28. bhagandarapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bhagandarapratiShedhAdhyAyaH bhagandarasya nidAnaM lakShaNaM ca (2-5) · Śloka 5

അഥാതോ ഭഗന്ദരപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യശുത്രേ||൨|| ) ഹസ്ത്യശ്വപൃഷ്ഠഗമനകഠിനോത്കടകാസനൈഃ| അര്ശോനിദാനാഭിഹിതൈരപരൈശ്ച നിഷേവിതൈഃ||൧|| അനിഷ്ടാദൃഷ്ടപാകേന സദ്യോ വാ സാധുഗര്ഹണൈഃ| പ്രായേണ പിടികാപൂര്വോ യോऽങ്ഗുലേ ഹ്യങ്ഗുലേऽപി വാ||൨|| പായോര്വ്രണോऽന്തര്ബാഹ്യോ വാ ദുഷ്ടാസൃങ്മാംസഗോ ഭവേത്| ബസ്തിമൂത്രാശയാഭ്യാസഗതത്വാത്സ്യന്ദനാത്മകഃ||൩|| ഭഗന്ദരഃ സ സര്വാശ്ച ദാരയത്യക്രിയാവതഃ| ഭഗബസ്തിഗുദാംസ്തേഷു ദീര്യമാണേഷു ഭൂരിഭിഃ||൪|| വാതമൂത്രശകൃച്ഛുക്രം ഖൈഃ സൂക്ഷ്മൈര്വമതി ക്രമാത്| |൫|

Adhikarana bhaga aShTavidhatvam (5) · Śloka 5

| ദോഷൈഃ പൃഥഗ്യുതൈഃ സര്വൈരാഗന്തുഃ സോऽഷ്ടമഃ സ്മൃതഃ||൫||

Adhikarana apavkashophasya piTikAtvam pavkoshophasya bhagandaratvam (6) · Śloka 6

അപക്വം പിടികാമാഹുഃ പാകപ്രാപ്തം ഭഗന്ദരമ്| |൬|

Adhikarana bhagandarakRut piTikAyA lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ഗൂഢമൂലാം സസംരമ്ഭാം രുഗാഢ്യാം രൂഢകോപിനീമ്||൬|| ഭഗന്ദരകരീം വിദ്യാത് പിടികാം ന ത്വതോऽന്യഥാ| |൭|

Adhikarana vAtajAyAH piTikAyA lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| തത്ര ശ്യാവാऽരുണാ തോദഭേദസ്ഫുരണരുക്കരീ||൭|| പിടികാ മാരുതാത്| |൮|

Adhikarana pittajAyAH piTikAyA lakShaNam (8) · Śloka 8

പിത്താദുഷ്ട്രഗ്രീവാവദുച്ഛ്രിതാ| രാഗിണി തനുരൂഷ്മാഢ്യാ ജ്വരധൂമായനാന്വിതാ||൮||

Adhikarana kaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

സ്ഥിരാ സ്നിഗ്ധാ മഹാമൂലാ പാണ്ഡുഃ കണ്ഡുമതീ കഫാത്| |൯|

Adhikarana vAtapittajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

| ശ്യാവാ താമ്രാ സദാഹോഷാ ഘോരരുഗ് വാതപിത്തജാ||൯||

Adhikarana vAtakaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (10) · Śloka 10

പാണ്ഡുരാ കിഞ്ചിദാശ്യാവാ കൃച്ഛ്രപാകാ കഫാനിലാത്| |൧൦|

Adhikarana sarvajAyAH piTikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| പാദാങ്ഗുഷ്ഠസമാ സര്വൈര്ദോഷൈര്നാനാവിധവ്യഥാ||൧൦|| ശൂലാരോചകതൃഡ്ദാഹജ്വരച്ഛര്ദിരുപദ്രുതാ| |൧൧|

Adhikarana etAH pakvA vraNA bhavanti (11) · Śloka 11

വ്രണതാം യാന്തി താഃ പക്വാഃ പ്രമാദാത്| |൧൧|

Adhikarana 1 shataponakasya bhagandarasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

| തത്ര വാതജാ||൧൧|| ചീയതേऽണുമുഖൈശ്ഛിദ്രൈഃ ശതപോനകവത് ക്രമാത്| അച്ഛം സ്രവദ്ഭിരാസ്രാവമജസ്രം ഫേനസംയുതമ്||൧൨|| ശതപോനകസംജ്ഞോऽയമ്| |൧൩|

Adhikarana 2 uShTragrIvasya bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ഉഷ്ട്രഗ്രീവസ്തു പിത്തജഃ| |൧൩|

Adhikarana 3 paristrAviNo bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| ബഹുപിച്ഛാപരിസ്രാവീ പരിസ്രാവീ കഫോദ്ഭവഃ||൧൩||

Adhikarana 4 parikShepiNo bhagandarasya lakShaNam (14) · Śloka 14

വാതപിത്താത്പരിക്ഷേപീ പരിക്ഷിപ്യ ഗുദം ഗതിഃ| ജായതേ പരിതസ്തത്ര പ്രാകാരം പരിഖേവ ച||൧൪||

Adhikarana 5 RujoH bhagandarasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ഋജുര്വാതകഫാദൃജ്വ്യാ ഗുദോ ഗത്യാऽത്ര ദീര്യതേ| |൧൫|

Adhikarana 6 arshostrAviNo bhagandarasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| കഫപിത്തേ തു പൂര്വോത്ഥം ദുര്നാമാശ്രിത്യ കുപ്യതഃ||൧൫|| അര്ശോമൂലേ തതഃ ശോഫഃ കണ്ഡൂദാഹാദിമാന് ഭവേത്| സ ശീഘ്രം പക്വഭിന്നോऽസ്യ ക്ലേദയന്മൂലമര്ശസഃ||൧൬|| സ്രവത്യജസ്രം ഗതിഭിരയമര്ശോഭഗന്ദരഃ| |൧൭|

Adhikarana 7 shambukAvartasya bhagandarasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| സര്വജഃ ശമ്ബുകാവര്തഃ ശമ്ബുകാവര്തസന്നിഭഃ||൧൭|| ഗതയോ ദാരയന്ത്യസ്മിന് രുഗ്വേഗൈര്ദാരുണൈര്ഗുദമ്| |൧൮|

Adhikarana 8 kShatajasya bhagandarasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| അസ്ഥിലേശോऽഭ്യവഹൃതോ മാംസഗൃദ്ധ്യാ യദാ ഗുദമ്||൧൮|| ക്ഷിണോതി തിര്യങ്നിര്ഗച്ഛന്നുന്മാര്ഗം ക്ഷതതോ ഗതിഃ| സ്യാത്തതഃ പൂയദീര്ണായാം മാംസകോഥേന തത്ര ച||൧൯|| ജായന്തേ കൃമയസ്തസ്യ ഖാദന്തഃ പരിതോ ഗുദമ്| വിദാരയന്തി നചിരാദുന്മാര്ഗീ ക്ഷതജശ്ച സഃ||൨൦||

Adhikarana eteShujasya rugAdayo vranavat (21) · Śloka 21

തേഷു രുഗ്ദാഹകണ്ഡ്വാദീന് വിദ്യാദ് വ്രണനിഷേധതഃ| |൨൧|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (21-22) · Śloka 22

| ഷട് കൃച്ഛ്രസാധനാസ്തേഷാം, നിചയക്ഷതജൌ ത്യജേത്||൨൧|| പ്രവാഹിണീം വലീം പ്രാപ്തം സേവനീം വാ സമാശ്രിതമ്| |൨൨|

Adhikarana asya piTikA yathApAkaM na yAti tathA yantraH (22-23) · Śloka 23

| അഥാസ്യ പിടികാമേവ തഥാ യത്നാദുപാചരേത്||൨൨|| ശുധ്ദ്യസൃക്സ്രുതിസേകാദ്യൈര്യഥാ പാകം ന ഗച്ഛതി| |൨൩|

Adhikarana pAke tu tasyA avA~gukhatvAdyavalokanam (23-24) · Śloka 24

| പാകേ പുനരുപസ്നിഗ്ധം സ്വേദിതം ചാവഗാഹതഃ||൨൩|| യന്ത്രയിത്വാऽര്ശസമിവ പശ്യേത്സമ്യഗ്ഭഗന്ദരമ്| അര്വാചീനം പരാചീനമന്തര്മുഖബഹിര്മുഖമ്||൨൪||

Adhikarana antarmukhe bahirmukhe ca shastreNa pATanaM kRutvA kShArAgninA sAdhayet,uShTrakandhare kShANaiva sAdhayet (25-26) · Śloka 26

അഥാന്തര്മുഖമേഷിത്വാ സമ്യക് ശസ്ത്രേണ പാടയേത്| ബഹിര്മുഖം ച നിഃശേഷം തതഃ ക്ഷാരേണ സാധയേത്||൨൫|| അഗ്നിനാ വാ ഭിഷക് സാധു ക്ഷാരേണൈവോഷ്ട്രകന്ധരമ്| |൨൬|

Adhikarana shataponake pATanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| നാഡീരേകാന്തരാഃ കൃത്വാ പാടയേച്ഛതപോനകമ്||൨൬|| താസു രൂഢാസു ശോഷാശ്ച, മൃത്യുര്ദീര്ണേ ഗുദേऽന്യഥാ| |൨൭|

Adhikarana parikSheNi kShArasUtraiH sAdhanam (27) · Śloka 27

| പരിക്ഷേപിണീ ചാപ്യേവം നാഡ്യുക്തൈഃ ക്ഷാരസൂത്രകൈഃ||൨൭||

Adhikarana arshobhagandare~arshaH pratisAdhanAdi (28) · Śloka 28

അര്ശോഭഗന്ദരേ പൂര്വമര്ശാംസി പ്രതിസാധയേത്| |൨൮|

Adhikarana kShataje pratyAkhyAyopacAraH (28-29) · Śloka 29

| ത്യക്ത്വോപചര്യഃ ക്ഷതജഃ ശല്യം ശല്യവതസ്തതഃ||൨൮|| ആഹാരേച്ച തഥാ ദദ്യാത് കൃമിഘ്നം ലേപഭോജനമ്| പിണ്ഡനാഡ്യാദയഃ സ്വേദാഃ സുസ്നിഗ്ധാ രുജി പൂജിതാഃ||൨൯||

Adhikarana bahucchidre gotIrthAdayashchchedAH (30) · Śloka 30

സര്വത്ര ച ബഹുച്ഛിദ്രേ ഛേദാനാലോച്യ യോജയേത്| ഗീതീര്ഥസര്വതോഭദ്രദലലാങ്ഗല്ലലാങ്ഗലാന്||൩൦||

Adhikarana gotIrthasya chedasya lakShaNam sarvatAbhadrasya chedasya lakShaNam ardhalA~ggalasya chedasya lakShaNam lA~ggalasya chedasya lakShaNam (31-32) · Śloka 32

പാര്ശ്വം ഗതേന ശസ്ത്രേണ ഛേദോ ഗോതീര്ഥകോ മതഃ| സര്വതഃ സര്വതോഭദ്രഃ, പാര്ശ്വച്ഛേദോऽര്ധലാങ്ഗലഃ||൩൧|| പാര്ശ്വദ്വയേ ലാങ്ഗലകഃ| |൩൨|

Adhikarana sarvavraNAnAmagninA dAhaH (32) · Śloka 32

സമസ്താംശ്ചാഗ്നിനാ ദഹേത്| ആസ്രാവമാര്ഗാന്നിഃശേഷം നൈവം വികുരുതേ പുനഃ||൩൨||

Adhikarana bhagandariNaH koShThashuddhou~antarA~antarA yatnaH (33) · Śloka 33

യതേത കോഷ്ഠശുദ്ധൌ ച ഭിഷക് തസ്യാന്തരാऽന്തരാ| |൩൩|

Adhikarana bhagandariNaH vraNe biDAlAsthilepaH (33) · Śloka 33

| ലേപോ വ്രണേ ബിഡാലാസ്ഥി ത്രിഫലാരസകല്കിതമ്||൩൩||

Adhikarana bhagandariNaH jyotiShmatyAditailenAbhya~ggaH (34) · Śloka 34

ജ്യോതിഷ്മതീമലയുലാങ്ഗലിശേലുപാഠാ- കുമ്ഭാഗ്നിസര്ജ(ര്ജി)കരവീരവചാസുധാര്കൈഃ| അഭ്യഞ്ജനായ വിപചേത ഭഗന്ദരാണാം തൈലം വദന്തി പരമം ഹിതമേതദേഷാമ്||൩൪||

Adhikarana bhagandariNaH madhukAditailam (35-36) · Śloka 36

മധുകരോധ്രകണാത്രുരേണുകാ- ദ്വിരജനീഫലിനീപടുസാരിവാഃ| കമലകേസരപദ്മകധാതകീ- മദനസര്ജരസാമയരോദികാഃ||൩൫|| സബീജപൂരച്ഛദനൈരേഭിസ്തൈലം വിപാചിതമ്| ഭഗന്ദരാപചീകുഷ്ഠമധുമേഹവ്രണാപഹമ്||൩൬||

Adhikarana bhagandariNaH ropaNo viDa~ggasArAdilehaH (37) · Śloka 37

മധുതൈലയുതാ വിഡങ്ഗസാര- ത്രിഫലാമാഗധികാകണാശ്ച ലീഢാഃ| കൃമികുഷ്ഠഭഗന്ദരപ്രമേഹ- ക്ഷതനാഡീവ്രണരോപണാ ഭവന്തി||൩൭||

Adhikarana bhagandariNaH amRutAdgugguluH (38) · Śloka 38

അമൃതാത്രുടിവേല്ലവത്സകം കലിപഥ്യാമലകാനി ഗുഗ്ഗുലുഃ| ക്രമവൃദ്ധമിദം മധുദ്രുതം പിടികാസ്ഥൌല്യഭഗന്ദരാന് ജയേത്||൩൮||

Adhikarana bhagandariNaH mAgadhikAdigugguluH (39) · Śloka 39

മാഗധികാഗ്നികലിങ്ഗവിഡങ്ഗൈ- ര്ബില്വധൃതൈഃ സവരാപലഷട്കൈഃ| ഗുഗ്ഗുലുനാ സദൃശേന സമേതൈഃ ക്ഷൌദ്രയുതൈഃ സകലാമയനാശഃ||൩൯||

Adhikarana bhagandariNaH svAyaM bhUvo gugguluH (40) · Śloka 40

ഗുഗ്ഗുലുപഞ്ചപലം പലികാംശാ മാഗധികാ ത്രിഫലാ ച പൃഥക്സ്യാത്| ത്വക്ത്രുടികര്ഷയുതം മധുലീഢം കുഷ്ഠഭഗന്ദരഗുല്മഗതിഘ്നമ്||൪൦||

Adhikarana bhagandariNaH vAtarogajidouShadham (41) · Śloka 41

ശൃങ്ഗബേരരജോയുക്തം തദേവ ച സുഭാവിതമ്| ക്വാഥേന ദശമൂലസ്യ വിശേഷാദ്വാതരോഗജിത്||൪൧||

Adhikarana bhagandariNaH uttamAdigugguluH (42) · Śloka 42

ഉത്തമാഖദിരസാരജം രജഃ ശീലയന്നസനവാരിഭാവിതമ്| ഹന്തി തുല്യമഹിഷാക്ഷമാക്ഷികം കുഷ്ഠമേഹപിടികാഭഗന്ദരാന്||൪൨||

Adhikarana sheSheShu yathAyogamupakramaH (43) · Śloka 43

ഭഗന്ദരേഷ്വേഷ വിശേഷ ഉക്തഃ ശേഷാണി തു വ്യഞ്ജനസാധനാനി| വ്രണാധികാരാത് പരിശീലനാച്ച സമ്യഗ്വിദിത്വൌപയികം വിദധ്യാത്||൪൩||

Adhikarana rUDhe~api bhagandare~ashvapRuShThagamanAdi varShAdhikaM varjayet (28) · Śloka 28

അശ്വപൃഷ്ഠഗമനം ചലരോധം മദ്യമൈഥുനമജീര്ണമസാത്മ്യമ്| സാഹസാനി വിവിധാനി ച രൂഢേ വത്സരം പരിഹരേദധികം വാ||൪൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിര- ചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തര- സ്ഥാനേ ഭഗന്ദരപ്രതിഷേധോ നാമാ- ഷ്ടാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൮||