28. bhagandarapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ವ್ರಣಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ ಭಗನ್ದರಪ್ರತಿಷೇದಮಾಚಷ್ಟೇ-

Adhikarana bhagandarapratiShedhAdhyAyaH bhagandarasya nidAnaM lakShaNaM ca (2-5) · Śloka 5

ಅಥಾತೋ ಭಗನ್ದರಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಶುತ್ರೇ||೨|| ) ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಪೃಷ್ಠಗಮನಕಠಿನೋತ್ಕಟಕಾಸನೈಃ| ಅರ್ಶೋನಿದಾನಾಭಿಹಿತೈರಪರೈಶ್ಚ ನಿಷೇವಿತೈಃ||೧|| ಅನಿಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಪಾಕೇನ ಸದ್ಯೋ ವಾ ಸಾಧುಗರ್ಹಣೈಃ| ಪ್ರಾಯೇಣ ಪಿಟಿಕಾಪೂರ್ವೋ ಯೋಽಙ್ಗುಲೇ ಹ್ಯಙ್ಗುಲೇಽಪಿ ವಾ||೨|| ಪಾಯೋರ್ವ್ರಣೋಽನ್ತರ್ಬಾಹ್ಯೋ ವಾ ದುಷ್ಟಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಗೋ ಭವೇತ್| ಬಸ್ತಿಮೂತ್ರಾಶಯಾಭ್ಯಾಸಗತತ್ವಾತ್ಸ್ಯನ್ದನಾತ್ಮಕಃ||೩|| ಭಗನ್ದರಃ ಸ ಸರ್ವಾಶ್ಚ ದಾರಯತ್ಯಕ್ರಿಯಾವತಃ| ಭಗಬಸ್ತಿಗುದಾಂಸ್ತೇಷು ದೀರ್ಯಮಾಣೇಷು ಭೂರಿಭಿಃ||೪|| ವಾತಮೂತ್ರಶಕೃಚ್ಛುಕ್ರಂ ಖೈಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈರ್ವಮತಿ ಕ್ರಮಾತ್| |೫|

ಸ೦-ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಾದಿಗಮನಾದಿಭಿರರ್ಶೋನಿದಾನೋಕ್ತೈರಪರೈರಪಿ ನಿಷೇವಿತೈರಶುಭಪುರಾಕೃತಕರ್ಮವಿಪಾಕೇನ ಸದ್ಯೋ ವಾ ಸಾಧುನಿನ್ದಾಭಿಃ ಪಾಯೋರಙ್ಗುಲೇ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲೇ ವಾ ಯೋ ವ್ರಣೋಽನ್ತರ್ಬಾಹ್ಯೋ ವಾ ಬಾಹು ಲ್ಯೇನ ಪಿಟಿಕಾಪೂರ್ವಾ ದುಷ್ಟರಕ್ತಮಾಂಸಗೋ ಬಸ್ತಿಮೂತ್ರಾಶಯಸಮೀಪಗತತ್ವಾತ್ ಸ್ಯನ್ದನಸ್ವಭಾವಃ ಸ ಭಗನ್ದರಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸಂ-ಭಗಾದೀನ್ ಸರ್ವಾನ್ ದಾರಯತಿ, ಕ್ರಿಯಾರಹಿತಸ್ಯ ಪುಂಸಃ| ತೇಷು-ಭಗಾದಿಷು, ಶೀರ್ಯಮಾಣೇಷು ಖೈಃ-ಛಿದ್ರೈಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮೈರ್ಬಹುಭಿಃ ಕ್ರಮೇಣ ವಾತಾದೀನ್ ವಮತಿ|

Adhikarana bhaga aShTavidhatvam (5) · Śloka 5

| ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗ್ಯುತೈಃ ಸರ್ವೈರಾಗನ್ತುಃ ಸೋಽಷ್ಟಮಃ ಸ್ಮೃತಃ||೫||

ಸ೦-ಭಗನ್ದರಾಖ್ಯೋ ವ್ರಣೋ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಿಧಾ| ಯುಕ್ತೈಶ್ಚ ದೋಷೈಸ್ತ್ರಿಧಾ| ಸರ್ವೈರೇಕಃ| ಆಗನ್ತುರಷ್ಟಮೋ ಗದಿತಃ|

Adhikarana apavkashophasya piTikAtvam pavkoshophasya bhagandaratvam (6) · Śloka 6

ಅಪಕ್ವಂ ಪಿಟಿಕಾಮಾಹುಃ ಪಾಕಪ್ರಾಪ್ತಂ ಭಗನ್ದರಮ್| |೬|

ಸ೦-ಅಪಕ್ವಂ ಶೋಫಂ ಪಿಟಿಕಾಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ಪಕ್ವಂ ಶೋಫಂ ಭಗನ್ದರಮಾಹುಃ|

Adhikarana bhagandarakRut piTikAyA lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ಗೂಢಮೂಲಾಂ ಸಸಂರಮ್ಭಾಂ ರುಗಾಢ್ಯಾಂ ರೂಢಕೋಪಿನೀಮ್||೬|| ಭಗನ್ದರಕರೀಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪಿಟಿಕಾಂ ನ ತ್ವತೋಽನ್ಯಥಾ| |೭|

ಸ೦-ಪಿಟಿಕಾಂ ಗೂಢಮೂಲಾದಿಗುಣಾಂ ಭಗನ್ದರಕರೀಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಅತೋಽನ್ಯಥಾ-ವಿಪರ್ಯಯೇಣ, ಪಿಟಿಕಾಮಾತ್ರಾಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್|

Adhikarana vAtajAyAH piTikAyA lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ತತ್ರ ಶ್ಯಾವಾಽರುಣಾ ತೋದಭೇದಸ್ಫುರಣರುಕ್ಕರೀ||೭|| ಪಿಟಿಕಾ ಮಾರುತಾತ್| |೮|

ಸ೦-ತೇಷು ಮಧ್ಯಾಚ್ಛ್ಯಾವಾದಿಗುಣಾ ಪಿಟಿಕಾ ಪವನಾತ್ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana pittajAyAH piTikAyA lakShaNam (8) · Śloka 8

ಪಿತ್ತಾದುಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಾವದುಚ್ಛ್ರಿತಾ| ರಾಗಿಣಿ ತನುರೂಷ್ಮಾಢ್ಯಾ ಜ್ವರಧೂಮಾಯನಾನ್ವಿತಾ||೮||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾತ್ ಪಿಟಿಕೋಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವೇವೋಚ್ಛ್ರಿತಾ ರಾಗಾದಿಗುಣಾನ್ವಿತಾ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

ಸ್ಥಿರಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಮಹಾಮೂಲಾ ಪಾಣ್ಡುಃ ಕಣ್ಡುಮತೀ ಕಫಾತ್| |೯|

ಸ೦-ಕಫಾತ್ ಪಿಟಿಕಾ ಸ್ಥಿರಾದಿಗುಣಾ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana vAtapittajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

| ಶ್ಯಾವಾ ತಾಮ್ರಾ ಸದಾಹೋಷಾ ಘೋರರುಗ್ ವಾತಪಿತ್ತಜಾ||೯||

ಸ೦-ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ಥಾ ಪಿಟಿಕಾ ಶ್ಯಾವದಿಗುಣಾ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana vAtakaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (10) · Śloka 10

ಪಾಣ್ಡುರಾ ಕಿಞ್ಚಿದಾಶ್ಯಾವಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಪಾಕಾ ಕಫಾನಿಲಾತ್| |೧೦|

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಪವನಾತ್ ಪಿಟಿಕಾ ಪಾಣ್ಡುರಾದಿಗುಣಾ ಸ್ಯಾತ್| ಕಫಪಿತ್ತಜಸ್ತು ಭಗನ್ದರಃ "ಅರ್ಶಃಸ(ದುರ್ನಾ)ಮಾಶ್ರಿತ್ಯ" (ಶ್ಲೋ.೧೫) ಇತ್ಯಾರಭ್ಯಾಗ್ರೇ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿಷ್ಯತಿ| ತೇನೇಹ ತತ್ಪಿಟಿಕಾ ತನ್ತ್ರಕೃತಾ ನಾಭಿಹಿತಾ|

Adhikarana sarvajAyAH piTikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| ಪಾದಾಙ್ಗುಷ್ಠಸಮಾ ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈರ್ನಾನಾವಿಧವ್ಯಥಾ||೧೦|| ಶೂಲಾರೋಚಕತೃಡ್ದಾಹಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿರುಪದ್ರುತಾ| |೧೧|

ಸ೦-ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈಃ ಪಾದಾಙುಷ್ಠತುಲ್ಯಾ ನಾನಾವಿಧವ್ಯಥಾ ಶೂಲಾದಿಭಿರುಪದ್ರುತಾ ಪಿಟಿಕಾ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana etAH pakvA vraNA bhavanti (11) · Śloka 11

ವ್ರಣತಾಂ ಯಾನ್ತಿ ತಾಃ ಪಕ್ವಾಃ ಪ್ರಮಾದಾತ್| |೧೧|

ಸ೦-ತಾಶ್ಚ ಪಿಟಿಕಾಃ ಪ್ರಮಾದಾತ್-ಅಯತ್ನಾತ್, ಪಕ್ವಾಃ ಸದ್ಯೋ ವ್ರಣತಾಂ ಯಾನ್ತಿ|

Adhikarana 1 shataponakasya bhagandarasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

| ತತ್ರ ವಾತಜಾ||೧೧|| ಚೀಯತೇಽಣುಮುಖೈಶ್ಛಿದ್ರೈಃ ಶತಪೋನಕವತ್ ಕ್ರಮಾತ್| ಅಚ್ಛಂ ಸ್ರವದ್ಭಿರಾಸ್ರಾವಮಜಸ್ರಂ ಫೇನಸಂಯುತಮ್||೧೨|| ಶತಪೋನಕಸಂಜ್ಞೋಽಯಮ್| |೧೩|

ಸ೦-ತೇಷು ಮಧ್ಯಾದ್ವಾತಜಾ ಪಿಟಿಕಾ ಶತಪೋನಕವತ್-ತಿತ ಉವತ್, ಸೂಕ್ಷ್ಮದ್ವಾರೈಶ್ಛಿದ್ರೈಃ ಕ್ರಮೇಣ ಚೀಯತೇ| ಕಿಂ ಕುರ್ವಾಣೈಃ ? ಅಚ್ಛಂ-ತನುಂ, ಆಸ್ರಾವಂ ಸಹ ಫೇನಮನವರತಂ ಸ್ರವದ್ಭಿಃ| ಅಯಂ ಶತಪೋನಕಸಂಜ್ಞೋ ಭಗನ್ದರಃ|

Adhikarana 2 uShTragrIvasya bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ಉಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಸ್ತು ಪಿತ್ತಜಃ| |೧೩|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಜಸ್ತು ಭಗನ್ದರ ಉಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಾಖ್ಯಃ|

Adhikarana 3 paristrAviNo bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| ಬಹುಪಿಚ್ಛಾಪರಿಸ್ರಾವೀ ಪರಿಸ್ರಾವೀ ಕಫೋದ್ಭವಃ||೧೩||

ಸ೦-ಕಫೋತ್ಥೋ ಭಗನ್ದರೋ ಬಹುಪಿಚ್ಛಪರಿಸ್ರಾವೀ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ಚ ಪರಿಸ್ರಾವೀ ಕಥ್ಯತೇ|

Adhikarana 4 parikShepiNo bhagandarasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ಪರಿಕ್ಷೇಪೀ ಪರಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಗುದಂ ಗತಿಃ| ಜಾಯತೇ ಪರಿತಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಾಕಾರಂ ಪರಿಖೇವ ಚ||೧೪||

ಸ೦-ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ ಪರಿಕ್ಷೇಪೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಗುದಂ ಪರಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಗತಿಃ ಪುರಪ್ರಾಕಾರಂ ಪರಿತಃ ಪರಿಖೇವ ಚ ಜಾಯತೇ|

Adhikarana 5 RujoH bhagandarasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ಋಜುರ್ವಾತಕಫಾದೃಜ್ವ್ಯಾ ಗುದೋ ಗತ್ಯಾಽತ್ರ ದೀರ್ಯತೇ| |೧೫|

ಸ೦-ವಾತಕಫಾದ್ ಋಜುಸಂಜ್ಞೋ ಭಗನ್ದರಃ| ತತ್ರ ಋಜ್ವ್ಯಾ ಗತ್ಯಾ ಗುದೋ ದೀರ್ಯತೇ|

Adhikarana 6 arshostrAviNo bhagandarasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಪೂರ್ವೋತ್ಥಂ ದುರ್ನಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುಪ್ಯತಃ||೧೫|| ಅರ್ಶೋಮೂಲೇ ತತಃ ಶೋಫಃ ಕಣ್ಡೂದಾಹಾದಿಮಾನ್ ಭವೇತ್| ಸ ಶೀಘ್ರಂ ಪಕ್ವಭಿನ್ನೋಽಸ್ಯ ಕ್ಲೇದಯನ್ಮೂಲಮರ್ಶಸಃ||೧೬|| ಸ್ರವತ್ಯಜಸ್ರಂ ಗತಿಭಿರಯಮರ್ಶೋಭಗನ್ದರಃ| |೧೭|

ಸ೦-ಪೂರ್ವೋತ್ಥಂ ದುರ್ನಾಮ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕಫಪಿತ್ತೇ ಯದಾ ಕುಪ್ಯತಃ, ತತಃ-ತತ್ಕೋಪಾತ್, ಅರ್ಶೋಮೂಲೇ ಶೋಫಃ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಮಾನ್ ಸ್ಯಾತ್| ಸಃ-ಶೋಫಃ, ಪಕ್ವಭಿನ್ನೋಽಸ್ಯ-ಅರ್ಶಸೋ, ಮೂಲಮಾಶ್ವೇವ ಕ್ಲೇದಯನ್ ಗತಿಭಿರಜಸ್ರಂ ಸ್ರವತಿ| ಸ ಶೋಫೋಽರ್ಶೋಭಗನ್ದರ ಉಚ್ಯತೇ|

Adhikarana 7 shambukAvartasya bhagandarasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| ಸರ್ವಜಃ ಶಮ್ಬುಕಾವರ್ತಃ ಶಮ್ಬುಕಾವರ್ತಸನ್ನಿಭಃ||೧೭|| ಗತಯೋ ದಾರಯನ್ತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ರುಗ್ವೇಗೈರ್ದಾರುಣೈರ್ಗುದಮ್| |೧೮|

ಸ೦-ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಃ ಶಮ್ಬುಕಾವರ್ತಸಂಜ್ಞಃ ಶಮ್ಬುಕಾವರ್ತಸಮಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅಸ್ಮಿನ್-ಸರ್ವಜೇ ಭಗನ್ದರೇ, ರುಗ್ವೇಗೈಸ್ತೀವ್ರೈರ್ಗತಯೋ ಗುದಂ ದಾರಯನ್ತಿ|

Adhikarana 8 kShatajasya bhagandarasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| ಅಸ್ಥಿಲೇಶೋಽಭ್ಯವಹೃತೋ ಮಾಂಸಗೃದ್ಧ್ಯಾ ಯದಾ ಗುದಮ್||೧೮|| ಕ್ಷಿಣೋತಿ ತಿರ್ಯಙ್ನಿರ್ಗಚ್ಛನ್ನುನ್ಮಾರ್ಗಂ ಕ್ಷತತೋ ಗತಿಃ| ಸ್ಯಾತ್ತತಃ ಪೂಯದೀರ್ಣಾಯಾಂ ಮಾಂಸಕೋಥೇನ ತತ್ರ ಚ||೧೯|| ಜಾಯನ್ತೇ ಕೃಮಯಸ್ತಸ್ಯ ಖಾದನ್ತಃ ಪರಿತೋ ಗುದಮ್| ವಿದಾರಯನ್ತಿ ನಚಿರಾದುನ್ಮಾರ್ಗೀ ಕ್ಷತಜಶ್ಚ ಸಃ||೨೦||

ಸ೦-ಅಸ್ಥಿಲವೋ ಮಾಂಸಗಾರ್ಧ್ಯೇನ ಭುಕ್ತೋ ಯದಾ ತಿರ್ಯಕ್-ಉನ್ಮಾರ್ಗಂ, ನಿರ್ಗಚ್ಛನ್ ಗುದಂ ಕ್ಷಿಣೋತಿ, ತದಾ ಕ್ಷಾತಾದ್ಗತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ತತಃ ಪೂಯದೀರ್ಣಾಯಾಂ ಗತೌ ಮಾಂಸಕೋಥೇನ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ ಕೃಮಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತೇ ಚ ಕೃಮಯಃ ತಸ್ಯ-ಭಗನ್ದರಿಣೋ, ಗುದಂ ಭಕ್ಷಯನ್ತಃ ಪರಿತೋ ವಿದಾರಯನ್ತಿ ಶೀಘ್ರಮೇವ| ಅಸಾವುನ್ಮಾರ್ಗೀ ಕ್ಷತಜಶ್ಚೋಚ್ಯತೇ|

Adhikarana eteShujasya rugAdayo vranavat (21) · Śloka 21

ತೇಷು ರುಗ್ದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದೀನ್ ವಿದ್ಯಾದ್ ವ್ರಣನಿಷೇಧತಃ| |೨೧|

ಸ೦-ತೇಷು-ಭಗನ್ದರೇಷು, ವ್ರಣನಿಷೇಧತೋ-ವ್ರಣಪ್ರತಿಷೇಧಾತ್, ರುಗಾದೀನ್ ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (21-22) · Śloka 22

| ಷಟ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧನಾಸ್ತೇಷಾಂ, ನಿಚಯಕ್ಷತಜೌ ತ್ಯಜೇತ್||೨೧|| ಪ್ರವಾಹಿಣೀಂ ವಲೀಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸೇವನೀಂ ವಾ ಸಮಾಶ್ರಿತಮ್| |೨೨|

ಸ೦-ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧನಾಃ ಷಟ್-ಏಕದೋಷಜಾ ದ್ವಿದೋಷಜಾಶ್ಚ| ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಕ್ಷತಜಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ಪ್ರವಾಹಿಣೀಂ ವಲೀಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯದ್ಭಗನ್ದರಂ ತತ್ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ ಸೇವನೀಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯಜ್ಜಾತಂ ತಚ್ಚ ವರ್ಜಯೇತ್|

Adhikarana asya piTikA yathApAkaM na yAti tathA yantraH (22-23) · Śloka 23

| ಅಥಾಸ್ಯ ಪಿಟಿಕಾಮೇವ ತಥಾ ಯತ್ನಾದುಪಾಚರೇತ್||೨೨|| ಶುಧ್ದ್ಯಸೃಕ್ಸ್ರುತಿಸೇಕಾದ್ಯೈರ್ಯಥಾ ಪಾಕಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ| |೨೩|

ಸ೦-ಅಥಾಸ್ಯ-ಭಗನ್ದರಸ್ಯ, ಪಿಟಿಕಾಮೇವ-ಪಿಟಿಕಾವಸ್ಥಾಮೇವ, ಯತ್ನಂ ಕೃತ್ವಾ ಶುಧ್ದ್ಯಾದಿಭಿಸ್ತಥೋಪಕ್ರಮೇತ್ ಯಥಾ ಪಾಕಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ|

Adhikarana pAke tu tasyA avA~gukhatvAdyavalokanam (23-24) · Śloka 24

| ಪಾಕೇ ಪುನರುಪಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವೇದಿತಂ ಚಾವಗಾಹತಃ||೨೩|| ಯನ್ತ್ರಯಿತ್ವಾಽರ್ಶಸಮಿವ ಪಶ್ಯೇತ್ಸಮ್ಯಗ್ಭಗನ್ದರಮ್| ಅರ್ವಾಚೀನಂ ಪರಾಚೀನಮನ್ತರ್ಮುಖಬಹಿರ್ಮುಖಮ್||೨೪||

ಸ೦-ಪಾಕೇ ತು ಸತ್ಯುಪಸ್ನಿಗ್ಧಮವಗಾಹೇನ ಚ ಸ್ವೇದಿತಂ ತತೋಽರ್ಶಸಮಿವ ಯನ್ತ್ರಯಿತ್ವಾ ಸುಷ್ಠು ಭಗನ್ದರಂ ಪಶ್ಯೇತ್-ಅವಾಙ್ಮುಖಂ ಪರಾಙ್ಮುಖಂ ವಾ, ಅನ್ತರ್ಮುಖಂ ಬಹಿರ್ಮುಖಂ ವಾ, ಇತ್ಯೇವಂ ಸುಷ್ಠು ನಿರೂಪ್ಯ| ಅರ್ವಾಚೀನಮಿತಿ "ವಿಭಾಷಾಞ್ಚೇರದಿಕ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮ್" ಇತಿ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ಖಃ|

Adhikarana antarmukhe bahirmukhe ca shastreNa pATanaM kRutvA kShArAgninA sAdhayet,uShTrakandhare kShANaiva sAdhayet (25-26) · Śloka 26

ಅಥಾನ್ತರ್ಮುಖಮೇಷಿತ್ವಾ ಸಮ್ಯಕ್ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಪಾಟಯೇತ್| ಬಹಿರ್ಮುಖಂ ಚ ನಿಃಶೇಷಂ ತತಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ಸಾಧಯೇತ್||೨೫|| ಅಗ್ನಿನಾ ವಾ ಭಿಷಕ್ ಸಾಧು ಕ್ಷಾರೇಣೈವೋಷ್ಟ್ರಕನ್ಧರಮ್| |೨೬|

ಸ೦-ಅನನ್ತರಮನ್ತರ್ಮುಖಮೇಷಿಣ್ಯಾ ಏಷಿತ್ವಾ ಸಮ್ಯಕ್ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಪಾಟಯೇತ್| ಬಹಿರ್ಮುಖಂ ಚ ಭಗನ್ದರಂ ನಿಃಶೇಷಂ ಪಾಟಯಿತ್ವಾ ತತಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ಸಾಧಯೇತ್ ಜ್ವಲನೇನ ವಾ| ಉಷ್ಟ್ರಕನ್ಧರಂ-ಉಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಂ, ಕ್ಷಾರೇಣೈವ ಸಾಧು ಕೃತ್ವಾ ವೈದ್ಯಃ ಸಾಧಯೇತ್-ನ ತ್ವಗ್ನಿನಾ|

Adhikarana shataponake pATanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| ನಾಡೀರೇಕಾನ್ತರಾಃ ಕೃತ್ವಾ ಪಾಟಯೇಚ್ಛತಪೋನಕಮ್||೨೬|| ತಾಸು ರೂಢಾಸು ಶೋಷಾಶ್ಚ, ಮೃತ್ಯುರ್ದೀರ್ಣೇ ಗುದೇಽನ್ಯಥಾ| |೨೭|

ಸ೦-ಶತಪೋನಕಾಖ್ಯಮೇಕಾನ್ತರಾ ನಾಡೀಃ ಕೃತ್ವಾ ಪಾಟಯೇತ್| ತಾಸು ರೂಢಾಸು ಶೇಷಾ ಅಪಿ ನಾಡೀಃ ಪಾಟಯೇತ್| ಅನ್ಯಥಾ-ಏಕಹೇಲಯೈವ, ಗುದೇ ಪಾಟಿತೇ ಸತಿ ಮೃತ್ಯುಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana parikSheNi kShArasUtraiH sAdhanam (27) · Śloka 27

| ಪರಿಕ್ಷೇಪಿಣೀ ಚಾಪ್ಯೇವಂ ನಾಡ್ಯುಕ್ತೈಃ ಕ್ಷಾರಸೂತ್ರಕೈಃ||೨೭||

ಸ೦-ಪರಿಕ್ಷೇಪಿಣಿ ಚ ಭಗನ್ದರೇ ನಾಡೀಕಥಿತೈಃ ಕ್ಷಾರಸೂತ್ರಕೈರೇವಂಕ್ರಮಾತ್, ಸಾಧಯೇತ್|

Adhikarana arshobhagandare~arshaH pratisAdhanAdi (28) · Śloka 28

ಅರ್ಶೋಭಗನ್ದರೇ ಪೂರ್ವಮರ್ಶಾಂಸಿ ಪ್ರತಿಸಾಧಯೇತ್| |೨೮|

ಸ೦-ಅರ್ಶೋಭಗನ್ದರೇ ಪೂರ್ವಮರ್ಶಾಂಸಿ ಪ್ರತಿಸಾಧಯೇತ್-ಉಪಚರೇತ್|

Adhikarana kShataje pratyAkhyAyopacAraH (28-29) · Śloka 29

| ತ್ಯಕ್ತ್ವೋಪಚರ್ಯಃ ಕ್ಷತಜಃ ಶಲ್ಯಂ ಶಲ್ಯವತಸ್ತತಃ||೨೮|| ಆಹಾರೇಚ್ಚ ತಥಾ ದದ್ಯಾತ್ ಕೃಮಿಘ್ನಂ ಲೇಪಭೋಜನಮ್| ಪಿಣ್ಡನಾಡ್ಯಾದಯಃ ಸ್ವೇದಾಃ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಾ ರುಜಿ ಪೂಜಿತಾಃ||೨೯||

ಸ೦-ಕ್ಷತಜೋ ಭಗನ್ದರಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ-ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ, ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ| ಅನನ್ತರಂ ಶಲ್ಯವತಃ-ಸಶಲ್ಯಸ್ಯ, ಶಲ್ಯಮಾಹರೇತ್| ತಥಾ ಕೃಮಿಘ್ನಂ ಲೇಪಂ ಭೋಜನಂ ಚ ದದ್ಯಾತ್| ಪೀಡಾಯಾಂ ಚ ಸತ್ಯಾಂ ಪಿಣ್ಡಸ್ವೇದಾದಯಃ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಹಿತಾಃ|

Adhikarana bahucchidre gotIrthAdayashchchedAH (30) · Śloka 30

ಸರ್ವತ್ರ ಚ ಬಹುಚ್ಛಿದ್ರೇ ಛೇದಾನಾಲೋಚ್ಯ ಯೋಜಯೇತ್| ಗೀತೀರ್ಥಸರ್ವತೋಭದ್ರದಲಲಾಙ್ಗಲ್ಲಲಾಙ್ಗಲಾನ್||೩೦||

ಸ೦-ಬಹುಚ್ಛಿದ್ರೇ ಚ ಭಗನ್ದರೇ ಸರ್ವತ್ರೈವಾಲೋಚ್ಯ ಚತುರಶ್ಛೇದಾನ್ ಗೋತೀರ್ಥಕಾದಿಕಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಾನೇವ ಛೇದಾನಾಹ-ಗೋತೀರ್ಥೇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana gotIrthasya chedasya lakShaNam sarvatAbhadrasya chedasya lakShaNam ardhalA~ggalasya chedasya lakShaNam lA~ggalasya chedasya lakShaNam (31-32) · Śloka 32

ಪಾರ್ಶ್ವಂ ಗತೇನ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಛೇದೋ ಗೋತೀರ್ಥಕೋ ಮತಃ| ಸರ್ವತಃ ಸರ್ವತೋಭದ್ರಃ, ಪಾರ್ಶ್ವಚ್ಛೇದೋಽರ್ಧಲಾಙ್ಗಲಃ||೩೧|| ಪಾರ್ಶ್ವದ್ವಯೇ ಲಾಙ್ಗಲಕಃ| |೩೨|

ಸ೦-ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಪಾರ್ಶ್ವಂ ಗತೇನ ಯಶ್ಛೇದಃ ಸ ಗೋತೀರ್ಥಕಾಖ್ಯಃ, ಸ ಚ ಕಾವ್ಯಗತಗೋಮೂತ್ರಿಕಾಕಾರಃ| ಸರ್ವತೋ ಯಶ್ಛೇದಃ ಸ ಸರ್ವತೋಭದ್ರಾಖ್ಯಃ, ಸ ಚ ಸರ್ವತೋಭದ್ರಕಾವ್ಯಾಕಾರಃ| ಯ ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚೇದಃ, ಸ ಚ ದಲಲಾಙ್ಗಲಕಾಖ್ಯಃ,-ಕುಟಾರಹಿತಹಲಾಕಾರಃ| ಪಾರ್ಶ್ವದ್ವಯೇ ಯಶ್ಛೇದಃ ಸ ಲಾಙ್ಗಲಕಾಖ್ಯಃ,-ಸಮ್ಪೂರ್ಣಹಲಾಕಾರಃ|

Adhikarana sarvavraNAnAmagninA dAhaH (32) · Śloka 32

ಸಮಸ್ತಾಂಶ್ಚಾಗ್ನಿನಾ ದಹೇತ್| ಆಸ್ರಾವಮಾರ್ಗಾನ್ನಿಃಶೇಷಂ ನೈವಂ ವಿಕುರುತೇ ಪುನಃ||೩೨||

ಸ೦-ವ್ರಣಾನ್ ಸರ್ವಾಂಶ್ಚಾಸ್ರಾವಮಾರ್ಗಾನ್ ನಿಃಶೇಷಂ ಕೃತ್ವಾಽಗ್ನಿನಾ ದಹೇತ್| ಏವಂ ಕೃತೇ ಸತಿ ಪುನರ್ವಿಕಾರಂ ವ್ರಣೋ ನ ಯಾತಿ|

Adhikarana bhagandariNaH koShThashuddhou~antarA~antarA yatnaH (33) · Śloka 33

ಯತೇತ ಕೋಷ್ಠಶುದ್ಧೌ ಚ ಭಿಷಕ್ ತಸ್ಯಾನ್ತರಾಽನ್ತರಾ| |೩೩|

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ಭಗನ್ದರಿಣಃ, ಕೋಷ್ಠಶುದ್ಧೌ ಚಾನ್ತರಾಽನ್ತರಾ ವೈದ್ಯೋ ಯತೇತ|

Adhikarana bhagandariNaH vraNe biDAlAsthilepaH (33) · Śloka 33

| ಲೇಪೋ ವ್ರಣೇ ಬಿಡಾಲಾಸ್ಥಿ ತ್ರಿಫಲಾರಸಕಲ್ಕಿತಮ್||೩೩||

ಸ೦-ಮಾರ್ಜಾರಾಸ್ಥಿ ತ್ರಿಫಲಾರಸಕಲ್ಕಿತಂ ವ್ರಣೇ ಲೇಪೋ ಹಿತಃ|

Adhikarana bhagandariNaH jyotiShmatyAditailenAbhya~ggaH (34) · Śloka 34

ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಮಲಯುಲಾಙ್ಗಲಿಶೇಲುಪಾಠಾ- ಕುಮ್ಭಾಗ್ನಿಸರ್ಜ(ರ್ಜಿ)ಕರವೀರವಚಾಸುಧಾರ್ಕೈಃ| ಅಭ್ಯಞ್ಜನಾಯ ವಿಪಚೇತ ಭಗನ್ದರಾಣಾಂ ತೈಲಂ ವದನ್ತಿ ಪರಮಂ ಹಿತಮೇತದೇಷಾಮ್||೩೪||

ಸ೦-ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತ್ಯಾದಿಭಿರಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥಂ ತೈಲಂ ಪಚೇತ್| ಭಗನ್ದರಾಣಾಮೇತೇಷಾಮೇತತ್ ಪರಮಂ-ಅತಿಶಯೇನ, ಹಿತಂ ಗದನ್ತಿ| ವಸನ್ತತಿಲಕಾವೃತ್ತಮ್| ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಚ ಮಧುಕಾದಿ ದ್ರುತವಿಲಮ್ಬಿತಮ್|

Adhikarana bhagandariNaH madhukAditailam (35-36) · Śloka 36

ಮಧುಕರೋಧ್ರಕಣಾತ್ರುರೇಣುಕಾ- ದ್ವಿರಜನೀಫಲಿನೀಪಟುಸಾರಿವಾಃ| ಕಮಲಕೇಸರಪದ್ಮಕಧಾತಕೀ- ಮದನಸರ್ಜರಸಾಮಯರೋದಿಕಾಃ||೩೫|| ಸಬೀಜಪೂರಚ್ಛದನೈರೇಭಿಸ್ತೈಲಂ ವಿಪಾಚಿತಮ್| ಭಗನ್ದರಾಪಚೀಕುಷ್ಠಮಧುಮೇಹವ್ರಣಾಪಹಮ್||೩೬||

ಸ೦-ಮಧುಕಾದಿಭಿರೇತೈಃ ಸಬೀಜಪೂರಪತ್ರೈಸ್ತೈಲಂ ವಿಪಾಚಿತಂ ಭಗನ್ದರಾದಿಘ್ನಮ್|

Adhikarana bhagandariNaH ropaNo viDa~ggasArAdilehaH (37) · Śloka 37

ಮಧುತೈಲಯುತಾ ವಿಡಙ್ಗಸಾರ- ತ್ರಿಫಲಾಮಾಗಧಿಕಾಕಣಾಶ್ಚ ಲೀಢಾಃ| ಕೃಮಿಕುಷ್ಠಭಗನ್ದರಪ್ರಮೇಹ- ಕ್ಷತನಾಡೀವ್ರಣರೋಪಣಾ ಭವನ್ತಿ||೩೭||

ಸ೦-ವಿಡಙ್ಗಸಾರಾದಯೋ ಮಾಕ್ಷಿಕತೈಲಯುಕ್ತಾ ಲೀಢಾಃ ಕೃಮ್ಯಾದಿವ್ರಣರೋಪಣಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಮಾಗಧಿಕಾಕಣಾಃ-ಪಿಪ್ಪಲೀತಣ್ಡುಲಾಃ| ಔಪಚ್ಛನ್ದಸಿಕಂ ವೃತ್ತಮ್|

Adhikarana bhagandariNaH amRutAdgugguluH (38) · Śloka 38

ಅಮೃತಾತ್ರುಟಿವೇಲ್ಲವತ್ಸಕಂ ಕಲಿಪಥ್ಯಾಮಲಕಾನಿ ಗುಗ್ಗುಲುಃ| ಕ್ರಮವೃದ್ಧಮಿದಂ ಮಧುದ್ರುತಂ ಪಿಟಿಕಾಸ್ಥೌಲ್ಯಭಗನ್ದರಾನ್ ಜಯೇತ್||೩೮||

ಸ೦-ಅಮೃತಾದಿಕಮಿದಂ ಕ್ರಮೇಣ ಭಾಗವೃಧ್ದ್ಯಾ ವೃದ್ಧಂ ಮಧುನಾ ದ್ರುತಂ ಪಿಟಿಕಾದೀನ್ ಜಯೇತ್| ವೈತಾಲೀಯಮ್|

Adhikarana bhagandariNaH mAgadhikAdigugguluH (39) · Śloka 39

ಮಾಗಧಿಕಾಗ್ನಿಕಲಿಙ್ಗವಿಡಙ್ಗೈ- ರ್ಬಿಲ್ವಧೃತೈಃ ಸವರಾಪಲಷಟ್ಕೈಃ| ಗುಗ್ಗುಲುನಾ ಸದೃಶೇನ ಸಮೇತೈಃ ಕ್ಷೌದ್ರಯುತೈಃ ಸಕಲಾಮಯನಾಶಃ||೩೯||

ಸ೦-ಮಾಗಧಿಕಾದಿಕೈರ್ಬಿಲ್ವಧೃತೈಃ-ಪೃಥಕ್ ಪಲಮಿತೈಃ, ತ್ರಿಫಲಾಪಲಷಟ್ಕಸಹಿತೈಃ ಸರ್ವೈಸ್ತುಲ್ಯೇನ ಗುಗ್ಗುಲುನಾ ಯುತೈರ್ಮಧುಸಮೇತೈರ್ಮಿಶ್ರಿತೈರ್ಮಾತ್ರಯಾ ಭಕ್ಷಿತೈಃ(?) ಸಮಸ್ತವ್ಯಾಧಿಹರಣಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana bhagandariNaH svAyaM bhUvo gugguluH (40) · Śloka 40

ಗುಗ್ಗುಲುಪಞ್ಚಪಲಂ ಪಲಿಕಾಂಶಾ ಮಾಗಧಿಕಾ ತ್ರಿಫಲಾ ಚ ಪೃಥಕ್ಸ್ಯಾತ್| ತ್ವಕ್ತ್ರುಟಿಕರ್ಷಯುತಂ ಮಧುಲೀಢಂ ಕುಷ್ಠಭಗನ್ದರಗುಲ್ಮಗತಿಘ್ನಮ್||೪೦||

ಸ೦-ಗುಗ್ಗುಲುಪಲಾನಿ ಪಞ್ಚ, ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಯಃ ಪಲಾಂಶಿಕಾಃ, ತ್ವಗೇಲಯೋಃ ಪೃಥಕ್ ಕರ್ಷಮ್| ತದೇತನ್ಮಧುಲೀಢಂ ಕುಷ್ಠಾದಿಘ್ನಮ್| ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವಾಖ್ಯೋ ಗುಗ್ಗುಲುರೇಷ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ದೋಧಕಂ(ಕೇ) ವೃತ್ತಮ್(ತ್ತೇ)|

Adhikarana bhagandariNaH vAtarogajidouShadham (41) · Śloka 41

ಶೃಙ್ಗಬೇರರಜೋಯುಕ್ತಂ ತದೇವ ಚ ಸುಭಾವಿತಮ್| ಕ್ವಾಥೇನ ದಶಮೂಲಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾದ್ವಾತರೋಗಜಿತ್||೪೧||

ಸ೦-ತದೇವ-ಗುಗ್ಗುಲ್ವಾದಿಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ, ಶುಣ್ಠೀಚೂರ್ಣಯುತಂ ದಶಮೂಲಕ್ವಾಥೇನ ಸುಭಾವಿತಂ ವಿಶೇಷೇಣ ವಾತರೋಗಜಿತ್|

Adhikarana bhagandariNaH uttamAdigugguluH (42) · Śloka 42

ಉತ್ತಮಾಖದಿರಸಾರಜಂ ರಜಃ ಶೀಲಯನ್ನಸನವಾರಿಭಾವಿತಮ್| ಹನ್ತಿ ತುಲ್ಯಮಹಿಷಾಕ್ಷಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಕುಷ್ಠಮೇಹಪಿಟಿಕಾಭಗನ್ದರಾನ್||೪೨||

ಸ೦-ತ್ರಿಫಲಾದಿರಜೋಽಸನಕ್ವಾಥೇನ ಭಾVವಿತಂ ತುಲ್ಯಮಹಿಷಾಖ್ಯ(ಕ್ಷ)ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಶೀಲಯನ್ ಕುಷ್ಠಾದೀನ್ ಹನ್ತಿ| ರೋ ನರೌ ಲಗಯುತಾ ರಥೋದ್ಧತಾ|

Adhikarana sheSheShu yathAyogamupakramaH (43) · Śloka 43

ಭಗನ್ದರೇಷ್ವೇಷ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ ಶೇಷಾಣಿ ತು ವ್ಯಞ್ಜನಸಾಧನಾನಿ| ವ್ರಣಾಧಿಕಾರಾತ್ ಪರಿಶೀಲನಾಚ್ಚ ಸಮ್ಯಗ್ವಿದಿತ್ವೌಪಯಿಕಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್||೪೩||

ಸ೦-ಭಗನ್ದರೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಯಮುಪಕ್ರಮವಿಶೇಷೋಽಭಿಹಿತಃ| ಶೇಷಾಣಿ ತು ವ್ರಣಾನಿ ಪ್ರಕಟಸಾಧನಾನಿ| ತೇಷು ವ್ರಣಾಧಿಕಾರಾತ್ ಪರಿಶೀಲನಾಚ್ಚ ಸಮ್ಯಗ್ವಿದಿತ್ವೋಪಕ್ರಮಂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಉಪಜಾತಿಃ|

Adhikarana rUDhe~api bhagandare~ashvapRuShThagamanAdi varShAdhikaM varjayet (28) · Śloka 28

ಅಶ್ವಪೃಷ್ಠಗಮನಂ ಚಲರೋಧಂ ಮದ್ಯಮೈಥುನಮಜೀರ್ಣಮಸಾತ್ಮ್ಯಮ್| ಸಾಹಸಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ ರೂಢೇ ವತ್ಸರಂ ಪರಿಹರೇದಧಿಕಂ ವಾ||೪೪|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರ- ಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರ- ಸ್ಥಾನೇ ಭಗನ್ದರಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮಾ- ಷ್ಟಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೮||

ಸ೦-ಭಗನ್ದರೇ ವ್ರಣೇ ರೂಢೇಽಪಿ ತುರಗಪೃಷ್ಠಗಮನಾದಿಕಂ ವರ್ಷಂ ಯಾವದಧಿಕಂ ವಾ ಪರಿಹರೇದಿತಿ| ಸ್ವಾಗತಾವೃತ್ತಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯ- ಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೇ ಭಗನ್ದರ ಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮಾಷ್ಟಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨೮||