3. balagrahapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bAlagrahapratiShedhAdhyAyaH||3|| (2) · Śloka 2

અથાતો બાલગ્રહપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

અસ્માદનન્તરં બાલગ્રહપ્રતિષેધ ઉચ્યતે, ગ્રહાણામપિ રોગ હેતુત્વાત્| સ૦-બાલાનાં ગ્રહા બાલગ્રહાઃ, તેષાં પ્રતિષેધો યસ્મિન્ સ બાલગ્રહપ્રતિષેધઃ, તમ્| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana dvAdaSagrahANAM nAmAni (1-3) · Śloka 3

પુરા ગુહસ્ય રક્ષાર્થં નિર્મિતાઃ શૂલપાણિના| મનુષ્યવિગ્રહાઃ પઞ્ચ સપ્ત સ્ત્રીવિગ્રહા ગ્રહાઃ||૧|| સ્કન્દો વિશાખો મેષાખ્યઃ શ્વગ્રહઃ પિતૃસંજ્ઞિતઃ| શકુનિઃ પૂતના શીતપૂતનાઽદૃષ્ટિપૂતના||૨|| મુખમણ્ડિતિકા તદ્વદ્રેવતી શુષ્કરેવતી| |૩|

સ૦-પૂર્વં શ્રીમહાદેવેન કાર્તિકેયસ્ય રક્ષાર્થં મનુષ્યશરીરાઃ પઞ્ચ ગ્રહા નિર્મિતાઃ| સ્ત્રીશરીરાશ્ચ સપ્તોત્પાદિતાઃ| સં-સ્કન્દાદયઃ પઞ્ચ નરરૂપાઃ| શકુન્યાદયઃ સપ્ત સ્ત્રીરૂપાઃ|

Adhikarana dvAdaSagrahANAM pUrvarUpam (3) · Śloka 3

| તેષાં ગ્રહીષ્યતાં રૂપં પ્રતતં રોદનં જ્વરઃ||૩||

સ૦-તેષાં-ગ્રહાણાં, ગ્રહીષ્યતાં પૂર્વરૂપં પ્રતતં રોદનં જ્વરશ્ચ|

Adhikarana dvAdaSagrahANAM sAmAnyaM rUpam (4-5) · Śloka 5

સામાન્યં રૂપમુત્ત્રાસજૃમ્ભાભ્રૂક્ષેપદીનતાઃ| ફેનસ્રાવોર્ધ્વદૃષ્ટ્યોષ્ઠદન્તદંશપ્રજાગરાઃ||૪|| રોદનં કૂજનં સ્તન્યવિદ્વેષઃ સ્વરવૈકૃતમ્| નખૈરકસ્માત્પરિતઃ સ્વધાત્ર્યઙ્ગવિલેખનમ્||૫||

સ૦-તેષાં સામાન્યં રૂપમુત્ત્રાસ ઇત્યાદિ સ્વધાત્ર્યઙ્ગવિલેખનાન્તમ્|

Adhikarana 1 skandasya lakShaNam (6-9) · Śloka 9

તત્રૈકનયનસ્રાવી શિરો વિક્ષિપતે મુહુઃ| હતૈકપક્ષઃ સ્તબ્ધાઙ્ગઃ સસ્વેદો નતકન્ધરઃ||૬|| દન્તખાદી સ્તનદ્વેષી ત્રસ્યન્ રોદિતિ વિસ્વરમ્| વક્રવક્ત્રો વમન્ લાલાં ભૃશમૂર્ધ્વં નિરીક્ષતે||૭|| વસાસૃગ્ગન્ધિરુદ્વિગ્નો બદ્ધમુષ્ટિશકૃચ્છિશુઃ| ચલિતૈકાક્ષિગણ્ડભ્રૂઃ સંરક્તોભયલોચનઃ||૮|| સ્કન્દાર્તસ્તેન વૈકલ્યં મરણં વા ભવેદ્ ધ્રુવમ્| |૯|

સ૦-તત્ર-તેષુ ગ્રહેષુ મધ્યે, એકલોચનસ્રવણશીલસ્તથા શિરો વિક્ષિપત ઇત્યાદિ સંરક્તલોચનદ્વયાન્તં સ્કન્દગૃહીતસ્ય લક્ષણમ્| તેન વૈકલ્યં-પઙ્ગુત્વકાણત્વાદિ, મૃત્યુરેવ વા ધ્રુવં નિશ્ચિતં, ભવેત્|

Adhikarana 2viSAkhasya lakShaNam (9-11) · Śloka 11

સમ્પ્રતિ વિશાખસ્ય સ્કન્દાપસ્મારાપરસંજ્ઞસ્ય લક્ષણમાહ | સંજ્ઞાનાશો મુહુઃ કેશલુઞ્ચનં કન્ધરાનતિઃ||૯|| વિનમ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય શકૃવ્મૂત્રપ્રવર્તનમ્| ફેનોદ્વમનમૂર્ધ્વેક્ષા હસ્તભ્રૂપાદનર્તનમ્||૧૦|| સ્તનસ્વજિહ્વાસન્દંશસંરમ્ભજ્વરજાગરાઃ| પૂયશોણિતગન્ધશ્ચ સ્કન્દાપસ્મારલક્ષણમ્||૧૧||

સ૦-સંજ્ઞાનાશાદિકં પૂયશોણિતગન્ધાન્તં સ્કન્દાપસ્મારલક્ષણમ્|

Adhikarana 3 meShAkhyasya lakShaNam (12-14) · Śloka 14

આધ્માનં પાણિપાદસ્ય સ્પન્દનં ફેનનિર્વમઃ| તૃણ્મુષ્ટિબન્ધાતીસારસ્વરદૈન્યવિવર્ણતાઃ||૧૨|| કૂજનં સ્તનનં છર્દિઃ કાસહિધ્માપ્રજાગરાઃ| ઓષ્ઠદંશાઙ્ગસઙ્કોચસ્તમ્ભબસ્તાભગન્ધતાઃ||૧૩|| ઊર્ધ્વં નિરીક્ષ્ય હસનં, મધ્યે વિનમનં, જ્વરઃ| મૂર્ચ્છૈકનેત્રશોફશ્ચ નૈગમેષગ્રહાકૃતિઃ||૧૪||

સ૦-મેષસ્ય નૈગમેષાપરસંજ્ઞસ્યાધ્માનાદિ એકનેત્રશોફાન્તં લક્ષણમ્|

Adhikarana 4 shvagrahasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

કમ્પો હૃષિતરોમત્વં સ્વેદશ્ચક્ષુર્નિમીલનમ્| બહિરાયામનં જિહ્વાદંશોઽન્તઃકણ્ઠકૂજનમ્||૧૫|| ધાવનં વિટ્સગન્ધત્વં ક્રોશનં ચ શ્વવચ્છુનિ| |૧૬|

સ૦-શુનિ-શ્વગ્રહે, કમ્પ ઇત્યાદિકં ક્રોશનં શ્વવદિત્યન્તં લક્ષણમ્|

Adhikarana 5 pitRugRuhasya lakShaNam (16-18) · Śloka 18

| રોમહર્ષો મુહુસ્ત્રાસઃ સહસા રોદનં જ્વરઃ||૧૬|| કાસાતિસારવમથુજૃમ્ભાતૃટ્શવગન્દતાઃ| અઙ્ગેષ્વાક્ષેપવિક્ષેપશોષસ્તમ્ભવિવર્ણતાઃ||૧૭|| મુષ્ટિબન્ધઃ સ્રુતિશ્ચાક્ષ્ણોર્બાલસ્ય સ્યુઃ પિતૃગ્રહે| |૧૮|

સ૦-પિતૃગ્રહે રોમહર્ષં ઇત્યાદિકં બાલસ્ય સ્યુરિત્યન્તં લક્ષણમ્|

Adhikarana 6 shakunigrahasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| સ્રસ્તાઙ્ગત્વમતીસારો જિહ્વાતાલુગલે વ્રણાઃ||૧૮|| સ્ફોટાઃ સદાહરુક્પાકાઃ સન્ધિષુ સ્યુઃ પુનઃપુનઃ| નિશ્યહ્નિ પ્રવિલીયન્તે પાકો વક્ત્રે ગુદેઽપિ વા||૧૯|| ભયં શકુનિગન્ધત્વં જ્વરશ્ચ શકુનિગ્રહે| |૨૦|

સ૦-શકુનિગ્રહે સ્રસ્તાઙ્ગત્વમિત્યાદિકં જ્વરશ્ચેત્યન્તં લિઙ્ગમ્|

Adhikarana 7 pUtanAyAH lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| પૂતનાયાં વમિઃ કમ્પસ્તન્દ્રા રાત્રૌ પ્રજાગરઃ||૨૦|| હિધ્માઽઽધ્માનં શકૃદ્ભેદઃ પિપાસા મૂત્રનિગ્રહઃ| સ્રસ્તહૃષ્ટાઙ્ગરોમત્વં કાકવત્પૂતિગન્ધિતા||૨૧||

સ૦-વમિઃ કમ્પ ઇત્યાદિકં કાકવત્પૂતિગન્ધિતેત્યન્તં પૂતનાગ્રહે લિઙ્ગમ્|

Adhikarana 8SItapUtanAyAH lakShaNam (22-23) · Śloka 23

શીતપૂતનયા કમ્પો રોદનં તિર્યગીક્ષણમ્| તૃષ્ણાઽન્ત્રકૂજોઽતીસારો વસાવદ્વિસ્રગન્ધતા||૨૨|| પાર્શ્વસ્યૈકસ્ય શીતત્વમુષ્ણત્વમપરસ્ય ચ| |૨૩|

સ૦-શીતપૂતનયા કમ્પો રોદનમિત્યાદિકમુષ્ણત્વમપરસ્ય ચેત્યેવમન્તં શીતપૂરનાગ્રહે લિઙ્ગમ્

Adhikarana 9 andhapUtanAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25

| અન્ધપૂતનયા છર્દિર્જ્વરઃ કાસોઽલ્પનિદ્રતા||૨૩|| વર્ચસો ભેદવૈવર્ણ્યદૌર્ગન્ધ્યાન્યઙ્ગશોષણમ્| દૃષ્ટેઃ સાદાતિરુક્કણ્ડૂપોથકીજન્મશૂનતાઃ||૨૪|| હિધ્મોદ્વેગસ્તનદ્વેષવૈવર્ણ્યસ્વરતીક્ષ્ણતાઃ| વેપથુર્મત્સ્યગન્ધત્વમથવા સામ્લગન્ધતા||૨૫||

સ૦-છર્દ્યાદિકં સામ્લગન્ધતેત્યન્તમન્ધપૂતનાયા [અ] દૃષ્ટિપૂતનાપરસંજ્ઞાયા લક્ષણમ્|

Adhikarana 10 mukhamaNDitAyAH lakShaNam (26-27) · Śloka 27

મુખમણ્ડિતયા પાણિપાદાસ્યરમણીયતા| સિરાભિરસિતાભાભિરાચિતોદરતા જ્વરઃ||૨૬|| અરોચકોઽઙ્ગગ્લપનં ગોમૂત્રસમગન્ધતા| |૨૭|

સ૦-મુખમણ્ડિતાયાં ગ્રહે પાણિપાદાસ્યરમણીયતેત્યાદિકં લક્ષણમ્|

Adhikarana 11 revatyAH lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| રેવત્યાં શ્યાવનીલત્વં કર્ણનાસાક્ષિમર્દનમ્||૨૭|| કાસહિધ્માક્ષિવિક્ષેપવક્રવક્ત્રત્વરક્તતાઃ| બસ્તગન્ધો જ્વરઃ શોષઃ પુરીષં હરિતં દ્રવમ્||૨૮||

સ૦-રેવત્યાં-રેવતીગ્રહે, શ્યાવનીલત્વાદિ લિઙ્ગમ્|

Adhikarana 12 shuShkarevatyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

અધુનાઽસાધ્યલક્ષણં વક્તિ જાયતે શુષ્કરેવત્યાં ક્રમાત્સર્વાઙ્ગસઙ્ક્ષયઃ| |૨૯|

સ૦-શુષ્કરેવત્યાં ક્રમાત્સર્વાઙ્ગસઙ્ક્ષય ઇતિ લિઙ્ગમ્|

Adhikarana sarvagrahANAm asAdhyalakShaNam (29-31) · Śloka 31

| કેશશાતોઽન્નવિદ્વેષઃ સ્વરદૈન્યં વિવર્ણતા||૨૯|| રોદનં ગૃધ્રગન્ધત્વં દીર્ઘકાલાનુવર્તનમ્| ઉદરે ગ્રન્થયો વૃત્તા યસ્ય નાનાવિધં શકૃત્||૩૦|| જિહ્વાયા નિમ્નતા મધ્યે શ્યાવં તાલુ ચ તં ત્યજેત્| |૩૧|

સ૦-કેશશાત ઇત્યાદિકં શ્યાવં તાલુ ચેત્યન્તં યસ્ય બાલસ્ય સ્યાત્, તં ન ચિકિત્સેત્|

Adhikarana shuShkarevatyAH asAdhyalakShaNam (31-32) · Śloka 32

| ભુઞ્જાનોઽન્નં બહુવિધં યો બાલઃ પરિહીયતે||૩૧|| તૃષ્ણાગૃહીતઃ ક્ષામાક્ષો હન્તિ તં શુષ્કરેવતી| |૩૨|

સ૦-ભુઞ્જાનોઽન્નમિત્યાદિલક્ષણં બાલં શુષ્કરેવતી હન્તિ|

Adhikarana grahagrahaNe trINi kAraNAni (32) · Śloka 32

ત્રિભિઃ કારણૈર્ગ્રહા ગૃહ્ણન્તીત્યાહ | હિંસારત્યર્ચનાકાઙ્ક્ષા ગ્રહગ્રહણકારણમ્||૩૨||

સ૦-હિંસા ચ રતિશ્ચાર્ચના ચ, તાસામાકાઙ્ક્ષા-અભિલાષઃ, સા ગ્રહાણાં ગ્રહણે કારણં-હેતુઃ|

Adhikarana hiMsAtmakagrahasya lakShaNam (33-37) · Śloka 37

તત્ર હિંસાત્મકે બાલો મહાન્ વા સ્રુતનાસિકઃ| ક્ષતજિહ્વઃ ક્વણેદ્બાઢમસુખી સાશ્રુલોચનઃ||૩૩|| દુર્વર્ણો હીનવચનઃ પૂતિગન્ધિશ્ચ જાયતે| ક્ષામો મૂત્રપુરીષં સ્વં મૃદ્ગાતિ ન જુગુપ્સતે||૩૪|| હસ્તૌ ચોદ્યમ્ય સંરબ્ધો હન્ત્યાત્માનં તથા પરમ્| તદ્વચ્ચ શસ્ત્રકાષ્ઠાદ્યૈરગ્નિં વા દીપ્તમાવિશેત્||૩૫|| અપ્સુ મજ્જેત્પતેત્કૂપે કુર્યાદન્યચ્ચ તદ્વિધમ્| તૃડ્દાહમોહાન્ પૂયસ્ય છર્દનં ચ પ્રવર્તયેત્||૩૬|| રક્તં ચ સર્વમાર્ગેભ્યો રિષ્ટોત્પત્તિં ચ તં ત્યજેત્| |૩૭|

સ૦-તત્ર-તેષુ ગ્રહેષુ મધ્યાત્, હિંસાત્મકે ગ્રહે સતિ બાલો મહાન્ વા પુરુષઃ સ્રુતનાસિકાદિગુણો જાયતે| તથા ક્ષામઃ સન્ ઇદમિદં કુર્યાત્| તદ્વિધં-આત્મહનનાદિકં, અન્યદપિ કુર્યાત્| તૃટ્દાહમોહાંસ્તથા છર્દનં ચ પૂયસ્ય પ્રવર્તયેત્| તથા સર્વસ્રોતોભ્યો રક્તં ચ પ્રવર્તયેત્, રિષ્ટોત્પત્તિં ચ| તં બાલં નોપક્રમેત્|

Adhikarana ratikAmagrasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

સમ્પ્રત્યર્ચનાકામં બ્રૂતે | રહઃસ્ત્રીરતિસંલાપગન્ધસ્રગ્ભૂષણપ્રિયઃ||૩૭|| હૃષ્ટઃ શાન્તશ્ચ દુઃસાધ્યો રતિકામેન પીડિતઃ| |૩૮|

સ૦-રહઃસ્ત્રીરત્યાદિપ્રિયો હૃષ્ટાદિગુણો બાલો રતિકામેન ગ્રહેણ પીડિતઃ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ સ્યાત્|

Adhikarana arcanAkAmagrasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

અધુનૈષાં ચિકિત્સિતમાહ | દીનઃ પરિમૃશન્ વક્ત્રં શુષ્કૌષ્ઠગલતાલુકઃ||૩૮|| શઙ્કિતં વીક્ષતે રૌતિ ધ્યાયત્યાયાતિ દીનતામ્| અન્નમન્નાભિલાષેઽપિ દત્તં નાતિ બુભુક્ષતે||૩૯|| ગૃહીતં બલિકામેન તં વિદ્યાત્સુખસાધનમ્| |૪૦|

સ૦-દીનાદિગુણઃ સન્ ઇદમિદં કરોતિ| તં-એવંવિધં, બલિકામેન ગૃહીતં બાલં સુખસાધ્યં વિદ્યાત્|

Adhikarana eShAM cikitsitaM lakShaNam (40-41) · Śloka 41

| હન્તુકામં જયેદ્ધોમૈઃ સિદ્ધમન્ત્રપ્રવર્તિતૈઃ||૪૦|| ઇતરૌ તુ યથાકામં રતિબલ્યાદિદાનતઃ| |૪૧|

સ૦-જિઘાંસુગ્રહં હોમાદિભિર્જયેત્| નનુ, હિંસાકામોઽસાધ્યસ્તં ત્યજેદિત્યુક્તમ્, તત્કથં તસ્ય સાધનમુક્તમ્ ? બ્રૂમઃ| અસાધ્યસ્યાપિ ચિકિત્સા કાર્યૈવ| તથા ચ સઙ્ગ્રહેઽભ્યધાયિ "તસ્માદાચરમોચ્છ્વાસાચ્ચિકિત્સેત્|" ઇત્યાદિ| અપિ ચ મન્ત્રપ્રભાવસ્યાચિન્ત્યત્વાત્| ઇતરૌ તુ-રત્યર્ચનાકામૌ, યથાભિલાષં રતિબલ્યાદિદાનેન જયેત્|

Adhikarana sAdhyagrahasya cikitsA (41-47) · Śloka 47

| અથ સાધ્યગ્રહં બાલં વિવિક્તે શરણે સ્થિતમ્||૪૧|| ત્રિરહ્નઃ સિક્તસંમૃષ્ટે સદા સન્નિહિતાનલે| વિકીર્ણભૂતિકુસુમપત્રબીજાન્નસર્ષપે||૪૨|| રક્ષોઘ્નતૈલજ્વલિતપ્રદીપહતપાપ્મનિ| વ્યવાયમદ્યપિશિતનિવૃત્તપરિચારકે||૪૩|| પુરાણસર્પિષાઽભ્યક્તં પરિષિક્તં સુખામ્બુના| સાધિતેન બલાનિમ્બવૈજયન્તીનૃપદ્રુમૈઃ||૪૪|| પારિભદ્રકકટ્વઙ્ગજમ્બૂવરુણકટૂતૃણૈઃ| કપોતવઙ્કાપામાર્ગપાટલામધુશિગ્રુભિઃ||૪૫|| કાકજઙ્ઘામહાશ્વેતાકપિત્થક્ષીરિપાદપૈઃ| સકદમ્બકરઞ્જૈશ્ચ, ધૂપં સ્નાતસ્ય ચાચરેત્||૪૬|| દ્વીપિવ્યાઘ્રાહિસિંહર્ક્ષચર્મભિર્ઘૃતમિશ્રિતૈઃ| |૪૭|

સ૦-અથેતિ કૃતમઙ્ગલમ્| સાધ્યગ્રહં બાલં વિવિક્તે ગૃહે સ્થિતમ્| કિમ્ભૂતે ? [ ત્રિઃ- ] ત્રીન્ વારાન્, શોધિતે સિક્તે ચ| ત્રિરહ્ન ઇતિ "કૃત્વોઽર્થપ્રયોગે કાલેઽધિકરણે" ઇત્યધિકરણે ષષ્ઠી| તથા સર્વદા નિકટાગ્નૌ| તથા વિક્ષિપ્તભૂત્યાદિકે, રક્ષોઘ્નતૈલપ્રદીપ્તપ્રદીપહતપાપે, વ્યવાયાદિનિવૃત્તપરિચારકે| કિમ્ભૂતં બાલમ્ ? પુરાણઘૃતાભ્યક્તમ્| તથા સ્નાતમુષ્ણામ્બુના| કિમ્ભૂતેન જલેન ? બલાદિભિઃ સાધિતેન| વૈજયન્તી-અરણિકા| મહાશ્વેતા_કટભી| પરિષિક્તસ્ય ચાસ્ય દ્વીપ્યાદિચર્માદિભિર્ઘૃત મિશ્રિતૈર્ધૂપનં કુર્યાત્|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH pUtyAdidhUpaH (47-48) · Śloka 48

| પૂતીદશાઙ્ગસિદ્ધાર્થવચાભલ્લાતદીપ્યકૈઃ||૪૭|| સકુષ્ઠૈઃ સઘૃતૈર્ધૂપઃ સર્વગ્રહવિમોક્ષણઃ| |૪૮|

સ૦-પૂત્યાદિભિર્ધૂપઃ સર્વગ્રહવિમોક્ષણઃ સ્યાત્| પૂતી-પૂતીકરઞ્જઃ| "વચાહિઙ્ગુવિડઙ્ગાનિ સૈન્ધવં ગજપિપ્પલી| પાઠા પ્રતિવિષા વ્યોષં" (હૃ. ઉ. અ. ૩૭|૨૭) ઇતિ દશાઙ્ગઃ કાશ્યપેન વિનિર્મિતઃ|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH sarShapAdidhUpaH (48-49) · Śloka 49

| સર્ષપા નિમ્બપત્રાણિ મૂલમશ્વખુરા વચા||૪૮|| ભૂર્જપત્રં ઘૃતં ધૂપઃ સર્વગ્રહનિવારણઃ| |૪૯|

સ૦-સર્ષપાદિભિર્ધૂપોઽશેષગ્રહનિવારણઃ| અશ્વખુરા-ગિરિકર્ણિકા|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH anantAdighRutam (49-50) · Śloka 50

| અનન્તામ્રાસ્થિતગરં મરિચં મધુરો ગણઃ||૪૯|| શૃગાલવિન્ના મુસ્તા ચ કલ્કિતૈસ્તૈર્ઘૃતં પચેત્| દશમૂલરસક્ષીરયુક્તં તદ્ ગ્રહજિત્પરમ્||૫૦||

સ૦-યવાસાદિભિઃ કલ્કિતૈર્દશમૂલરસક્ષીરયુતં ઘૃતં પચેત્| તચ્ચ શિશોઃ પથ્યં પરં ગ્રહજિત્|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH rAsnAdighRutam (51-53) · Śloka 53

રાસ્નાહ્યંશુમતીવૃદ્ધપઞ્ચમૂલબલાઘનાત્| ક્વાથે સર્પિઃ પચેત્પિષ્ટૈઃ સારિવાવ્યોષચિત્રકૈઃ||૫૧|| પાઠાવિડઙ્ગમધુકપયસ્યાહિઙ્ગુદારુભિઃ| સગ્રન્થિકૈઃ સેન્દ્રયવૈઃ શિશોસ્તત્સતતં હિતમ્||૫૨|| સર્વરોગગ્રહહરં દીપનં બલવર્ણદમ્| |૫૩|

સ૦-રાસ્નાદિક્વાથે સારિવાદિભિઃ કલ્કૈઃ સર્પિઃ પચેત્| તચ્ચ શિશોઃ સદા પથ્યં સર્વરોગગ્રહઘ્નં દીપનં બલવર્ણદં ચ|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH sArivAdighRutam (53-54) · Śloka 54

| સારિવાસુરભિબ્રાહ્મીશઙ્ખિનીકુષ્ઠસર્ષપૈઃ||૫૩|| વચાશ્વગન્ધાસુરસયુક્તૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્| તન્નાશયેદ્ગ્રહાન્ સર્વાન્ પાનેનાભ્યઞ્જનેન ચ||૫૪||

સ૦-સારિવાદિભિઃ સુરસયુક્તૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્| તચ્ચ પાનાભ્યઞ્જનાભ્યાં સર્વગ્રહનાશનમ્|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH goshRu~ggAdidhUpanam (55-57) · Śloka 57

ગોશૃઙ્ગચર્મવાલાહિનિર્મોકં વૃષદંશવિટ્| નિમ્બપત્રાજ્યકટુકામદનં બૃહતીદ્વયમ્||૫૫|| કાર્પાસાસ્થિયવચ્છાગરોમદેવાહ્વસર્ષપમ્| મયૂરપત્રશ્રીવાસં તુષકેશં સરામઠમ્||૫૬|| મૃદ્ભાણ્ડે બસ્તમૂત્રેણ ભાવિતં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| ધૂપનં ચ હિતં સર્વભૂતેષુ વિષમજ્વરે||૫૭||

સ૦-ગોશૃઙ્ગાદિ સર્પનિર્મોકાદિ ચ મૃન્મયે ભાણ્ડે છાગમૂત્રેણ ભાવિતં સૂક્ષ્મરજીકૃતં સર્વભૂતેષુ વિષમજ્વરે ચ ધૂપનાર્થં હિતમ્|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH vakShyamANaM bhUtavidyoktaM ghRutAdi (58) · Śloka 58

ઘૃતાનિ ભૂતવિદ્યાયાં વક્ષ્યન્તે યાનિ તાનિ ચ| યુઞ્જ્યાત્તથા બલિં હોમં સ્નપનં મન્ત્રતન્ત્રવિત્||૫૮||

સ૦-યાનિ ચ સર્પીષિ ભૂતવિદ્યાયાં વક્ષ્યન્તે તાનિ ચ યુઞ્જ્યાત્| તથા મન્ત્રાઃ-સઙ્ગ્રહોક્તાઃ, તન્ત્રાણિ ચ, એતાનિ વેત્તીતિ મન્ત્રતન્ત્રવિત્,-વૈદ્યો, બલિં હોમં સ્નપનં ચ યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana pUtIkara~jjAdisnapanam (59-60) · Śloka 60

પૂતીકરઞ્જ(ઞ્જાત્)ત્વક્પત્રં ક્ષીરિભ્યો બર્બરાદપિ| તુમ્બીવિશાલારલુકશમીબિલ્વકપિત્થતઃ||૫૯|| ઉત્ક્વાથ્ય તોયં તદ્રાત્રૌ બાલાનાં સ્નપનં શિવમ્| |૬૦|

સ૦-પૂતીકરઞ્જત્વક્ તથા પત્રં ક્ષીરિવૃક્ષાદ્બર્બરાદિભ્યશ્ચ તોયમુત્ક્વાથ્ય તદ્રાત્રૌ બાલાનાં સ્નપનં શિવં સ્યાત્|

Adhikarana upadravacikitsitam (60-3) · Śloka 3

| અનુબન્ધાન્ યથાકૃચ્છ્રં ગ્રહાપાયેઽપ્યુપદ્રવાન્||૬૦|| બાલામયનિષેધોક્તભેષજૈઃ સમુપાચરેત્| ૬૦ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને બાલગ્રહપ્રતિષેધો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

સ૦-અનુબન્ધાન્ યથાકૃચ્છ્રં તથા ગ્રહાણામપાયે-મોક્ષે, ચ યે ઉપદ્રવાસ્તાંશ્ચ બાલામયપ્રતિષેધાધ્યાયોક્તૈરૌષધૈઃ સમુપક્રમેત્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્ર શ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને બાલગ્ર- હપ્રતિષેધો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩|| ઇત્યષ્ટાઙ્ગહૃદયે દ્વિતીયં કૌમારતન્ત્રં સમાપ્તમ્|