28. bhagandarapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bhagandarapratiShedhAdhyAyaH bhagandarasya nidAnaM lakShaNaM ca (2-5) · Śloka 5

ಅಥಾತೋ ಭಗನ್ದರಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಶುತ್ರೇ||೨|| ) ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಪೃಷ್ಠಗಮನಕಠಿನೋತ್ಕಟಕಾಸನೈಃ| ಅರ್ಶೋನಿದಾನಾಭಿಹಿತೈರಪರೈಶ್ಚ ನಿಷೇವಿತೈಃ||೧|| ಅನಿಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಪಾಕೇನ ಸದ್ಯೋ ವಾ ಸಾಧುಗರ್ಹಣೈಃ| ಪ್ರಾಯೇಣ ಪಿಟಿಕಾಪೂರ್ವೋ ಯೋಽಙ್ಗುಲೇ ಹ್ಯಙ್ಗುಲೇಽಪಿ ವಾ||೨|| ಪಾಯೋರ್ವ್ರಣೋಽನ್ತರ್ಬಾಹ್ಯೋ ವಾ ದುಷ್ಟಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಗೋ ಭವೇತ್| ಬಸ್ತಿಮೂತ್ರಾಶಯಾಭ್ಯಾಸಗತತ್ವಾತ್ಸ್ಯನ್ದನಾತ್ಮಕಃ||೩|| ಭಗನ್ದರಃ ಸ ಸರ್ವಾಶ್ಚ ದಾರಯತ್ಯಕ್ರಿಯಾವತಃ| ಭಗಬಸ್ತಿಗುದಾಂಸ್ತೇಷು ದೀರ್ಯಮಾಣೇಷು ಭೂರಿಭಿಃ||೪|| ವಾತಮೂತ್ರಶಕೃಚ್ಛುಕ್ರಂ ಖೈಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈರ್ವಮತಿ ಕ್ರಮಾತ್| |೫|

Adhikarana bhaga aShTavidhatvam (5) · Śloka 5

| ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗ್ಯುತೈಃ ಸರ್ವೈರಾಗನ್ತುಃ ಸೋಽಷ್ಟಮಃ ಸ್ಮೃತಃ||೫||

Adhikarana apavkashophasya piTikAtvam pavkoshophasya bhagandaratvam (6) · Śloka 6

ಅಪಕ್ವಂ ಪಿಟಿಕಾಮಾಹುಃ ಪಾಕಪ್ರಾಪ್ತಂ ಭಗನ್ದರಮ್| |೬|

Adhikarana bhagandarakRut piTikAyA lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ಗೂಢಮೂಲಾಂ ಸಸಂರಮ್ಭಾಂ ರುಗಾಢ್ಯಾಂ ರೂಢಕೋಪಿನೀಮ್||೬|| ಭಗನ್ದರಕರೀಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪಿಟಿಕಾಂ ನ ತ್ವತೋಽನ್ಯಥಾ| |೭|

Adhikarana vAtajAyAH piTikAyA lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ತತ್ರ ಶ್ಯಾವಾಽರುಣಾ ತೋದಭೇದಸ್ಫುರಣರುಕ್ಕರೀ||೭|| ಪಿಟಿಕಾ ಮಾರುತಾತ್| |೮|

Adhikarana pittajAyAH piTikAyA lakShaNam (8) · Śloka 8

ಪಿತ್ತಾದುಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಾವದುಚ್ಛ್ರಿತಾ| ರಾಗಿಣಿ ತನುರೂಷ್ಮಾಢ್ಯಾ ಜ್ವರಧೂಮಾಯನಾನ್ವಿತಾ||೮||

Adhikarana kaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

ಸ್ಥಿರಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಮಹಾಮೂಲಾ ಪಾಣ್ಡುಃ ಕಣ್ಡುಮತೀ ಕಫಾತ್| |೯|

Adhikarana vAtapittajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

| ಶ್ಯಾವಾ ತಾಮ್ರಾ ಸದಾಹೋಷಾ ಘೋರರುಗ್ ವಾತಪಿತ್ತಜಾ||೯||

Adhikarana vAtakaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (10) · Śloka 10

ಪಾಣ್ಡುರಾ ಕಿಞ್ಚಿದಾಶ್ಯಾವಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಪಾಕಾ ಕಫಾನಿಲಾತ್| |೧೦|

Adhikarana sarvajAyAH piTikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| ಪಾದಾಙ್ಗುಷ್ಠಸಮಾ ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈರ್ನಾನಾವಿಧವ್ಯಥಾ||೧೦|| ಶೂಲಾರೋಚಕತೃಡ್ದಾಹಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿರುಪದ್ರುತಾ| |೧೧|

Adhikarana etAH pakvA vraNA bhavanti (11) · Śloka 11

ವ್ರಣತಾಂ ಯಾನ್ತಿ ತಾಃ ಪಕ್ವಾಃ ಪ್ರಮಾದಾತ್| |೧೧|

Adhikarana 1 shataponakasya bhagandarasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

| ತತ್ರ ವಾತಜಾ||೧೧|| ಚೀಯತೇಽಣುಮುಖೈಶ್ಛಿದ್ರೈಃ ಶತಪೋನಕವತ್ ಕ್ರಮಾತ್| ಅಚ್ಛಂ ಸ್ರವದ್ಭಿರಾಸ್ರಾವಮಜಸ್ರಂ ಫೇನಸಂಯುತಮ್||೧೨|| ಶತಪೋನಕಸಂಜ್ಞೋಽಯಮ್| |೧೩|

Adhikarana 2 uShTragrIvasya bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ಉಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಸ್ತು ಪಿತ್ತಜಃ| |೧೩|

Adhikarana 3 paristrAviNo bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| ಬಹುಪಿಚ್ಛಾಪರಿಸ್ರಾವೀ ಪರಿಸ್ರಾವೀ ಕಫೋದ್ಭವಃ||೧೩||

Adhikarana 4 parikShepiNo bhagandarasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ಪರಿಕ್ಷೇಪೀ ಪರಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಗುದಂ ಗತಿಃ| ಜಾಯತೇ ಪರಿತಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಾಕಾರಂ ಪರಿಖೇವ ಚ||೧೪||

Adhikarana 5 RujoH bhagandarasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ಋಜುರ್ವಾತಕಫಾದೃಜ್ವ್ಯಾ ಗುದೋ ಗತ್ಯಾಽತ್ರ ದೀರ್ಯತೇ| |೧೫|

Adhikarana 6 arshostrAviNo bhagandarasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಪೂರ್ವೋತ್ಥಂ ದುರ್ನಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುಪ್ಯತಃ||೧೫|| ಅರ್ಶೋಮೂಲೇ ತತಃ ಶೋಫಃ ಕಣ್ಡೂದಾಹಾದಿಮಾನ್ ಭವೇತ್| ಸ ಶೀಘ್ರಂ ಪಕ್ವಭಿನ್ನೋಽಸ್ಯ ಕ್ಲೇದಯನ್ಮೂಲಮರ್ಶಸಃ||೧೬|| ಸ್ರವತ್ಯಜಸ್ರಂ ಗತಿಭಿರಯಮರ್ಶೋಭಗನ್ದರಃ| |೧೭|

Adhikarana 7 shambukAvartasya bhagandarasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| ಸರ್ವಜಃ ಶಮ್ಬುಕಾವರ್ತಃ ಶಮ್ಬುಕಾವರ್ತಸನ್ನಿಭಃ||೧೭|| ಗತಯೋ ದಾರಯನ್ತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ರುಗ್ವೇಗೈರ್ದಾರುಣೈರ್ಗುದಮ್| |೧೮|

Adhikarana 8 kShatajasya bhagandarasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| ಅಸ್ಥಿಲೇಶೋಽಭ್ಯವಹೃತೋ ಮಾಂಸಗೃದ್ಧ್ಯಾ ಯದಾ ಗುದಮ್||೧೮|| ಕ್ಷಿಣೋತಿ ತಿರ್ಯಙ್ನಿರ್ಗಚ್ಛನ್ನುನ್ಮಾರ್ಗಂ ಕ್ಷತತೋ ಗತಿಃ| ಸ್ಯಾತ್ತತಃ ಪೂಯದೀರ್ಣಾಯಾಂ ಮಾಂಸಕೋಥೇನ ತತ್ರ ಚ||೧೯|| ಜಾಯನ್ತೇ ಕೃಮಯಸ್ತಸ್ಯ ಖಾದನ್ತಃ ಪರಿತೋ ಗುದಮ್| ವಿದಾರಯನ್ತಿ ನಚಿರಾದುನ್ಮಾರ್ಗೀ ಕ್ಷತಜಶ್ಚ ಸಃ||೨೦||

Adhikarana eteShujasya rugAdayo vranavat (21) · Śloka 21

ತೇಷು ರುಗ್ದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದೀನ್ ವಿದ್ಯಾದ್ ವ್ರಣನಿಷೇಧತಃ| |೨೧|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (21-22) · Śloka 22

| ಷಟ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧನಾಸ್ತೇಷಾಂ, ನಿಚಯಕ್ಷತಜೌ ತ್ಯಜೇತ್||೨೧|| ಪ್ರವಾಹಿಣೀಂ ವಲೀಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸೇವನೀಂ ವಾ ಸಮಾಶ್ರಿತಮ್| |೨೨|

Adhikarana asya piTikA yathApAkaM na yAti tathA yantraH (22-23) · Śloka 23

| ಅಥಾಸ್ಯ ಪಿಟಿಕಾಮೇವ ತಥಾ ಯತ್ನಾದುಪಾಚರೇತ್||೨೨|| ಶುಧ್ದ್ಯಸೃಕ್ಸ್ರುತಿಸೇಕಾದ್ಯೈರ್ಯಥಾ ಪಾಕಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ| |೨೩|

Adhikarana pAke tu tasyA avA~gukhatvAdyavalokanam (23-24) · Śloka 24

| ಪಾಕೇ ಪುನರುಪಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವೇದಿತಂ ಚಾವಗಾಹತಃ||೨೩|| ಯನ್ತ್ರಯಿತ್ವಾಽರ್ಶಸಮಿವ ಪಶ್ಯೇತ್ಸಮ್ಯಗ್ಭಗನ್ದರಮ್| ಅರ್ವಾಚೀನಂ ಪರಾಚೀನಮನ್ತರ್ಮುಖಬಹಿರ್ಮುಖಮ್||೨೪||

Adhikarana antarmukhe bahirmukhe ca shastreNa pATanaM kRutvA kShArAgninA sAdhayet,uShTrakandhare kShANaiva sAdhayet (25-26) · Śloka 26

ಅಥಾನ್ತರ್ಮುಖಮೇಷಿತ್ವಾ ಸಮ್ಯಕ್ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಪಾಟಯೇತ್| ಬಹಿರ್ಮುಖಂ ಚ ನಿಃಶೇಷಂ ತತಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ಸಾಧಯೇತ್||೨೫|| ಅಗ್ನಿನಾ ವಾ ಭಿಷಕ್ ಸಾಧು ಕ್ಷಾರೇಣೈವೋಷ್ಟ್ರಕನ್ಧರಮ್| |೨೬|

Adhikarana shataponake pATanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| ನಾಡೀರೇಕಾನ್ತರಾಃ ಕೃತ್ವಾ ಪಾಟಯೇಚ್ಛತಪೋನಕಮ್||೨೬|| ತಾಸು ರೂಢಾಸು ಶೋಷಾಶ್ಚ, ಮೃತ್ಯುರ್ದೀರ್ಣೇ ಗುದೇಽನ್ಯಥಾ| |೨೭|

Adhikarana parikSheNi kShArasUtraiH sAdhanam (27) · Śloka 27

| ಪರಿಕ್ಷೇಪಿಣೀ ಚಾಪ್ಯೇವಂ ನಾಡ್ಯುಕ್ತೈಃ ಕ್ಷಾರಸೂತ್ರಕೈಃ||೨೭||

Adhikarana arshobhagandare~arshaH pratisAdhanAdi (28) · Śloka 28

ಅರ್ಶೋಭಗನ್ದರೇ ಪೂರ್ವಮರ್ಶಾಂಸಿ ಪ್ರತಿಸಾಧಯೇತ್| |೨೮|

Adhikarana kShataje pratyAkhyAyopacAraH (28-29) · Śloka 29

| ತ್ಯಕ್ತ್ವೋಪಚರ್ಯಃ ಕ್ಷತಜಃ ಶಲ್ಯಂ ಶಲ್ಯವತಸ್ತತಃ||೨೮|| ಆಹಾರೇಚ್ಚ ತಥಾ ದದ್ಯಾತ್ ಕೃಮಿಘ್ನಂ ಲೇಪಭೋಜನಮ್| ಪಿಣ್ಡನಾಡ್ಯಾದಯಃ ಸ್ವೇದಾಃ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಾ ರುಜಿ ಪೂಜಿತಾಃ||೨೯||

Adhikarana bahucchidre gotIrthAdayashchchedAH (30) · Śloka 30

ಸರ್ವತ್ರ ಚ ಬಹುಚ್ಛಿದ್ರೇ ಛೇದಾನಾಲೋಚ್ಯ ಯೋಜಯೇತ್| ಗೀತೀರ್ಥಸರ್ವತೋಭದ್ರದಲಲಾಙ್ಗಲ್ಲಲಾಙ್ಗಲಾನ್||೩೦||

Adhikarana gotIrthasya chedasya lakShaNam sarvatAbhadrasya chedasya lakShaNam ardhalA~ggalasya chedasya lakShaNam lA~ggalasya chedasya lakShaNam (31-32) · Śloka 32

ಪಾರ್ಶ್ವಂ ಗತೇನ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಛೇದೋ ಗೋತೀರ್ಥಕೋ ಮತಃ| ಸರ್ವತಃ ಸರ್ವತೋಭದ್ರಃ, ಪಾರ್ಶ್ವಚ್ಛೇದೋಽರ್ಧಲಾಙ್ಗಲಃ||೩೧|| ಪಾರ್ಶ್ವದ್ವಯೇ ಲಾಙ್ಗಲಕಃ| |೩೨|

Adhikarana sarvavraNAnAmagninA dAhaH (32) · Śloka 32

ಸಮಸ್ತಾಂಶ್ಚಾಗ್ನಿನಾ ದಹೇತ್| ಆಸ್ರಾವಮಾರ್ಗಾನ್ನಿಃಶೇಷಂ ನೈವಂ ವಿಕುರುತೇ ಪುನಃ||೩೨||

Adhikarana bhagandariNaH koShThashuddhou~antarA~antarA yatnaH (33) · Śloka 33

ಯತೇತ ಕೋಷ್ಠಶುದ್ಧೌ ಚ ಭಿಷಕ್ ತಸ್ಯಾನ್ತರಾಽನ್ತರಾ| |೩೩|

Adhikarana bhagandariNaH vraNe biDAlAsthilepaH (33) · Śloka 33

| ಲೇಪೋ ವ್ರಣೇ ಬಿಡಾಲಾಸ್ಥಿ ತ್ರಿಫಲಾರಸಕಲ್ಕಿತಮ್||೩೩||

Adhikarana bhagandariNaH jyotiShmatyAditailenAbhya~ggaH (34) · Śloka 34

ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಮಲಯುಲಾಙ್ಗಲಿಶೇಲುಪಾಠಾ- ಕುಮ್ಭಾಗ್ನಿಸರ್ಜ(ರ್ಜಿ)ಕರವೀರವಚಾಸುಧಾರ್ಕೈಃ| ಅಭ್ಯಞ್ಜನಾಯ ವಿಪಚೇತ ಭಗನ್ದರಾಣಾಂ ತೈಲಂ ವದನ್ತಿ ಪರಮಂ ಹಿತಮೇತದೇಷಾಮ್||೩೪||

Adhikarana bhagandariNaH madhukAditailam (35-36) · Śloka 36

ಮಧುಕರೋಧ್ರಕಣಾತ್ರುರೇಣುಕಾ- ದ್ವಿರಜನೀಫಲಿನೀಪಟುಸಾರಿವಾಃ| ಕಮಲಕೇಸರಪದ್ಮಕಧಾತಕೀ- ಮದನಸರ್ಜರಸಾಮಯರೋದಿಕಾಃ||೩೫|| ಸಬೀಜಪೂರಚ್ಛದನೈರೇಭಿಸ್ತೈಲಂ ವಿಪಾಚಿತಮ್| ಭಗನ್ದರಾಪಚೀಕುಷ್ಠಮಧುಮೇಹವ್ರಣಾಪಹಮ್||೩೬||

Adhikarana bhagandariNaH ropaNo viDa~ggasArAdilehaH (37) · Śloka 37

ಮಧುತೈಲಯುತಾ ವಿಡಙ್ಗಸಾರ- ತ್ರಿಫಲಾಮಾಗಧಿಕಾಕಣಾಶ್ಚ ಲೀಢಾಃ| ಕೃಮಿಕುಷ್ಠಭಗನ್ದರಪ್ರಮೇಹ- ಕ್ಷತನಾಡೀವ್ರಣರೋಪಣಾ ಭವನ್ತಿ||೩೭||

Adhikarana bhagandariNaH amRutAdgugguluH (38) · Śloka 38

ಅಮೃತಾತ್ರುಟಿವೇಲ್ಲವತ್ಸಕಂ ಕಲಿಪಥ್ಯಾಮಲಕಾನಿ ಗುಗ್ಗುಲುಃ| ಕ್ರಮವೃದ್ಧಮಿದಂ ಮಧುದ್ರುತಂ ಪಿಟಿಕಾಸ್ಥೌಲ್ಯಭಗನ್ದರಾನ್ ಜಯೇತ್||೩೮||

Adhikarana bhagandariNaH mAgadhikAdigugguluH (39) · Śloka 39

ಮಾಗಧಿಕಾಗ್ನಿಕಲಿಙ್ಗವಿಡಙ್ಗೈ- ರ್ಬಿಲ್ವಧೃತೈಃ ಸವರಾಪಲಷಟ್ಕೈಃ| ಗುಗ್ಗುಲುನಾ ಸದೃಶೇನ ಸಮೇತೈಃ ಕ್ಷೌದ್ರಯುತೈಃ ಸಕಲಾಮಯನಾಶಃ||೩೯||

Adhikarana bhagandariNaH svAyaM bhUvo gugguluH (40) · Śloka 40

ಗುಗ್ಗುಲುಪಞ್ಚಪಲಂ ಪಲಿಕಾಂಶಾ ಮಾಗಧಿಕಾ ತ್ರಿಫಲಾ ಚ ಪೃಥಕ್ಸ್ಯಾತ್| ತ್ವಕ್ತ್ರುಟಿಕರ್ಷಯುತಂ ಮಧುಲೀಢಂ ಕುಷ್ಠಭಗನ್ದರಗುಲ್ಮಗತಿಘ್ನಮ್||೪೦||

Adhikarana bhagandariNaH vAtarogajidouShadham (41) · Śloka 41

ಶೃಙ್ಗಬೇರರಜೋಯುಕ್ತಂ ತದೇವ ಚ ಸುಭಾವಿತಮ್| ಕ್ವಾಥೇನ ದಶಮೂಲಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾದ್ವಾತರೋಗಜಿತ್||೪೧||

Adhikarana bhagandariNaH uttamAdigugguluH (42) · Śloka 42

ಉತ್ತಮಾಖದಿರಸಾರಜಂ ರಜಃ ಶೀಲಯನ್ನಸನವಾರಿಭಾವಿತಮ್| ಹನ್ತಿ ತುಲ್ಯಮಹಿಷಾಕ್ಷಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಕುಷ್ಠಮೇಹಪಿಟಿಕಾಭಗನ್ದರಾನ್||೪೨||

Adhikarana sheSheShu yathAyogamupakramaH (43) · Śloka 43

ಭಗನ್ದರೇಷ್ವೇಷ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ ಶೇಷಾಣಿ ತು ವ್ಯಞ್ಜನಸಾಧನಾನಿ| ವ್ರಣಾಧಿಕಾರಾತ್ ಪರಿಶೀಲನಾಚ್ಚ ಸಮ್ಯಗ್ವಿದಿತ್ವೌಪಯಿಕಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್||೪೩||

Adhikarana rUDhe~api bhagandare~ashvapRuShThagamanAdi varShAdhikaM varjayet (28) · Śloka 28

ಅಶ್ವಪೃಷ್ಠಗಮನಂ ಚಲರೋಧಂ ಮದ್ಯಮೈಥುನಮಜೀರ್ಣಮಸಾತ್ಮ್ಯಮ್| ಸಾಹಸಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ ರೂಢೇ ವತ್ಸರಂ ಪರಿಹರೇದಧಿಕಂ ವಾ||೪೪|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರ- ಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರ- ಸ್ಥಾನೇ ಭಗನ್ದರಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮಾ- ಷ್ಟಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೮||