનાભિહિતૈરપરૈશ્ચ નિષેવિતૈઃ||૧|| અનિષ્ટાદૃષ્ટપાકેન સદ્યો વા સાધુગર્હણૈઃ| પ્રાયેણ પિટિકાપૂર્વો યોઽઙ્ગુલે હ્યઙ્ગુલેઽપિ વા||૨|| પાયોર્વ્રણોઽન્તર્બાહ્યો વા દુષ્ટાસૃઙ્માંસગો ભવેત્| બસ્તિમૂત્રાશયાભ્યાસગતત્વાત્સ્યન્દનાત્મકઃ||૩|| ભગન્દરઃ સ સર્વાશ્ચ દારયત્યક્રિયાવતઃ| ભગબસ્તિગુદાંસ્તેષુ દીર્યમાણેષુ ભૂરિભિઃ||૪|| વાતમૂત્રશકૃચ્છુક્રં ખૈઃ સૂક્ષ્મૈર્વમતિ ક્રમાત્| |૫|

Adhikarana bhaga aShTavidhatvam (5) · Śloka 5

| દોષૈઃ પૃથગ્યુતૈઃ સર્વૈરાગન્તુઃ સોઽષ્ટમઃ સ્મૃતઃ||૫||

Adhikarana apavkashophasya piTikAtvam pavkoshophasya bhagandaratvam (6) · Śloka 6

અપક્વં પિટિકામાહુઃ પાકપ્રાપ્તં ભગન્દરમ્| |૬|

Adhikarana bhagandarakRut piTikAyA lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ગૂઢમૂલાં સસંરમ્ભાં રુગાઢ્યાં રૂઢકોપિનીમ્||૬|| ભગન્દરકરીં વિદ્યાત્ પિટિકાં ન ત્વતોઽન્યથા| |૭|

Adhikarana vAtajAyAH piTikAyA lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| તત્ર શ્યાવાઽરુણા તોદભેદસ્ફુરણરુક્કરી||૭|| પિટિકા મારુતાત્| |૮|

Adhikarana pittajAyAH piTikAyA lakShaNam (8) · Śloka 8

પિત્તાદુષ્ટ્રગ્રીવાવદુચ્છ્રિતા| રાગિણિ તનુરૂષ્માઢ્યા જ્વરધૂમાયનાન્વિતા||૮||

Adhikarana kaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

સ્થિરા સ્નિગ્ધા મહામૂલા પાણ્ડુઃ કણ્ડુમતી કફાત્| |૯|

Adhikarana vAtapittajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

| શ્યાવા તામ્રા સદાહોષા ઘોરરુગ્ વાતપિત્તજા||૯||

Adhikarana vAtakaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (10) · Śloka 10

પાણ્ડુરા કિઞ્ચિદાશ્યાવા કૃચ્છ્રપાકા કફાનિલાત્| |૧૦|

Adhikarana sarvajAyAH piTikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| પાદાઙ્ગુષ્ઠસમા સર્વૈર્દોષૈર્નાનાવિધવ્યથા||૧૦|| શૂલારોચકતૃડ્દાહજ્વરચ્છર્દિરુપદ્રુતા| |૧૧|

Adhikarana etAH pakvA vraNA bhavanti (11) · Śloka 11

વ્રણતાં યાન્તિ તાઃ પક્વાઃ પ્રમાદાત્| |૧૧|

Adhikarana 1 shataponakasya bhagandarasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

| તત્ર વાતજા||૧૧|| ચીયતેઽણુમુખૈશ્છિદ્રૈઃ શતપોનકવત્ ક્રમાત્| અચ્છં સ્રવદ્ભિરાસ્રાવમજસ્રં ફેનસંયુતમ્||૧૨|| શતપોનકસંજ્ઞોઽયમ્| |૧૩|

Adhikarana 2 uShTragrIvasya bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ઉષ્ટ્રગ્રીવસ્તુ પિત્તજઃ| |૧૩|

Adhikarana 3 paristrAviNo bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| બહુપિચ્છાપરિસ્રાવી પરિસ્રાવી કફોદ્ભવઃ||૧૩||

Adhikarana 4 parikShepiNo bhagandarasya lakShaNam (14) · Śloka 14

વાતપિત્તાત્પરિક્ષેપી પરિક્ષિપ્ય ગુદં ગતિઃ| જાયતે પરિતસ્તત્ર પ્રાકારં પરિખેવ ચ||૧૪||

Adhikarana 5 RujoH bhagandarasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ઋજુર્વાતકફાદૃજ્વ્યા ગુદો ગત્યાઽત્ર દીર્યતે| |૧૫|

Adhikarana 6 arshostrAviNo bhagandarasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| કફપિત્તે તુ પૂર્વોત્થં દુર્નામાશ્રિત્ય કુપ્યતઃ||૧૫|| અર્શોમૂલે તતઃ શોફઃ કણ્ડૂદાહાદિમાન્ ભવેત્| સ શીઘ્રં પક્વભિન્નોઽસ્ય ક્લેદયન્મૂલમર્શસઃ||૧૬|| સ્રવત્યજસ્રં ગતિભિરયમર્શોભગન્દરઃ| |૧૭|

Adhikarana 7 shambukAvartasya bhagandarasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| સર્વજઃ શમ્બુકાવર્તઃ શમ્બુકાવર્તસન્નિભઃ||૧૭|| ગતયો દારયન્ત્યસ્મિન્ રુગ્વેગૈર્દારુણૈર્ગુદમ્| |૧૮|

Adhikarana 8 kShatajasya bhagandarasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| અસ્થિલેશોઽભ્યવહૃતો માંસગૃદ્ધ્યા યદા ગુદમ્||૧૮|| ક્ષિણોતિ તિર્યઙ્નિર્ગચ્છન્નુન્માર્ગં ક્ષતતો ગતિઃ| સ્યાત્તતઃ પૂયદીર્ણાયાં માંસકોથેન તત્ર ચ||૧૯|| જાયન્તે કૃમયસ્તસ્ય ખાદન્તઃ પરિતો ગુદમ્| વિદારયન્તિ નચિરાદુન્માર્ગી ક્ષતજશ્ચ સઃ||૨૦||

Adhikarana eteShujasya rugAdayo vranavat (21) · Śloka 21

તેષુ રુગ્દાહકણ્ડ્વાદીન્ વિદ્યાદ્ વ્રણનિષેધતઃ| |૨૧|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (21-22) · Śloka 22

| ષટ્ કૃચ્છ્રસાધનાસ્તેષાં, નિચયક્ષતજૌ ત્યજેત્||૨૧|| પ્રવાહિણીં વલીં પ્રાપ્તં સેવનીં વા સમાશ્રિતમ્| |૨૨|

Adhikarana asya piTikA yathApAkaM na yAti tathA yantraH (22-23) · Śloka 23

| અથાસ્ય પિટિકામેવ તથા યત્નાદુપાચરેત્||૨૨|| શુધ્દ્યસૃક્સ્રુતિસેકાદ્યૈર્યથા પાકં ન ગચ્છતિ| |૨૩|

Adhikarana pAke tu tasyA avA~gukhatvAdyavalokanam (23-24) · Śloka 24

| પાકે પુનરુપસ્નિગ્ધં સ્વેદિતં ચાવગાહતઃ||૨૩|| યન્ત્રયિત્વાઽર્શસમિવ પશ્યેત્સમ્યગ્ભગન્દરમ્| અર્વાચીનં પરાચીનમન્તર્મુખબહિર્મુખમ્||૨૪||

Adhikarana antarmukhe bahirmukhe ca shastreNa pATanaM kRutvA kShArAgninA sAdhayet,uShTrakandhare kShANaiva sAdhayet (25-26) · Śloka 26

અથાન્તર્મુખમેષિત્વા સમ્યક્ શસ્ત્રેણ પાટયેત્| બહિર્મુખં ચ નિઃશેષં તતઃ ક્ષારેણ સાધયેત્||૨૫|| અગ્નિના વા ભિષક્ સાધુ ક્ષારેણૈવોષ્ટ્રકન્ધરમ્| |૨૬|

Adhikarana shataponake pATanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| નાડીરેકાન્તરાઃ કૃત્વા પાટયેચ્છતપોનકમ્||૨૬|| તાસુ રૂઢાસુ શોષાશ્ચ, મૃત્યુર્દીર્ણે ગુદેઽન્યથા| |૨૭|

Adhikarana parikSheNi kShArasUtraiH sAdhanam (27) · Śloka 27

| પરિક્ષેપિણી ચાપ્યેવં નાડ્યુક્તૈઃ ક્ષારસૂત્રકૈઃ||૨૭||

Adhikarana arshobhagandare~arshaH pratisAdhanAdi (28) · Śloka 28

અર્શોભગન્દરે પૂર્વમર્શાંસિ પ્રતિસાધયેત્| |૨૮|

Adhikarana kShataje pratyAkhyAyopacAraH (28-29) · Śloka 29

| ત્યક્ત્વોપચર્યઃ ક્ષતજઃ શલ્યં શલ્યવતસ્તતઃ||૨૮|| આહારેચ્ચ તથા દદ્યાત્ કૃમિઘ્નં લેપભોજનમ્| પિણ્ડનાડ્યાદયઃ સ્વેદાઃ સુસ્નિગ્ધા રુજિ પૂજિતાઃ||૨૯||

Adhikarana bahucchidre gotIrthAdayashchchedAH (30) · Śloka 30

સર્વત્ર ચ બહુચ્છિદ્રે છેદાનાલોચ્ય યોજયેત્| ગીતીર્થસર્વતોભદ્રદલલાઙ્ગલ્લલાઙ્ગલાન્||૩૦||

Adhikarana gotIrthasya chedasya lakShaNam sarvatAbhadrasya chedasya lakShaNam ardhalA~ggalasya chedasya lakShaNam lA~ggalasya chedasya lakShaNam (31-32) · Śloka 32

પાર્શ્વં ગતેન શસ્ત્રેણ છેદો ગોતીર્થકો મતઃ| સર્વતઃ સર્વતોભદ્રઃ, પાર્શ્વચ્છેદોઽર્ધલાઙ્ગલઃ||૩૧|| પાર્શ્વદ્વયે લાઙ્ગલકઃ| |૩૨|

Adhikarana sarvavraNAnAmagninA dAhaH (32) · Śloka 32

સમસ્તાંશ્ચાગ્નિના દહેત્| આસ્રાવમાર્ગાન્નિઃશેષં નૈવં વિકુરુતે પુનઃ||૩૨||

Adhikarana bhagandariNaH koShThashuddhou~antarA~antarA yatnaH (33) · Śloka 33

યતેત કોષ્ઠશુદ્ધૌ ચ ભિષક્ તસ્યાન્તરાઽન્તરા| |૩૩|

Adhikarana bhagandariNaH vraNe biDAlAsthilepaH (33) · Śloka 33

| લેપો વ્રણે બિડાલાસ્થિ ત્રિફલારસકલ્કિતમ્||૩૩||

Adhikarana bhagandariNaH jyotiShmatyAditailenAbhya~ggaH (34) · Śloka 34

જ્યોતિષ્મતીમલયુલાઙ્ગલિશેલુપાઠા- કુમ્ભાગ્નિસર્જ(ર્જિ)કરવીરવચાસુધાર્કૈઃ| અભ્યઞ્જનાય વિપચેત ભગન્દરાણાં તૈલં વદન્તિ પરમં હિતમેતદેષામ્||૩૪||

Adhikarana bhagandariNaH madhukAditailam (35-36) · Śloka 36

મધુકરોધ્રકણાત્રુરેણુકા- દ્વિરજનીફલિનીપટુસારિવાઃ| કમલકેસરપદ્મકધાતકી- મદનસર્જરસામયરોદિકાઃ||૩૫|| સબીજપૂરચ્છદનૈરેભિસ્તૈલં વિપાચિતમ્| ભગન્દરાપચીકુષ્ઠમધુમેહવ્રણાપહમ્||૩૬||

Adhikarana bhagandariNaH ropaNo viDa~ggasArAdilehaH (37) · Śloka 37

મધુતૈલયુતા વિડઙ્ગસાર- ત્રિફલામાગધિકાકણાશ્ચ લીઢાઃ| કૃમિકુષ્ઠભગન્દરપ્રમેહ- ક્ષતનાડીવ્રણરોપણા ભવન્તિ||૩૭||

Adhikarana bhagandariNaH amRutAdgugguluH (38) · Śloka 38

અમૃતાત્રુટિવેલ્લવત્સકં કલિપથ્યામલકાનિ ગુગ્ગુલુઃ| ક્રમવૃદ્ધમિદં મધુદ્રુતં પિટિકાસ્થૌલ્યભગન્દરાન્ જયેત્||૩૮||

Adhikarana bhagandariNaH mAgadhikAdigugguluH (39) · Śloka 39

માગધિકાગ્નિકલિઙ્ગવિડઙ્ગૈ- ર્બિલ્વધૃતૈઃ સવરાપલષટ્કૈઃ| ગુગ્ગુલુના સદૃશેન સમેતૈઃ ક્ષૌદ્રયુતૈઃ સકલામયનાશઃ||૩૯||

Adhikarana bhagandariNaH svAyaM bhUvo gugguluH (40) · Śloka 40

ગુગ્ગુલુપઞ્ચપલં પલિકાંશા માગધિકા ત્રિફલા ચ પૃથક્સ્યાત્| ત્વક્ત્રુટિકર્ષયુતં મધુલીઢં કુષ્ઠભગન્દરગુલ્મગતિઘ્નમ્||૪૦||

Adhikarana bhagandariNaH vAtarogajidouShadham (41) · Śloka 41

શૃઙ્ગબેરરજોયુક્તં તદેવ ચ સુભાવિતમ્| ક્વાથેન દશમૂલસ્ય વિશેષાદ્વાતરોગજિત્||૪૧||

Adhikarana bhagandariNaH uttamAdigugguluH (42) · Śloka 42

ઉત્તમાખદિરસારજં રજઃ શીલયન્નસનવારિભાવિતમ્| હન્તિ તુલ્યમહિષાક્ષમાક્ષિકં કુષ્ઠમેહપિટિકાભગન્દરાન્||૪૨||

Adhikarana sheSheShu yathAyogamupakramaH (43) · Śloka 43

ભગન્દરેષ્વેષ વિશેષ ઉક્તઃ શેષાણિ તુ વ્યઞ્જનસાધનાનિ| વ્રણાધિકારાત્ પરિશીલનાચ્ચ સમ્યગ્વિદિત્વૌપયિકં વિદધ્યાત્||૪૩||

Adhikarana rUDhe~api bhagandare~ashvapRuShThagamanAdi varShAdhikaM varjayet (28) · Śloka 28

અશ્વપૃષ્ઠગમનં ચલરોધં મદ્યમૈથુનમજીર્ણમસાત્મ્યમ્| સાહસાનિ વિવિધાનિ ચ રૂઢે વત્સરં પરિહરેદધિકં વા||૪૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને ભગન્દરપ્રતિષેધો નામા- ષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૮||