28. bhagandarapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

വ്രണസാമാന്യാദ് ഭഗന്ദരപ്രതിഷേദമാചഷ്ടേ-

Adhikarana bhagandarapratiShedhAdhyAyaH bhagandarasya nidAnaM lakShaNaM ca (2-5) · Śloka 5

അഥാതോ ഭഗന്ദരപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യശുത്രേ||൨|| ) ഹസ്ത്യശ്വപൃഷ്ഠഗമനകഠിനോത്കടകാസനൈഃ| അര്ശോനിദാനാഭിഹിതൈരപരൈശ്ച നിഷേവിതൈഃ||൧|| അനിഷ്ടാദൃഷ്ടപാകേന സദ്യോ വാ സാധുഗര്ഹണൈഃ| പ്രായേണ പിടികാപൂര്വോ യോऽങ്ഗുലേ ഹ്യങ്ഗുലേऽപി വാ||൨|| പായോര്വ്രണോऽന്തര്ബാഹ്യോ വാ ദുഷ്ടാസൃങ്മാംസഗോ ഭവേത്| ബസ്തിമൂത്രാശയാഭ്യാസഗതത്വാത്സ്യന്ദനാത്മകഃ||൩|| ഭഗന്ദരഃ സ സര്വാശ്ച ദാരയത്യക്രിയാവതഃ| ഭഗബസ്തിഗുദാംസ്തേഷു ദീര്യമാണേഷു ഭൂരിഭിഃ||൪|| വാതമൂത്രശകൃച്ഛുക്രം ഖൈഃ സൂക്ഷ്മൈര്വമതി ക്രമാത്| |൫|

സ൦-ഹസ്ത്യശ്വാദിഗമനാദിഭിരര്ശോനിദാനോക്തൈരപരൈരപി നിഷേവിതൈരശുഭപുരാകൃതകര്മവിപാകേന സദ്യോ വാ സാധുനിന്ദാഭിഃ പായോരങ്ഗുലേ ദ്വ്യങ്ഗുലേ വാ യോ വ്രണോऽന്തര്ബാഹ്യോ വാ ബാഹു ല്യേന പിടികാപൂര്വാ ദുഷ്ടരക്തമാംസഗോ ബസ്തിമൂത്രാശയസമീപഗതത്വാത് സ്യന്ദനസ്വഭാവഃ സ ഭഗന്ദരഃ സ്യാത്| സം-ഭഗാദീന് സര്വാന് ദാരയതി, ക്രിയാരഹിതസ്യ പുംസഃ| തേഷു-ഭഗാദിഷു, ശീര്യമാണേഷു ഖൈഃ-ഛിദ്രൈഃ, സൂക്ഷ്മൈര്ബഹുഭിഃ ക്രമേണ വാതാദീന് വമതി|

Adhikarana bhaga aShTavidhatvam (5) · Śloka 5

| ദോഷൈഃ പൃഥഗ്യുതൈഃ സര്വൈരാഗന്തുഃ സോऽഷ്ടമഃ സ്മൃതഃ||൫||

സ൦-ഭഗന്ദരാഖ്യോ വ്രണോ ദോഷൈഃ പൃഥക് ത്രിധാ| യുക്തൈശ്ച ദോഷൈസ്ത്രിധാ| സര്വൈരേകഃ| ആഗന്തുരഷ്ടമോ ഗദിതഃ|

Adhikarana apavkashophasya piTikAtvam pavkoshophasya bhagandaratvam (6) · Śloka 6

അപക്വം പിടികാമാഹുഃ പാകപ്രാപ്തം ഭഗന്ദരമ്| |൬|

സ൦-അപക്വം ശോഫം പിടികാം കഥയന്തി| പക്വം ശോഫം ഭഗന്ദരമാഹുഃ|

Adhikarana bhagandarakRut piTikAyA lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ഗൂഢമൂലാം സസംരമ്ഭാം രുഗാഢ്യാം രൂഢകോപിനീമ്||൬|| ഭഗന്ദരകരീം വിദ്യാത് പിടികാം ന ത്വതോऽന്യഥാ| |൭|

സ൦-പിടികാം ഗൂഢമൂലാദിഗുണാം ഭഗന്ദരകരീം വിദ്യാത്| അതോऽന്യഥാ-വിപര്യയേണ, പിടികാമാത്രാം വിജാനീയാത്|

Adhikarana vAtajAyAH piTikAyA lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| തത്ര ശ്യാവാऽരുണാ തോദഭേദസ്ഫുരണരുക്കരീ||൭|| പിടികാ മാരുതാത്| |൮|

സ൦-തേഷു മധ്യാച്ഛ്യാവാദിഗുണാ പിടികാ പവനാത് സ്യാത്|

Adhikarana pittajAyAH piTikAyA lakShaNam (8) · Śloka 8

പിത്താദുഷ്ട്രഗ്രീവാവദുച്ഛ്രിതാ| രാഗിണി തനുരൂഷ്മാഢ്യാ ജ്വരധൂമായനാന്വിതാ||൮||

സ൦-പിത്താത് പിടികോഷ്ട്രഗ്രീവേവോച്ഛ്രിതാ രാഗാദിഗുണാന്വിതാ ച സ്യാത്|

Adhikarana kaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

സ്ഥിരാ സ്നിഗ്ധാ മഹാമൂലാ പാണ്ഡുഃ കണ്ഡുമതീ കഫാത്| |൯|

സ൦-കഫാത് പിടികാ സ്ഥിരാദിഗുണാ സ്യാത്|

Adhikarana vAtapittajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

| ശ്യാവാ താമ്രാ സദാഹോഷാ ഘോരരുഗ് വാതപിത്തജാ||൯||

സ൦-വാതപിത്തോത്ഥാ പിടികാ ശ്യാവദിഗുണാ സ്യാത്|

Adhikarana vAtakaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (10) · Śloka 10

പാണ്ഡുരാ കിഞ്ചിദാശ്യാവാ കൃച്ഛ്രപാകാ കഫാനിലാത്| |൧൦|

സ൦-ശ്ലേഷ്മപവനാത് പിടികാ പാണ്ഡുരാദിഗുണാ സ്യാത്| കഫപിത്തജസ്തു ഭഗന്ദരഃ "അര്ശഃസ(ദുര്നാ)മാശ്രിത്യ" (ശ്ലോ.൧൫) ഇത്യാരഭ്യാഗ്രേ പ്രതിപാദയിഷ്യതി| തേനേഹ തത്പിടികാ തന്ത്രകൃതാ നാഭിഹിതാ|

Adhikarana sarvajAyAH piTikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| പാദാങ്ഗുഷ്ഠസമാ സര്വൈര്ദോഷൈര്നാനാവിധവ്യഥാ||൧൦|| ശൂലാരോചകതൃഡ്ദാഹജ്വരച്ഛര്ദിരുപദ്രുതാ| |൧൧|

സ൦-സര്വൈര്ദോഷൈഃ പാദാങുഷ്ഠതുല്യാ നാനാവിധവ്യഥാ ശൂലാദിഭിരുപദ്രുതാ പിടികാ സ്യാത്|

Adhikarana etAH pakvA vraNA bhavanti (11) · Śloka 11

വ്രണതാം യാന്തി താഃ പക്വാഃ പ്രമാദാത്| |൧൧|

സ൦-താശ്ച പിടികാഃ പ്രമാദാത്-അയത്നാത്, പക്വാഃ സദ്യോ വ്രണതാം യാന്തി|

Adhikarana 1 shataponakasya bhagandarasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

| തത്ര വാതജാ||൧൧|| ചീയതേऽണുമുഖൈശ്ഛിദ്രൈഃ ശതപോനകവത് ക്രമാത്| അച്ഛം സ്രവദ്ഭിരാസ്രാവമജസ്രം ഫേനസംയുതമ്||൧൨|| ശതപോനകസംജ്ഞോऽയമ്| |൧൩|

സ൦-തേഷു മധ്യാദ്വാതജാ പിടികാ ശതപോനകവത്-തിത ഉവത്, സൂക്ഷ്മദ്വാരൈശ്ഛിദ്രൈഃ ക്രമേണ ചീയതേ| കിം കുര്വാണൈഃ ? അച്ഛം-തനും, ആസ്രാവം സഹ ഫേനമനവരതം സ്രവദ്ഭിഃ| അയം ശതപോനകസംജ്ഞോ ഭഗന്ദരഃ|

Adhikarana 2 uShTragrIvasya bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ഉഷ്ട്രഗ്രീവസ്തു പിത്തജഃ| |൧൩|

സ൦-പിത്തജസ്തു ഭഗന്ദര ഉഷ്ട്രഗ്രീവാഖ്യഃ|

Adhikarana 3 paristrAviNo bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| ബഹുപിച്ഛാപരിസ്രാവീ പരിസ്രാവീ കഫോദ്ഭവഃ||൧൩||

സ൦-കഫോത്ഥോ ഭഗന്ദരോ ബഹുപിച്ഛപരിസ്രാവീ സ്യാത്| സ ച പരിസ്രാവീ കഥ്യതേ|

Adhikarana 4 parikShepiNo bhagandarasya lakShaNam (14) · Śloka 14

വാതപിത്താത്പരിക്ഷേപീ പരിക്ഷിപ്യ ഗുദം ഗതിഃ| ജായതേ പരിതസ്തത്ര പ്രാകാരം പരിഖേവ ച||൧൪||

സ൦-വാതപിത്താത് പരിക്ഷേപീത്യുച്യതേ| തത്ര ഗുദം പരിക്ഷിപ്യ ഗതിഃ പുരപ്രാകാരം പരിതഃ പരിഖേവ ച ജായതേ|

Adhikarana 5 RujoH bhagandarasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ഋജുര്വാതകഫാദൃജ്വ്യാ ഗുദോ ഗത്യാऽത്ര ദീര്യതേ| |൧൫|

സ൦-വാതകഫാദ് ഋജുസംജ്ഞോ ഭഗന്ദരഃ| തത്ര ഋജ്വ്യാ ഗത്യാ ഗുദോ ദീര്യതേ|

Adhikarana 6 arshostrAviNo bhagandarasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| കഫപിത്തേ തു പൂര്വോത്ഥം ദുര്നാമാശ്രിത്യ കുപ്യതഃ||൧൫|| അര്ശോമൂലേ തതഃ ശോഫഃ കണ്ഡൂദാഹാദിമാന് ഭവേത്| സ ശീഘ്രം പക്വഭിന്നോऽസ്യ ക്ലേദയന്മൂലമര്ശസഃ||൧൬|| സ്രവത്യജസ്രം ഗതിഭിരയമര്ശോഭഗന്ദരഃ| |൧൭|

സ൦-പൂര്വോത്ഥം ദുര്നാമ സമാശ്രിത്യ കഫപിത്തേ യദാ കുപ്യതഃ, തതഃ-തത്കോപാത്, അര്ശോമൂലേ ശോഫഃ കണ്ഡ്വാദിമാന് സ്യാത്| സഃ-ശോഫഃ, പക്വഭിന്നോऽസ്യ-അര്ശസോ, മൂലമാശ്വേവ ക്ലേദയന് ഗതിഭിരജസ്രം സ്രവതി| സ ശോഫോऽര്ശോഭഗന്ദര ഉച്യതേ|

Adhikarana 7 shambukAvartasya bhagandarasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| സര്വജഃ ശമ്ബുകാവര്തഃ ശമ്ബുകാവര്തസന്നിഭഃ||൧൭|| ഗതയോ ദാരയന്ത്യസ്മിന് രുഗ്വേഗൈര്ദാരുണൈര്ഗുദമ്| |൧൮|

സ൦-സന്നിപാതോത്ഥഃ ശമ്ബുകാവര്തസംജ്ഞഃ ശമ്ബുകാവര്തസമഃ സ്യാത്| അസ്മിന്-സര്വജേ ഭഗന്ദരേ, രുഗ്വേഗൈസ്തീവ്രൈര്ഗതയോ ഗുദം ദാരയന്തി|

Adhikarana 8 kShatajasya bhagandarasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| അസ്ഥിലേശോऽഭ്യവഹൃതോ മാംസഗൃദ്ധ്യാ യദാ ഗുദമ്||൧൮|| ക്ഷിണോതി തിര്യങ്നിര്ഗച്ഛന്നുന്മാര്ഗം ക്ഷതതോ ഗതിഃ| സ്യാത്തതഃ പൂയദീര്ണായാം മാംസകോഥേന തത്ര ച||൧൯|| ജായന്തേ കൃമയസ്തസ്യ ഖാദന്തഃ പരിതോ ഗുദമ്| വിദാരയന്തി നചിരാദുന്മാര്ഗീ ക്ഷതജശ്ച സഃ||൨൦||

സ൦-അസ്ഥിലവോ മാംസഗാര്ധ്യേന ഭുക്തോ യദാ തിര്യക്-ഉന്മാര്ഗം, നിര്ഗച്ഛന് ഗുദം ക്ഷിണോതി, തദാ ക്ഷാതാദ്ഗതിഃ സ്യാത്| തതഃ പൂയദീര്ണായാം ഗതൌ മാംസകോഥേന ച തസ്മിന് കൃമയോ ഭവന്തി| തേ ച കൃമയഃ തസ്യ-ഭഗന്ദരിണോ, ഗുദം ഭക്ഷയന്തഃ പരിതോ വിദാരയന്തി ശീഘ്രമേവ| അസാവുന്മാര്ഗീ ക്ഷതജശ്ചോച്യതേ|

Adhikarana eteShujasya rugAdayo vranavat (21) · Śloka 21

തേഷു രുഗ്ദാഹകണ്ഡ്വാദീന് വിദ്യാദ് വ്രണനിഷേധതഃ| |൨൧|

സ൦-തേഷു-ഭഗന്ദരേഷു, വ്രണനിഷേധതോ-വ്രണപ്രതിഷേധാത്, രുഗാദീന് വിദ്യാത്|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (21-22) · Śloka 22

| ഷട് കൃച്ഛ്രസാധനാസ്തേഷാം, നിചയക്ഷതജൌ ത്യജേത്||൨൧|| പ്രവാഹിണീം വലീം പ്രാപ്തം സേവനീം വാ സമാശ്രിതമ്| |൨൨|

സ൦-തേഷാം മധ്യാത് കൃച്ഛ്രസാധനാഃ ഷട്-ഏകദോഷജാ ദ്വിദോഷജാശ്ച| സന്നിപാതജം ക്ഷതജം ച ത്യജേത്| പ്രവാഹിണീം വലീം പ്രാപ്തം യദ്ഭഗന്ദരം തത്ത്യജേത്| തഥാ സേവനീമാശ്രിത്യ യജ്ജാതം തച്ച വര്ജയേത്|

Adhikarana asya piTikA yathApAkaM na yAti tathA yantraH (22-23) · Śloka 23

| അഥാസ്യ പിടികാമേവ തഥാ യത്നാദുപാചരേത്||൨൨|| ശുധ്ദ്യസൃക്സ്രുതിസേകാദ്യൈര്യഥാ പാകം ന ഗച്ഛതി| |൨൩|

സ൦-അഥാസ്യ-ഭഗന്ദരസ്യ, പിടികാമേവ-പിടികാവസ്ഥാമേവ, യത്നം കൃത്വാ ശുധ്ദ്യാദിഭിസ്തഥോപക്രമേത് യഥാ പാകം ന പ്രാപ്നോതി|

Adhikarana pAke tu tasyA avA~gukhatvAdyavalokanam (23-24) · Śloka 24

| പാകേ പുനരുപസ്നിഗ്ധം സ്വേദിതം ചാവഗാഹതഃ||൨൩|| യന്ത്രയിത്വാऽര്ശസമിവ പശ്യേത്സമ്യഗ്ഭഗന്ദരമ്| അര്വാചീനം പരാചീനമന്തര്മുഖബഹിര്മുഖമ്||൨൪||

സ൦-പാകേ തു സത്യുപസ്നിഗ്ധമവഗാഹേന ച സ്വേദിതം തതോऽര്ശസമിവ യന്ത്രയിത്വാ സുഷ്ഠു ഭഗന്ദരം പശ്യേത്-അവാങ്മുഖം പരാങ്മുഖം വാ, അന്തര്മുഖം ബഹിര്മുഖം വാ, ഇത്യേവം സുഷ്ഠു നിരൂപ്യ| അര്വാചീനമിതി "വിഭാഷാഞ്ചേരദിക് സ്ത്രിയാമ്" ഇതി സ്വാര്ഥേ ഖഃ|

Adhikarana antarmukhe bahirmukhe ca shastreNa pATanaM kRutvA kShArAgninA sAdhayet,uShTrakandhare kShANaiva sAdhayet (25-26) · Śloka 26

അഥാന്തര്മുഖമേഷിത്വാ സമ്യക് ശസ്ത്രേണ പാടയേത്| ബഹിര്മുഖം ച നിഃശേഷം തതഃ ക്ഷാരേണ സാധയേത്||൨൫|| അഗ്നിനാ വാ ഭിഷക് സാധു ക്ഷാരേണൈവോഷ്ട്രകന്ധരമ്| |൨൬|

സ൦-അനന്തരമന്തര്മുഖമേഷിണ്യാ ഏഷിത്വാ സമ്യക് ശസ്ത്രേണ പാടയേത്| ബഹിര്മുഖം ച ഭഗന്ദരം നിഃശേഷം പാടയിത്വാ തതഃ ക്ഷാരേണ സാധയേത് ജ്വലനേന വാ| ഉഷ്ട്രകന്ധരം-ഉഷ്ട്രഗ്രീവം, ക്ഷാരേണൈവ സാധു കൃത്വാ വൈദ്യഃ സാധയേത്-ന ത്വഗ്നിനാ|

Adhikarana shataponake pATanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| നാഡീരേകാന്തരാഃ കൃത്വാ പാടയേച്ഛതപോനകമ്||൨൬|| താസു രൂഢാസു ശോഷാശ്ച, മൃത്യുര്ദീര്ണേ ഗുദേऽന്യഥാ| |൨൭|

സ൦-ശതപോനകാഖ്യമേകാന്തരാ നാഡീഃ കൃത്വാ പാടയേത്| താസു രൂഢാസു ശേഷാ അപി നാഡീഃ പാടയേത്| അന്യഥാ-ഏകഹേലയൈവ, ഗുദേ പാടിതേ സതി മൃത്യുഃ സ്യാത്|

Adhikarana parikSheNi kShArasUtraiH sAdhanam (27) · Śloka 27

| പരിക്ഷേപിണീ ചാപ്യേവം നാഡ്യുക്തൈഃ ക്ഷാരസൂത്രകൈഃ||൨൭||

സ൦-പരിക്ഷേപിണി ച ഭഗന്ദരേ നാഡീകഥിതൈഃ ക്ഷാരസൂത്രകൈരേവംക്രമാത്, സാധയേത്|

Adhikarana arshobhagandare~arshaH pratisAdhanAdi (28) · Śloka 28

അര്ശോഭഗന്ദരേ പൂര്വമര്ശാംസി പ്രതിസാധയേത്| |൨൮|

സ൦-അര്ശോഭഗന്ദരേ പൂര്വമര്ശാംസി പ്രതിസാധയേത്-ഉപചരേത്|

Adhikarana kShataje pratyAkhyAyopacAraH (28-29) · Śloka 29

| ത്യക്ത്വോപചര്യഃ ക്ഷതജഃ ശല്യം ശല്യവതസ്തതഃ||൨൮|| ആഹാരേച്ച തഥാ ദദ്യാത് കൃമിഘ്നം ലേപഭോജനമ്| പിണ്ഡനാഡ്യാദയഃ സ്വേദാഃ സുസ്നിഗ്ധാ രുജി പൂജിതാഃ||൨൯||

സ൦-ക്ഷതജോ ഭഗന്ദരസ്ത്യക്ത്വാ-പ്രത്യാഖ്യായ, ചികിത്സ്യഃ| അനന്തരം ശല്യവതഃ-സശല്യസ്യ, ശല്യമാഹരേത്| തഥാ കൃമിഘ്നം ലേപം ഭോജനം ച ദദ്യാത്| പീഡായാം ച സത്യാം പിണ്ഡസ്വേദാദയഃ സുസ്നിഗ്ധാ ഹിതാഃ|

Adhikarana bahucchidre gotIrthAdayashchchedAH (30) · Śloka 30

സര്വത്ര ച ബഹുച്ഛിദ്രേ ഛേദാനാലോച്യ യോജയേത്| ഗീതീര്ഥസര്വതോഭദ്രദലലാങ്ഗല്ലലാങ്ഗലാന്||൩൦||

സ൦-ബഹുച്ഛിദ്രേ ച ഭഗന്ദരേ സര്വത്രൈവാലോച്യ ചതുരശ്ഛേദാന് ഗോതീര്ഥകാദികാന് കുര്യാത്| താനേവ ഛേദാനാഹ-ഗോതീര്ഥേത്യാദി|

Adhikarana gotIrthasya chedasya lakShaNam sarvatAbhadrasya chedasya lakShaNam ardhalA~ggalasya chedasya lakShaNam lA~ggalasya chedasya lakShaNam (31-32) · Śloka 32

പാര്ശ്വം ഗതേന ശസ്ത്രേണ ഛേദോ ഗോതീര്ഥകോ മതഃ| സര്വതഃ സര്വതോഭദ്രഃ, പാര്ശ്വച്ഛേദോऽര്ധലാങ്ഗലഃ||൩൧|| പാര്ശ്വദ്വയേ ലാങ്ഗലകഃ| |൩൨|

സ൦-ശസ്ത്രേണ പാര്ശ്വം ഗതേന യശ്ഛേദഃ സ ഗോതീര്ഥകാഖ്യഃ, സ ച കാവ്യഗതഗോമൂത്രികാകാരഃ| സര്വതോ യശ്ഛേദഃ സ സര്വതോഭദ്രാഖ്യഃ, സ ച സര്വതോഭദ്രകാവ്യാകാരഃ| യ ഏകസ്മിന് പാര്ശ്വേ ചേദഃ, സ ച ദലലാങ്ഗലകാഖ്യഃ,-കുടാരഹിതഹലാകാരഃ| പാര്ശ്വദ്വയേ യശ്ഛേദഃ സ ലാങ്ഗലകാഖ്യഃ,-സമ്പൂര്ണഹലാകാരഃ|

Adhikarana sarvavraNAnAmagninA dAhaH (32) · Śloka 32

സമസ്താംശ്ചാഗ്നിനാ ദഹേത്| ആസ്രാവമാര്ഗാന്നിഃശേഷം നൈവം വികുരുതേ പുനഃ||൩൨||

സ൦-വ്രണാന് സര്വാംശ്ചാസ്രാവമാര്ഗാന് നിഃശേഷം കൃത്വാऽഗ്നിനാ ദഹേത്| ഏവം കൃതേ സതി പുനര്വികാരം വ്രണോ ന യാതി|

Adhikarana bhagandariNaH koShThashuddhou~antarA~antarA yatnaH (33) · Śloka 33

യതേത കോഷ്ഠശുദ്ധൌ ച ഭിഷക് തസ്യാന്തരാऽന്തരാ| |൩൩|

സ൦-തസ്യ-ഭഗന്ദരിണഃ, കോഷ്ഠശുദ്ധൌ ചാന്തരാऽന്തരാ വൈദ്യോ യതേത|

Adhikarana bhagandariNaH vraNe biDAlAsthilepaH (33) · Śloka 33

| ലേപോ വ്രണേ ബിഡാലാസ്ഥി ത്രിഫലാരസകല്കിതമ്||൩൩||

സ൦-മാര്ജാരാസ്ഥി ത്രിഫലാരസകല്കിതം വ്രണേ ലേപോ ഹിതഃ|

Adhikarana bhagandariNaH jyotiShmatyAditailenAbhya~ggaH (34) · Śloka 34

ജ്യോതിഷ്മതീമലയുലാങ്ഗലിശേലുപാഠാ- കുമ്ഭാഗ്നിസര്ജ(ര്ജി)കരവീരവചാസുധാര്കൈഃ| അഭ്യഞ്ജനായ വിപചേത ഭഗന്ദരാണാം തൈലം വദന്തി പരമം ഹിതമേതദേഷാമ്||൩൪||

സ൦-ജ്യോതിഷ്മത്യാദിഭിരഭ്യങ്ഗാര്ഥം തൈലം പചേത്| ഭഗന്ദരാണാമേതേഷാമേതത് പരമം-അതിശയേന, ഹിതം ഗദന്തി| വസന്തതിലകാവൃത്തമ്| വക്ഷ്യമാണം ച മധുകാദി ദ്രുതവിലമ്ബിതമ്|

Adhikarana bhagandariNaH madhukAditailam (35-36) · Śloka 36

മധുകരോധ്രകണാത്രുരേണുകാ- ദ്വിരജനീഫലിനീപടുസാരിവാഃ| കമലകേസരപദ്മകധാതകീ- മദനസര്ജരസാമയരോദികാഃ||൩൫|| സബീജപൂരച്ഛദനൈരേഭിസ്തൈലം വിപാചിതമ്| ഭഗന്ദരാപചീകുഷ്ഠമധുമേഹവ്രണാപഹമ്||൩൬||

സ൦-മധുകാദിഭിരേതൈഃ സബീജപൂരപത്രൈസ്തൈലം വിപാചിതം ഭഗന്ദരാദിഘ്നമ്|

Adhikarana bhagandariNaH ropaNo viDa~ggasArAdilehaH (37) · Śloka 37

മധുതൈലയുതാ വിഡങ്ഗസാര- ത്രിഫലാമാഗധികാകണാശ്ച ലീഢാഃ| കൃമികുഷ്ഠഭഗന്ദരപ്രമേഹ- ക്ഷതനാഡീവ്രണരോപണാ ഭവന്തി||൩൭||

സ൦-വിഡങ്ഗസാരാദയോ മാക്ഷികതൈലയുക്താ ലീഢാഃ കൃമ്യാദിവ്രണരോപണാഃ സ്യുഃ| മാഗധികാകണാഃ-പിപ്പലീതണ്ഡുലാഃ| ഔപച്ഛന്ദസികം വൃത്തമ്|

Adhikarana bhagandariNaH amRutAdgugguluH (38) · Śloka 38

അമൃതാത്രുടിവേല്ലവത്സകം കലിപഥ്യാമലകാനി ഗുഗ്ഗുലുഃ| ക്രമവൃദ്ധമിദം മധുദ്രുതം പിടികാസ്ഥൌല്യഭഗന്ദരാന് ജയേത്||൩൮||

സ൦-അമൃതാദികമിദം ക്രമേണ ഭാഗവൃധ്ദ്യാ വൃദ്ധം മധുനാ ദ്രുതം പിടികാദീന് ജയേത്| വൈതാലീയമ്|

Adhikarana bhagandariNaH mAgadhikAdigugguluH (39) · Śloka 39

മാഗധികാഗ്നികലിങ്ഗവിഡങ്ഗൈ- ര്ബില്വധൃതൈഃ സവരാപലഷട്കൈഃ| ഗുഗ്ഗുലുനാ സദൃശേന സമേതൈഃ ക്ഷൌദ്രയുതൈഃ സകലാമയനാശഃ||൩൯||

സ൦-മാഗധികാദികൈര്ബില്വധൃതൈഃ-പൃഥക് പലമിതൈഃ, ത്രിഫലാപലഷട്കസഹിതൈഃ സര്വൈസ്തുല്യേന ഗുഗ്ഗുലുനാ യുതൈര്മധുസമേതൈര്മിശ്രിതൈര്മാത്രയാ ഭക്ഷിതൈഃ(?) സമസ്തവ്യാധിഹരണം സ്യാത്|

Adhikarana bhagandariNaH svAyaM bhUvo gugguluH (40) · Śloka 40

ഗുഗ്ഗുലുപഞ്ചപലം പലികാംശാ മാഗധികാ ത്രിഫലാ ച പൃഥക്സ്യാത്| ത്വക്ത്രുടികര്ഷയുതം മധുലീഢം കുഷ്ഠഭഗന്ദരഗുല്മഗതിഘ്നമ്||൪൦||

സ൦-ഗുഗ്ഗുലുപലാനി പഞ്ച, പിപ്പല്യാദയഃ പലാംശികാഃ, ത്വഗേലയോഃ പൃഥക് കര്ഷമ്| തദേതന്മധുലീഢം കുഷ്ഠാദിഘ്നമ്| സ്വായമ്ഭുവാഖ്യോ ഗുഗ്ഗുലുരേഷ പ്രസിദ്ധഃ| ദോധകം(കേ) വൃത്തമ്(ത്തേ)|

Adhikarana bhagandariNaH vAtarogajidouShadham (41) · Śloka 41

ശൃങ്ഗബേരരജോയുക്തം തദേവ ച സുഭാവിതമ്| ക്വാഥേന ദശമൂലസ്യ വിശേഷാദ്വാതരോഗജിത്||൪൧||

സ൦-തദേവ-ഗുഗ്ഗുല്വാദികം ദ്രവ്യം, ശുണ്ഠീചൂര്ണയുതം ദശമൂലക്വാഥേന സുഭാവിതം വിശേഷേണ വാതരോഗജിത്|

Adhikarana bhagandariNaH uttamAdigugguluH (42) · Śloka 42

ഉത്തമാഖദിരസാരജം രജഃ ശീലയന്നസനവാരിഭാവിതമ്| ഹന്തി തുല്യമഹിഷാക്ഷമാക്ഷികം കുഷ്ഠമേഹപിടികാഭഗന്ദരാന്||൪൨||

സ൦-ത്രിഫലാദിരജോऽസനക്വാഥേന ഭാVവിതം തുല്യമഹിഷാഖ്യ(ക്ഷ)മാക്ഷികം ശീലയന് കുഷ്ഠാദീന് ഹന്തി| രോ നരൌ ലഗയുതാ രഥോദ്ധതാ|

Adhikarana sheSheShu yathAyogamupakramaH (43) · Śloka 43

ഭഗന്ദരേഷ്വേഷ വിശേഷ ഉക്തഃ ശേഷാണി തു വ്യഞ്ജനസാധനാനി| വ്രണാധികാരാത് പരിശീലനാച്ച സമ്യഗ്വിദിത്വൌപയികം വിദധ്യാത്||൪൩||

സ൦-ഭഗന്ദരേഷു സര്വേഷ്വയമുപക്രമവിശേഷോऽഭിഹിതഃ| ശേഷാണി തു വ്രണാനി പ്രകടസാധനാനി| തേഷു വ്രണാധികാരാത് പരിശീലനാച്ച സമ്യഗ്വിദിത്വോപക്രമം യഥായോഗ്യം കുര്യാത്| ഉപജാതിഃ|

Adhikarana rUDhe~api bhagandare~ashvapRuShThagamanAdi varShAdhikaM varjayet (28) · Śloka 28

അശ്വപൃഷ്ഠഗമനം ചലരോധം മദ്യമൈഥുനമജീര്ണമസാത്മ്യമ്| സാഹസാനി വിവിധാനി ച രൂഢേ വത്സരം പരിഹരേദധികം വാ||൪൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിര- ചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തര- സ്ഥാനേ ഭഗന്ദരപ്രതിഷേധോ നാമാ- ഷ്ടാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൮||

സ൦-ഭഗന്ദരേ വ്രണേ രൂഢേऽപി തുരഗപൃഷ്ഠഗമനാദികം വര്ഷം യാവദധികം വാ പരിഹരേദിതി| സ്വാഗതാവൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ഭഗന്ദര പ്രതിഷേധോ നാമാഷ്ടാവിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൮||