28. bhagandarapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

vraṇasāmānyād bhagandarapratiṣēdamācaṣṭē-

Adhikarana bhagandarapratiShedhAdhyAyaH bhagandarasya nidAnaM lakShaNaM ca (2-5) · Śloka 5

athātō bhagandarapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyaśutrē||2|| ) hastyaśvapr̥ṣṭhagamanakaṭhinōtkaṭakāsanaiḥ| arśōnidānābhihitairaparaiśca niṣēvitaiḥ||1|| aniṣṭādr̥ṣṭapākēna sadyō vā sādhugarhaṇaiḥ| prāyēṇa piṭikāpūrvō yō'ṅgulē hyaṅgulē'pi vā||2|| pāyōrvraṇō'ntarbāhyō vā duṣṭāsr̥ṅmāṁsagō bhavēt| bastimūtrāśayābhyāsagatatvātsyandanātmakaḥ||3|| bhagandaraḥ sa sarvāśca dārayatyakriyāvataḥ| bhagabastigudāṁstēṣu dīryamāṇēṣu bhūribhiḥ||4|| vātamūtraśakr̥cchukraṁ khaiḥ sūkṣmairvamati kramāt| |5|

sa0-hastyaśvādigamanādibhirarśōnidānōktairaparairapi niṣēvitairaśubhapurākr̥takarmavipākēna sadyō vā sādhunindābhiḥ pāyōraṅgulē dvyaṅgulē vā yō vraṇō'ntarbāhyō vā bāhu lyēna piṭikāpūrvā duṣṭaraktamāṁsagō bastimūtrāśayasamīpagatatvāt syandanasvabhāvaḥ sa bhagandaraḥ syāt| saṁ-bhagādīn sarvān dārayati, kriyārahitasya puṁsaḥ| tēṣu-bhagādiṣu, śīryamāṇēṣu khaiḥ-chidraiḥ, sūkṣmairbahubhiḥ kramēṇa vātādīn vamati|

Adhikarana bhaga aShTavidhatvam (5) · Śloka 5

| dōṣaiḥ pr̥thagyutaiḥ sarvairāgantuḥ sō'ṣṭamaḥ smr̥taḥ||5||

sa0-bhagandarākhyō vraṇō dōṣaiḥ pr̥thak tridhā| yuktaiśca dōṣaistridhā| sarvairēkaḥ| āganturaṣṭamō gaditaḥ|

Adhikarana apavkashophasya piTikAtvam pavkoshophasya bhagandaratvam (6) · Śloka 6

apakvaṁ piṭikāmāhuḥ pākaprāptaṁ bhagandaram| |6|

sa0-apakvaṁ śōphaṁ piṭikāṁ kathayanti| pakvaṁ śōphaṁ bhagandaramāhuḥ|

Adhikarana bhagandarakRut piTikAyA lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| gūḍhamūlāṁ sasaṁrambhāṁ rugāḍhyāṁ rūḍhakōpinīm||6|| bhagandarakarīṁ vidyāt piṭikāṁ na tvatō'nyathā| |7|

sa0-piṭikāṁ gūḍhamūlādiguṇāṁ bhagandarakarīṁ vidyāt| atō'nyathā-viparyayēṇa, piṭikāmātrāṁ vijānīyāt|

Adhikarana vAtajAyAH piTikAyA lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| tatra śyāvā'ruṇā tōdabhēdasphuraṇarukkarī||7|| piṭikā mārutāt| |8|

sa0-tēṣu madhyācchyāvādiguṇā piṭikā pavanāt syāt|

Adhikarana pittajAyAH piTikAyA lakShaNam (8) · Śloka 8

pittāduṣṭragrīvāvaducchritā| rāgiṇi tanurūṣmāḍhyā jvaradhūmāyanānvitā||8||

sa0-pittāt piṭikōṣṭragrīvēvōcchritā rāgādiguṇānvitā ca syāt|

Adhikarana kaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

sthirā snigdhā mahāmūlā pāṇḍuḥ kaṇḍumatī kaphāt| |9|

sa0-kaphāt piṭikā sthirādiguṇā syāt|

Adhikarana vAtapittajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

| śyāvā tāmrā sadāhōṣā ghōrarug vātapittajā||9||

sa0-vātapittōtthā piṭikā śyāvadiguṇā syāt|

Adhikarana vAtakaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (10) · Śloka 10

pāṇḍurā kiñcidāśyāvā kr̥cchrapākā kaphānilāt| |10|

sa0-ślēṣmapavanāt piṭikā pāṇḍurādiguṇā syāt| kaphapittajastu bhagandaraḥ "arśaḥsa(durnā)māśritya" (ślō.15) ityārabhyāgrē pratipādayiṣyati| tēnēha tatpiṭikā tantrakr̥tā nābhihitā|

Adhikarana sarvajAyAH piTikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| pādāṅguṣṭhasamā sarvairdōṣairnānāvidhavyathā||10|| śūlārōcakatr̥ḍdāhajvaracchardirupadrutā| |11|

sa0-sarvairdōṣaiḥ pādāṅuṣṭhatulyā nānāvidhavyathā śūlādibhirupadrutā piṭikā syāt|

Adhikarana etAH pakvA vraNA bhavanti (11) · Śloka 11

vraṇatāṁ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt| |11|

sa0-tāśca piṭikāḥ pramādāt-ayatnāt, pakvāḥ sadyō vraṇatāṁ yānti|

Adhikarana 1 shataponakasya bhagandarasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

| tatra vātajā||11|| cīyatē'ṇumukhaiśchidraiḥ śatapōnakavat kramāt| acchaṁ sravadbhirāsrāvamajasraṁ phēnasaṁyutam||12|| śatapōnakasaṁjñō'yam| |13|

sa0-tēṣu madhyādvātajā piṭikā śatapōnakavat-tita uvat, sūkṣmadvāraiśchidraiḥ kramēṇa cīyatē| kiṁ kurvāṇaiḥ ? acchaṁ-tanuṁ, āsrāvaṁ saha phēnamanavarataṁ sravadbhiḥ| ayaṁ śatapōnakasaṁjñō bhagandaraḥ|

Adhikarana 2 uShTragrIvasya bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

uṣṭragrīvastu pittajaḥ| |13|

sa0-pittajastu bhagandara uṣṭragrīvākhyaḥ|

Adhikarana 3 paristrAviNo bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| bahupicchāparisrāvī parisrāvī kaphōdbhavaḥ||13||

sa0-kaphōtthō bhagandarō bahupicchaparisrāvī syāt| sa ca parisrāvī kathyatē|

Adhikarana 4 parikShepiNo bhagandarasya lakShaNam (14) · Śloka 14

vātapittātparikṣēpī parikṣipya gudaṁ gatiḥ| jāyatē paritastatra prākāraṁ parikhēva ca||14||

sa0-vātapittāt parikṣēpītyucyatē| tatra gudaṁ parikṣipya gatiḥ puraprākāraṁ paritaḥ parikhēva ca jāyatē|

Adhikarana 5 RujoH bhagandarasya lakShaNam (15) · Śloka 15

r̥jurvātakaphādr̥jvyā gudō gatyā'tra dīryatē| |15|

sa0-vātakaphād r̥jusaṁjñō bhagandaraḥ| tatra r̥jvyā gatyā gudō dīryatē|

Adhikarana 6 arshostrAviNo bhagandarasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| kaphapittē tu pūrvōtthaṁ durnāmāśritya kupyataḥ||15|| arśōmūlē tataḥ śōphaḥ kaṇḍūdāhādimān bhavēt| sa śīghraṁ pakvabhinnō'sya klēdayanmūlamarśasaḥ||16|| sravatyajasraṁ gatibhirayamarśōbhagandaraḥ| |17|

sa0-pūrvōtthaṁ durnāma samāśritya kaphapittē yadā kupyataḥ, tataḥ-tatkōpāt, arśōmūlē śōphaḥ kaṇḍvādimān syāt| saḥ-śōphaḥ, pakvabhinnō'sya-arśasō, mūlamāśvēva klēdayan gatibhirajasraṁ sravati| sa śōphō'rśōbhagandara ucyatē|

Adhikarana 7 shambukAvartasya bhagandarasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| sarvajaḥ śambukāvartaḥ śambukāvartasannibhaḥ||17|| gatayō dārayantyasmin rugvēgairdāruṇairgudam| |18|

sa0-sannipātōtthaḥ śambukāvartasaṁjñaḥ śambukāvartasamaḥ syāt| asmin-sarvajē bhagandarē, rugvēgaistīvrairgatayō gudaṁ dārayanti|

Adhikarana 8 kShatajasya bhagandarasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| asthilēśō'bhyavahr̥tō māṁsagr̥ddhyā yadā gudam||18|| kṣiṇōti tiryaṅnirgacchannunmārgaṁ kṣatatō gatiḥ| syāttataḥ pūyadīrṇāyāṁ māṁsakōthēna tatra ca||19|| jāyantē kr̥mayastasya khādantaḥ paritō gudam| vidārayanti nacirādunmārgī kṣatajaśca saḥ||20||

sa0-asthilavō māṁsagārdhyēna bhuktō yadā tiryak-unmārgaṁ, nirgacchan gudaṁ kṣiṇōti, tadā kṣātādgatiḥ syāt| tataḥ pūyadīrṇāyāṁ gatau māṁsakōthēna ca tasmin kr̥mayō bhavanti| tē ca kr̥mayaḥ tasya-bhagandariṇō, gudaṁ bhakṣayantaḥ paritō vidārayanti śīghramēva| asāvunmārgī kṣatajaścōcyatē|

Adhikarana eteShujasya rugAdayo vranavat (21) · Śloka 21

tēṣu rugdāhakaṇḍvādīn vidyād vraṇaniṣēdhataḥ| |21|

sa0-tēṣu-bhagandarēṣu, vraṇaniṣēdhatō-vraṇapratiṣēdhāt, rugādīn vidyāt|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (21-22) · Śloka 22

| ṣaṭ kr̥cchrasādhanāstēṣāṁ, nicayakṣatajau tyajēt||21|| pravāhiṇīṁ valīṁ prāptaṁ sēvanīṁ vā samāśritam| |22|

sa0-tēṣāṁ madhyāt kr̥cchrasādhanāḥ ṣaṭ-ēkadōṣajā dvidōṣajāśca| sannipātajaṁ kṣatajaṁ ca tyajēt| pravāhiṇīṁ valīṁ prāptaṁ yadbhagandaraṁ tattyajēt| tathā sēvanīmāśritya yajjātaṁ tacca varjayēt|

Adhikarana asya piTikA yathApAkaM na yAti tathA yantraH (22-23) · Śloka 23

| athāsya piṭikāmēva tathā yatnādupācarēt||22|| śudhdyasr̥ksrutisēkādyairyathā pākaṁ na gacchati| |23|

sa0-athāsya-bhagandarasya, piṭikāmēva-piṭikāvasthāmēva, yatnaṁ kr̥tvā śudhdyādibhistathōpakramēt yathā pākaṁ na prāpnōti|

Adhikarana pAke tu tasyA avA~gukhatvAdyavalokanam (23-24) · Śloka 24

| pākē punarupasnigdhaṁ svēditaṁ cāvagāhataḥ||23|| yantrayitvā'rśasamiva paśyētsamyagbhagandaram| arvācīnaṁ parācīnamantarmukhabahirmukham||24||

sa0-pākē tu satyupasnigdhamavagāhēna ca svēditaṁ tatō'rśasamiva yantrayitvā suṣṭhu bhagandaraṁ paśyēt-avāṅmukhaṁ parāṅmukhaṁ vā, antarmukhaṁ bahirmukhaṁ vā, ityēvaṁ suṣṭhu nirūpya| arvācīnamiti "vibhāṣāñcēradik striyām" iti svārthē khaḥ|

Adhikarana antarmukhe bahirmukhe ca shastreNa pATanaM kRutvA kShArAgninA sAdhayet,uShTrakandhare kShANaiva sAdhayet (25-26) · Śloka 26

athāntarmukhamēṣitvā samyak śastrēṇa pāṭayēt| bahirmukhaṁ ca niḥśēṣaṁ tataḥ kṣārēṇa sādhayēt||25|| agninā vā bhiṣak sādhu kṣārēṇaivōṣṭrakandharam| |26|

sa0-anantaramantarmukhamēṣiṇyā ēṣitvā samyak śastrēṇa pāṭayēt| bahirmukhaṁ ca bhagandaraṁ niḥśēṣaṁ pāṭayitvā tataḥ kṣārēṇa sādhayēt jvalanēna vā| uṣṭrakandharaṁ-uṣṭragrīvaṁ, kṣārēṇaiva sādhu kr̥tvā vaidyaḥ sādhayēt-na tvagninā|

Adhikarana shataponake pATanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| nāḍīrēkāntarāḥ kr̥tvā pāṭayēcchatapōnakam||26|| tāsu rūḍhāsu śōṣāśca, mr̥tyurdīrṇē gudē'nyathā| |27|

sa0-śatapōnakākhyamēkāntarā nāḍīḥ kr̥tvā pāṭayēt| tāsu rūḍhāsu śēṣā api nāḍīḥ pāṭayēt| anyathā-ēkahēlayaiva, gudē pāṭitē sati mr̥tyuḥ syāt|

Adhikarana parikSheNi kShArasUtraiH sAdhanam (27) · Śloka 27

| parikṣēpiṇī cāpyēvaṁ nāḍyuktaiḥ kṣārasūtrakaiḥ||27||

sa0-parikṣēpiṇi ca bhagandarē nāḍīkathitaiḥ kṣārasūtrakairēvaṁkramāt, sādhayēt|

Adhikarana arshobhagandare~arshaH pratisAdhanAdi (28) · Śloka 28

arśōbhagandarē pūrvamarśāṁsi pratisādhayēt| |28|

sa0-arśōbhagandarē pūrvamarśāṁsi pratisādhayēt-upacarēt|

Adhikarana kShataje pratyAkhyAyopacAraH (28-29) · Śloka 29

| tyaktvōpacaryaḥ kṣatajaḥ śalyaṁ śalyavatastataḥ||28|| āhārēcca tathā dadyāt kr̥mighnaṁ lēpabhōjanam| piṇḍanāḍyādayaḥ svēdāḥ susnigdhā ruji pūjitāḥ||29||

sa0-kṣatajō bhagandarastyaktvā-pratyākhyāya, cikitsyaḥ| anantaraṁ śalyavataḥ-saśalyasya, śalyamāharēt| tathā kr̥mighnaṁ lēpaṁ bhōjanaṁ ca dadyāt| pīḍāyāṁ ca satyāṁ piṇḍasvēdādayaḥ susnigdhā hitāḥ|

Adhikarana bahucchidre gotIrthAdayashchchedAH (30) · Śloka 30

sarvatra ca bahucchidrē chēdānālōcya yōjayēt| gītīrthasarvatōbhadradalalāṅgallalāṅgalān||30||

sa0-bahucchidrē ca bhagandarē sarvatraivālōcya caturaśchēdān gōtīrthakādikān kuryāt| tānēva chēdānāha-gōtīrthētyādi|

Adhikarana gotIrthasya chedasya lakShaNam sarvatAbhadrasya chedasya lakShaNam ardhalA~ggalasya chedasya lakShaNam lA~ggalasya chedasya lakShaNam (31-32) · Śloka 32

pārśvaṁ gatēna śastrēṇa chēdō gōtīrthakō mataḥ| sarvataḥ sarvatōbhadraḥ, pārśvacchēdō'rdhalāṅgalaḥ||31|| pārśvadvayē lāṅgalakaḥ| |32|

sa0-śastrēṇa pārśvaṁ gatēna yaśchēdaḥ sa gōtīrthakākhyaḥ, sa ca kāvyagatagōmūtrikākāraḥ| sarvatō yaśchēdaḥ sa sarvatōbhadrākhyaḥ, sa ca sarvatōbhadrakāvyākāraḥ| ya ēkasmin pārśvē cēdaḥ, sa ca dalalāṅgalakākhyaḥ,-kuṭārahitahalākāraḥ| pārśvadvayē yaśchēdaḥ sa lāṅgalakākhyaḥ,-sampūrṇahalākāraḥ|

Adhikarana sarvavraNAnAmagninA dAhaH (32) · Śloka 32

samastāṁścāgninā dahēt| āsrāvamārgānniḥśēṣaṁ naivaṁ vikurutē punaḥ||32||

sa0-vraṇān sarvāṁścāsrāvamārgān niḥśēṣaṁ kr̥tvā'gninā dahēt| ēvaṁ kr̥tē sati punarvikāraṁ vraṇō na yāti|

Adhikarana bhagandariNaH koShThashuddhou~antarA~antarA yatnaH (33) · Śloka 33

yatēta kōṣṭhaśuddhau ca bhiṣak tasyāntarā'ntarā| |33|

sa0-tasya-bhagandariṇaḥ, kōṣṭhaśuddhau cāntarā'ntarā vaidyō yatēta|

Adhikarana bhagandariNaH vraNe biDAlAsthilepaH (33) · Śloka 33

| lēpō vraṇē biḍālāsthi triphalārasakalkitam||33||

sa0-mārjārāsthi triphalārasakalkitaṁ vraṇē lēpō hitaḥ|

Adhikarana bhagandariNaH jyotiShmatyAditailenAbhya~ggaH (34) · Śloka 34

jyōtiṣmatīmalayulāṅgaliśēlupāṭhā- kumbhāgnisarja(rji)karavīravacāsudhārkaiḥ| abhyañjanāya vipacēta bhagandarāṇāṁ tailaṁ vadanti paramaṁ hitamētadēṣām||34||

sa0-jyōtiṣmatyādibhirabhyaṅgārthaṁ tailaṁ pacēt| bhagandarāṇāmētēṣāmētat paramaṁ-atiśayēna, hitaṁ gadanti| vasantatilakāvr̥ttam| vakṣyamāṇaṁ ca madhukādi drutavilambitam|

Adhikarana bhagandariNaH madhukAditailam (35-36) · Śloka 36

madhukarōdhrakaṇātrurēṇukā- dvirajanīphalinīpaṭusārivāḥ| kamalakēsarapadmakadhātakī- madanasarjarasāmayarōdikāḥ||35|| sabījapūracchadanairēbhistailaṁ vipācitam| bhagandarāpacīkuṣṭhamadhumēhavraṇāpaham||36||

sa0-madhukādibhirētaiḥ sabījapūrapatraistailaṁ vipācitaṁ bhagandarādighnam|

Adhikarana bhagandariNaH ropaNo viDa~ggasArAdilehaH (37) · Śloka 37

madhutailayutā viḍaṅgasāra- triphalāmāgadhikākaṇāśca līḍhāḥ| kr̥mikuṣṭhabhagandarapramēha- kṣatanāḍīvraṇarōpaṇā bhavanti||37||

sa0-viḍaṅgasārādayō mākṣikatailayuktā līḍhāḥ kr̥myādivraṇarōpaṇāḥ syuḥ| māgadhikākaṇāḥ-pippalītaṇḍulāḥ| aupacchandasikaṁ vr̥ttam|

Adhikarana bhagandariNaH amRutAdgugguluH (38) · Śloka 38

amr̥tātruṭivēllavatsakaṁ kalipathyāmalakāni gugguluḥ| kramavr̥ddhamidaṁ madhudrutaṁ piṭikāsthaulyabhagandarān jayēt||38||

sa0-amr̥tādikamidaṁ kramēṇa bhāgavr̥dhdyā vr̥ddhaṁ madhunā drutaṁ piṭikādīn jayēt| vaitālīyam|

Adhikarana bhagandariNaH mAgadhikAdigugguluH (39) · Śloka 39

māgadhikāgnikaliṅgaviḍaṅgai- rbilvadhr̥taiḥ savarāpalaṣaṭkaiḥ| guggulunā sadr̥śēna samētaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ||39||

sa0-māgadhikādikairbilvadhr̥taiḥ-pr̥thak palamitaiḥ, triphalāpalaṣaṭkasahitaiḥ sarvaistulyēna guggulunā yutairmadhusamētairmiśritairmātrayā bhakṣitaiḥ(?) samastavyādhiharaṇaṁ syāt|

Adhikarana bhagandariNaH svAyaM bhUvo gugguluH (40) · Śloka 40

guggulupañcapalaṁ palikāṁśā māgadhikā triphalā ca pr̥thaksyāt| tvaktruṭikarṣayutaṁ madhulīḍhaṁ kuṣṭhabhagandaragulmagatighnam||40||

sa0-guggulupalāni pañca, pippalyādayaḥ palāṁśikāḥ, tvagēlayōḥ pr̥thak karṣam| tadētanmadhulīḍhaṁ kuṣṭhādighnam| svāyambhuvākhyō guggulurēṣa prasiddhaḥ| dōdhakaṁ(kē) vr̥ttam(ttē)|

Adhikarana bhagandariNaH vAtarogajidouShadham (41) · Śloka 41

śr̥ṅgabērarajōyuktaṁ tadēva ca subhāvitam| kvāthēna daśamūlasya viśēṣādvātarōgajit||41||

sa0-tadēva-guggulvādikaṁ dravyaṁ, śuṇṭhīcūrṇayutaṁ daśamūlakvāthēna subhāvitaṁ viśēṣēṇa vātarōgajit|

Adhikarana bhagandariNaH uttamAdigugguluH (42) · Śloka 42

uttamākhadirasārajaṁ rajaḥ śīlayannasanavāribhāvitam| hanti tulyamahiṣākṣamākṣikaṁ kuṣṭhamēhapiṭikābhagandarān||42||

sa0-triphalādirajō'sanakvāthēna bhāVvitaṁ tulyamahiṣākhya(kṣa)mākṣikaṁ śīlayan kuṣṭhādīn hanti| rō narau lagayutā rathōddhatā|

Adhikarana sheSheShu yathAyogamupakramaH (43) · Śloka 43

bhagandarēṣvēṣa viśēṣa uktaḥ śēṣāṇi tu vyañjanasādhanāni| vraṇādhikārāt pariśīlanācca samyagviditvaupayikaṁ vidadhyāt||43||

sa0-bhagandarēṣu sarvēṣvayamupakramaviśēṣō'bhihitaḥ| śēṣāṇi tu vraṇāni prakaṭasādhanāni| tēṣu vraṇādhikārāt pariśīlanācca samyagviditvōpakramaṁ yathāyōgyaṁ kuryāt| upajātiḥ|

Adhikarana rUDhe~api bhagandare~ashvapRuShThagamanAdi varShAdhikaM varjayet (28) · Śloka 28

aśvapr̥ṣṭhagamanaṁ calarōdhaṁ madyamaithunamajīrṇamasātmyam| sāhasāni vividhāni ca rūḍhē vatsaraṁ pariharēdadhikaṁ vā||44|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē bhagandarapratiṣēdhō nāmā- ṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ||28||

sa0-bhagandarē vraṇē rūḍhē'pi turagapr̥ṣṭhagamanādikaṁ varṣaṁ yāvadadhikaṁ vā pariharēditi| svāgatāvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē bhagandara pratiṣēdhō nāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 28||