Adhikarana bhagandarapratiShedhAdhyAyaH bhagandarasya nidAnaM lakShaNaM ca (2-5) · Śloka 5
athātō bhagandarapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyaśutrē||2||
) hastyaśvapr̥ṣṭhagamanakaṭhinōtkaṭakāsanaiḥ|
arśōnidānābhihitairaparaiśca niṣēvitaiḥ||1||
aniṣṭādr̥ṣṭapākēna sadyō vā sādhugarhaṇaiḥ|
prāyēṇa piṭikāpūrvō yō'ṅgulē hyaṅgulē'pi vā||2||
pāyōrvraṇō'ntarbāhyō vā duṣṭāsr̥ṅmāṁsagō bhavēt|
bastimūtrāśayābhyāsagatatvātsyandanātmakaḥ||3||
bhagandaraḥ sa sarvāśca dārayatyakriyāvataḥ|
bhagabastigudāṁstēṣu dīryamāṇēṣu bhūribhiḥ||4||
vātamūtraśakr̥cchukraṁ khaiḥ sūkṣmairvamati kramāt|
|5|
View original
अथातो भगन्दरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यशुत्रे||२||
) हस्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोत्कटकासनैः|
अर्शोनिदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः||१||
अनिष्टादृष्टपाकेन सद्यो वा साधुगर्हणैः|
प्रायेण पिटिकापूर्वो योऽङ्गुले ह्यङ्गुलेऽपि वा||२||
पायोर्व्रणोऽन्तर्बाह्यो वा दुष्टासृङ्मांसगो भवेत्|
बस्तिमूत्राशयाभ्यासगतत्वात्स्यन्दनात्मकः||३||
भगन्दरः स सर्वाश्च दारयत्यक्रियावतः|
भगबस्तिगुदांस्तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः||४||
वातमूत्रशकृच्छुक्रं खैः सूक्ष्मैर्वमति क्रमात्|
|५|
Adhikarana bhaga aShTavidhatvam (5) · Śloka 5
|
dōṣaiḥ pr̥thagyutaiḥ sarvairāgantuḥ sō'ṣṭamaḥ smr̥taḥ||5||
View original
|
दोषैः पृथग्युतैः सर्वैरागन्तुः सोऽष्टमः स्मृतः||५||
Adhikarana apavkashophasya piTikAtvam pavkoshophasya bhagandaratvam (6) · Śloka 6
apakvaṁ piṭikāmāhuḥ pākaprāptaṁ bhagandaram|
|6|
View original
अपक्वं पिटिकामाहुः पाकप्राप्तं भगन्दरम्|
|६|
Adhikarana bhagandarakRut piTikAyA lakShaNam (6-7) · Śloka 7
|
gūḍhamūlāṁ sasaṁrambhāṁ rugāḍhyāṁ rūḍhakōpinīm||6||
bhagandarakarīṁ vidyāt piṭikāṁ na tvatō'nyathā|
|7|
View original
|
गूढमूलां ससंरम्भां रुगाढ्यां रूढकोपिनीम्||६||
भगन्दरकरीं विद्यात् पिटिकां न त्वतोऽन्यथा|
|७|
Adhikarana vAtajAyAH piTikAyA lakShaNam (7-8) · Śloka 8
|
tatra śyāvā'ruṇā tōdabhēdasphuraṇarukkarī||7||
piṭikā mārutāt|
|8|
View original
|
तत्र श्यावाऽरुणा तोदभेदस्फुरणरुक्करी||७||
पिटिका मारुतात्|
|८|
Adhikarana pittajAyAH piTikAyA lakShaNam (8) · Śloka 8
pittāduṣṭragrīvāvaducchritā|
rāgiṇi tanurūṣmāḍhyā jvaradhūmāyanānvitā||8||
View original
पित्तादुष्ट्रग्रीवावदुच्छ्रिता|
रागिणि तनुरूष्माढ्या ज्वरधूमायनान्विता||८||
Adhikarana kaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9
sthirā snigdhā mahāmūlā pāṇḍuḥ kaṇḍumatī kaphāt|
|9|
View original
स्थिरा स्निग्धा महामूला पाण्डुः कण्डुमती कफात्|
|९|
Adhikarana vAtapittajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9
|
śyāvā tāmrā sadāhōṣā ghōrarug vātapittajā||9||
View original
|
श्यावा ताम्रा सदाहोषा घोररुग् वातपित्तजा||९||
Adhikarana vAtakaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (10) · Śloka 10
pāṇḍurā kiñcidāśyāvā kr̥cchrapākā kaphānilāt|
|10|
View original
पाण्डुरा किञ्चिदाश्यावा कृच्छ्रपाका कफानिलात्|
|१०|
Adhikarana sarvajAyAH piTikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11
|
pādāṅguṣṭhasamā sarvairdōṣairnānāvidhavyathā||10||
śūlārōcakatr̥ḍdāhajvaracchardirupadrutā|
|11|
View original
|
पादाङ्गुष्ठसमा सर्वैर्दोषैर्नानाविधव्यथा||१०||
शूलारोचकतृड्दाहज्वरच्छर्दिरुपद्रुता|
|११|
Adhikarana etAH pakvA vraNA bhavanti (11) · Śloka 11
vraṇatāṁ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt|
|11|
View original
व्रणतां यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात्|
|११|
Adhikarana 1 shataponakasya bhagandarasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13
|
tatra vātajā||11||
cīyatē'ṇumukhaiśchidraiḥ śatapōnakavat kramāt|
acchaṁ sravadbhirāsrāvamajasraṁ phēnasaṁyutam||12||
śatapōnakasaṁjñō'yam|
|13|
View original
|
तत्र वातजा||११||
चीयतेऽणुमुखैश्छिद्रैः शतपोनकवत् क्रमात्|
अच्छं स्रवद्भिरास्रावमजस्रं फेनसंयुतम्||१२||
शतपोनकसंज्ञोऽयम्|
|१३|
Adhikarana 2 uShTragrIvasya bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13
uṣṭragrīvastu pittajaḥ|
|13|
View original
उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तजः|
|१३|
Adhikarana 3 paristrAviNo bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13
|
bahupicchāparisrāvī parisrāvī kaphōdbhavaḥ||13||
View original
|
बहुपिच्छापरिस्रावी परिस्रावी कफोद्भवः||१३||
Adhikarana 4 parikShepiNo bhagandarasya lakShaNam (14) · Śloka 14
vātapittātparikṣēpī parikṣipya gudaṁ gatiḥ|
jāyatē paritastatra prākāraṁ parikhēva ca||14||
View original
वातपित्तात्परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः|
जायते परितस्तत्र प्राकारं परिखेव च||१४||
Adhikarana 5 RujoH bhagandarasya lakShaNam (15) · Śloka 15
r̥jurvātakaphādr̥jvyā gudō gatyā'tra dīryatē|
|15|
View original
ऋजुर्वातकफादृज्व्या गुदो गत्याऽत्र दीर्यते|
|१५|
Adhikarana 6 arshostrAviNo bhagandarasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17
|
kaphapittē tu pūrvōtthaṁ durnāmāśritya kupyataḥ||15||
arśōmūlē tataḥ śōphaḥ kaṇḍūdāhādimān bhavēt|
sa śīghraṁ pakvabhinnō'sya klēdayanmūlamarśasaḥ||16||
sravatyajasraṁ gatibhirayamarśōbhagandaraḥ|
|17|
View original
|
कफपित्ते तु पूर्वोत्थं दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः||१५||
अर्शोमूले ततः शोफः कण्डूदाहादिमान् भवेत्|
स शीघ्रं पक्वभिन्नोऽस्य क्लेदयन्मूलमर्शसः||१६||
स्रवत्यजस्रं गतिभिरयमर्शोभगन्दरः|
|१७|
Adhikarana 7 shambukAvartasya bhagandarasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18
|
sarvajaḥ śambukāvartaḥ śambukāvartasannibhaḥ||17||
gatayō dārayantyasmin rugvēgairdāruṇairgudam|
|18|
View original
|
सर्वजः शम्बुकावर्तः शम्बुकावर्तसन्निभः||१७||
गतयो दारयन्त्यस्मिन् रुग्वेगैर्दारुणैर्गुदम्|
|१८|
Adhikarana 8 kShatajasya bhagandarasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20
|
asthilēśō'bhyavahr̥tō māṁsagr̥ddhyā yadā gudam||18||
kṣiṇōti tiryaṅnirgacchannunmārgaṁ kṣatatō gatiḥ|
syāttataḥ pūyadīrṇāyāṁ māṁsakōthēna tatra ca||19||
jāyantē kr̥mayastasya khādantaḥ paritō gudam|
vidārayanti nacirādunmārgī kṣatajaśca saḥ||20||
View original
|
अस्थिलेशोऽभ्यवहृतो मांसगृद्ध्या यदा गुदम्||१८||
क्षिणोति तिर्यङ्निर्गच्छन्नुन्मार्गं क्षततो गतिः|
स्यात्ततः पूयदीर्णायां मांसकोथेन तत्र च||१९||
जायन्ते कृमयस्तस्य खादन्तः परितो गुदम्|
विदारयन्ति नचिरादुन्मार्गी क्षतजश्च सः||२०||
Adhikarana eteShujasya rugAdayo vranavat (21) · Śloka 21
tēṣu rugdāhakaṇḍvādīn vidyād vraṇaniṣēdhataḥ|
|21|
View original
तेषु रुग्दाहकण्ड्वादीन् विद्याद् व्रणनिषेधतः|
|२१|
Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (21-22) · Śloka 22
|
ṣaṭ kr̥cchrasādhanāstēṣāṁ, nicayakṣatajau tyajēt||21||
pravāhiṇīṁ valīṁ prāptaṁ sēvanīṁ vā samāśritam|
|22|
View original
|
षट् कृच्छ्रसाधनास्तेषां, निचयक्षतजौ त्यजेत्||२१||
प्रवाहिणीं वलीं प्राप्तं सेवनीं वा समाश्रितम्|
|२२|
Adhikarana asya piTikA yathApAkaM na yAti tathA yantraH (22-23) · Śloka 23
|
athāsya piṭikāmēva tathā yatnādupācarēt||22||
śudhdyasr̥ksrutisēkādyairyathā pākaṁ na gacchati|
|23|
View original
|
अथास्य पिटिकामेव तथा यत्नादुपाचरेत्||२२||
शुध्द्यसृक्स्रुतिसेकाद्यैर्यथा पाकं न गच्छति|
|२३|
Adhikarana pAke tu tasyA avA~gukhatvAdyavalokanam (23-24) · Śloka 24
|
pākē punarupasnigdhaṁ svēditaṁ cāvagāhataḥ||23||
yantrayitvā'rśasamiva paśyētsamyagbhagandaram|
arvācīnaṁ parācīnamantarmukhabahirmukham||24||
View original
|
पाके पुनरुपस्निग्धं स्वेदितं चावगाहतः||२३||
यन्त्रयित्वाऽर्शसमिव पश्येत्सम्यग्भगन्दरम्|
अर्वाचीनं पराचीनमन्तर्मुखबहिर्मुखम्||२४||
Adhikarana antarmukhe bahirmukhe ca shastreNa pATanaM kRutvA kShArAgninA sAdhayet,uShTrakandhare kShANaiva sAdhayet (25-26) · Śloka 26
athāntarmukhamēṣitvā samyak śastrēṇa pāṭayēt|
bahirmukhaṁ ca niḥśēṣaṁ tataḥ kṣārēṇa sādhayēt||25||
agninā vā bhiṣak sādhu kṣārēṇaivōṣṭrakandharam|
|26|
View original
अथान्तर्मुखमेषित्वा सम्यक् शस्त्रेण पाटयेत्|
बहिर्मुखं च निःशेषं ततः क्षारेण साधयेत्||२५||
अग्निना वा भिषक् साधु क्षारेणैवोष्ट्रकन्धरम्|
|२६|
Adhikarana shataponake pATanaprakAraH (26-27) · Śloka 27
|
nāḍīrēkāntarāḥ kr̥tvā pāṭayēcchatapōnakam||26||
tāsu rūḍhāsu śōṣāśca, mr̥tyurdīrṇē gudē'nyathā|
|27|
View original
|
नाडीरेकान्तराः कृत्वा पाटयेच्छतपोनकम्||२६||
तासु रूढासु शोषाश्च, मृत्युर्दीर्णे गुदेऽन्यथा|
|२७|
Adhikarana parikSheNi kShArasUtraiH sAdhanam (27) · Śloka 27
|
parikṣēpiṇī cāpyēvaṁ nāḍyuktaiḥ kṣārasūtrakaiḥ||27||
View original
|
परिक्षेपिणी चाप्येवं नाड्युक्तैः क्षारसूत्रकैः||२७||
Adhikarana arshobhagandare~arshaH pratisAdhanAdi (28) · Śloka 28
arśōbhagandarē pūrvamarśāṁsi pratisādhayēt|
|28|
View original
अर्शोभगन्दरे पूर्वमर्शांसि प्रतिसाधयेत्|
|२८|
Adhikarana kShataje pratyAkhyAyopacAraH (28-29) · Śloka 29
|
tyaktvōpacaryaḥ kṣatajaḥ śalyaṁ śalyavatastataḥ||28||
āhārēcca tathā dadyāt kr̥mighnaṁ lēpabhōjanam|
piṇḍanāḍyādayaḥ svēdāḥ susnigdhā ruji pūjitāḥ||29||
View original
|
त्यक्त्वोपचर्यः क्षतजः शल्यं शल्यवतस्ततः||२८||
आहारेच्च तथा दद्यात् कृमिघ्नं लेपभोजनम्|
पिण्डनाड्यादयः स्वेदाः सुस्निग्धा रुजि पूजिताः||२९||
Adhikarana bahucchidre gotIrthAdayashchchedAH (30) · Śloka 30
sarvatra ca bahucchidrē chēdānālōcya yōjayēt|
gītīrthasarvatōbhadradalalāṅgallalāṅgalān||30||
View original
सर्वत्र च बहुच्छिद्रे छेदानालोच्य योजयेत्|
गीतीर्थसर्वतोभद्रदललाङ्गल्ललाङ्गलान्||३०||
Adhikarana gotIrthasya chedasya lakShaNam sarvatAbhadrasya chedasya lakShaNam ardhalA~ggalasya chedasya lakShaNam lA~ggalasya chedasya lakShaNam (31-32) · Śloka 32
pārśvaṁ gatēna śastrēṇa chēdō gōtīrthakō mataḥ|
sarvataḥ sarvatōbhadraḥ, pārśvacchēdō'rdhalāṅgalaḥ||31||
pārśvadvayē lāṅgalakaḥ|
|32|
View original
पार्श्वं गतेन शस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मतः|
सर्वतः सर्वतोभद्रः, पार्श्वच्छेदोऽर्धलाङ्गलः||३१||
पार्श्वद्वये लाङ्गलकः|
|३२|
Adhikarana sarvavraNAnAmagninA dAhaH (32) · Śloka 32
samastāṁścāgninā dahēt|
āsrāvamārgānniḥśēṣaṁ naivaṁ vikurutē punaḥ||32||
View original
समस्तांश्चाग्निना दहेत्|
आस्रावमार्गान्निःशेषं नैवं विकुरुते पुनः||३२||
Adhikarana bhagandariNaH koShThashuddhou~antarA~antarA yatnaH (33) · Śloka 33
yatēta kōṣṭhaśuddhau ca bhiṣak tasyāntarā'ntarā|
|33|
View original
यतेत कोष्ठशुद्धौ च भिषक् तस्यान्तराऽन्तरा|
|३३|
Adhikarana bhagandariNaH vraNe biDAlAsthilepaH (33) · Śloka 33
|
lēpō vraṇē biḍālāsthi triphalārasakalkitam||33||
View original
|
लेपो व्रणे बिडालास्थि त्रिफलारसकल्कितम्||३३||
Adhikarana bhagandariNaH jyotiShmatyAditailenAbhya~ggaH (34) · Śloka 34
jyōtiṣmatīmalayulāṅgaliśēlupāṭhā- kumbhāgnisarja(rji)karavīravacāsudhārkaiḥ|
abhyañjanāya vipacēta bhagandarāṇāṁ tailaṁ vadanti paramaṁ hitamētadēṣām||34||
View original
ज्योतिष्मतीमलयुलाङ्गलिशेलुपाठा- कुम्भाग्निसर्ज(र्जि)करवीरवचासुधार्कैः|
अभ्यञ्जनाय विपचेत भगन्दराणां तैलं वदन्ति परमं हितमेतदेषाम्||३४||
Adhikarana bhagandariNaH madhukAditailam (35-36) · Śloka 36
madhukarōdhrakaṇātrurēṇukā- dvirajanīphalinīpaṭusārivāḥ|
kamalakēsarapadmakadhātakī- madanasarjarasāmayarōdikāḥ||35||
sabījapūracchadanairēbhistailaṁ vipācitam|
bhagandarāpacīkuṣṭhamadhumēhavraṇāpaham||36||
View original
मधुकरोध्रकणात्रुरेणुका- द्विरजनीफलिनीपटुसारिवाः|
कमलकेसरपद्मकधातकी- मदनसर्जरसामयरोदिकाः||३५||
सबीजपूरच्छदनैरेभिस्तैलं विपाचितम्|
भगन्दरापचीकुष्ठमधुमेहव्रणापहम्||३६||
Adhikarana bhagandariNaH ropaNo viDa~ggasArAdilehaH (37) · Śloka 37
madhutailayutā viḍaṅgasāra- triphalāmāgadhikākaṇāśca līḍhāḥ|
kr̥mikuṣṭhabhagandarapramēha- kṣatanāḍīvraṇarōpaṇā bhavanti||37||
View original
मधुतैलयुता विडङ्गसार- त्रिफलामागधिकाकणाश्च लीढाः|
कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेह- क्षतनाडीव्रणरोपणा भवन्ति||३७||
Adhikarana bhagandariNaH amRutAdgugguluH (38) · Śloka 38
amr̥tātruṭivēllavatsakaṁ kalipathyāmalakāni gugguluḥ|
kramavr̥ddhamidaṁ madhudrutaṁ piṭikāsthaulyabhagandarān jayēt||38||
View original
अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः|
क्रमवृद्धमिदं मधुद्रुतं पिटिकास्थौल्यभगन्दरान् जयेत्||३८||
Adhikarana bhagandariNaH mAgadhikAdigugguluH (39) · Śloka 39
māgadhikāgnikaliṅgaviḍaṅgai- rbilvadhr̥taiḥ savarāpalaṣaṭkaiḥ|
guggulunā sadr̥śēna samētaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ||39||
View original
मागधिकाग्निकलिङ्गविडङ्गै- र्बिल्वधृतैः सवरापलषट्कैः|
गुग्गुलुना सदृशेन समेतैः क्षौद्रयुतैः सकलामयनाशः||३९||
Adhikarana bhagandariNaH svAyaM bhUvo gugguluH (40) · Śloka 40
guggulupañcapalaṁ palikāṁśā māgadhikā triphalā ca pr̥thaksyāt|
tvaktruṭikarṣayutaṁ madhulīḍhaṁ kuṣṭhabhagandaragulmagatighnam||40||
View original
गुग्गुलुपञ्चपलं पलिकांशा मागधिका त्रिफला च पृथक्स्यात्|
त्वक्त्रुटिकर्षयुतं मधुलीढं कुष्ठभगन्दरगुल्मगतिघ्नम्||४०||
Adhikarana bhagandariNaH vAtarogajidouShadham (41) · Śloka 41
śr̥ṅgabērarajōyuktaṁ tadēva ca subhāvitam|
kvāthēna daśamūlasya viśēṣādvātarōgajit||41||
View original
शृङ्गबेररजोयुक्तं तदेव च सुभावितम्|
क्वाथेन दशमूलस्य विशेषाद्वातरोगजित्||४१||
Adhikarana bhagandariNaH uttamAdigugguluH (42) · Śloka 42
uttamākhadirasārajaṁ rajaḥ śīlayannasanavāribhāvitam|
hanti tulyamahiṣākṣamākṣikaṁ kuṣṭhamēhapiṭikābhagandarān||42||
View original
उत्तमाखदिरसारजं रजः शीलयन्नसनवारिभावितम्|
हन्ति तुल्यमहिषाक्षमाक्षिकं कुष्ठमेहपिटिकाभगन्दरान्||४२||
Adhikarana sheSheShu yathAyogamupakramaH (43) · Śloka 43
bhagandarēṣvēṣa viśēṣa uktaḥ śēṣāṇi tu vyañjanasādhanāni|
vraṇādhikārāt pariśīlanācca samyagviditvaupayikaṁ vidadhyāt||43||
View original
भगन्दरेष्वेष विशेष उक्तः शेषाणि तु व्यञ्जनसाधनानि|
व्रणाधिकारात् परिशीलनाच्च सम्यग्विदित्वौपयिकं विदध्यात्||४३||
Adhikarana rUDhe~api bhagandare~ashvapRuShThagamanAdi varShAdhikaM varjayet (28) · Śloka 28
aśvapr̥ṣṭhagamanaṁ calarōdhaṁ madyamaithunamajīrṇamasātmyam|
sāhasāni vividhāni ca rūḍhē vatsaraṁ pariharēdadhikaṁ vā||44||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē bhagandarapratiṣēdhō nāmā- ṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ||28||
View original
अश्वपृष्ठगमनं चलरोधं मद्यमैथुनमजीर्णमसात्म्यम्|
साहसानि विविधानि च रूढे वत्सरं परिहरेदधिकं वा||४४||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने भगन्दरप्रतिषेधो नामा- ष्टाविंशोऽध्यायः||२८||