3. balagrahapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bAlagrahapratiShedhAdhyAyaH||3|| (2) · Śloka 2

અથાતો બાલગ્રહપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana dvAdaSagrahANAM nAmAni (1-3) · Śloka 3

પુરા ગુહસ્ય રક્ષાર્થં નિર્મિતાઃ શૂલપાણિના| મનુષ્યવિગ્રહાઃ પઞ્ચ સપ્ત સ્ત્રીવિગ્રહા ગ્રહાઃ||૧|| સ્કન્દો વિશાખો મેષાખ્યઃ શ્વગ્રહઃ પિતૃસંજ્ઞિતઃ| શકુનિઃ પૂતના શીતપૂતનાઽદૃષ્ટિપૂતના||૨|| મુખમણ્ડિતિકા તદ્વદ્રેવતી શુષ્કરેવતી| |૩|

Adhikarana dvAdaSagrahANAM pUrvarUpam (3) · Śloka 3

| તેષાં ગ્રહીષ્યતાં રૂપં પ્રતતં રોદનં જ્વરઃ||૩||

Adhikarana dvAdaSagrahANAM sAmAnyaM rUpam (4-5) · Śloka 5

સામાન્યં રૂપમુત્ત્રાસજૃમ્ભાભ્રૂક્ષેપદીનતાઃ| ફેનસ્રાવોર્ધ્વદૃષ્ટ્યોષ્ઠદન્તદંશપ્રજાગરાઃ||૪|| રોદનં કૂજનં સ્તન્યવિદ્વેષઃ સ્વરવૈકૃતમ્| નખૈરકસ્માત્પરિતઃ સ્વધાત્ર્યઙ્ગવિલેખનમ્||૫||

Adhikarana 1 skandasya lakShaNam (6-9) · Śloka 9

તત્રૈકનયનસ્રાવી શિરો વિક્ષિપતે મુહુઃ| હતૈકપક્ષઃ સ્તબ્ધાઙ્ગઃ સસ્વેદો નતકન્ધરઃ||૬|| દન્તખાદી સ્તનદ્વેષી ત્રસ્યન્ રોદિતિ વિસ્વરમ્| વક્રવક્ત્રો વમન્ લાલાં ભૃશમૂર્ધ્વં નિરીક્ષતે||૭|| વસાસૃગ્ગન્ધિરુદ્વિગ્નો બદ્ધમુષ્ટિશકૃચ્છિશુઃ| ચલિતૈકાક્ષિગણ્ડભ્રૂઃ સંરક્તોભયલોચનઃ||૮|| સ્કન્દાર્તસ્તેન વૈકલ્યં મરણં વા ભવેદ્ ધ્રુવમ્| |૯|

Adhikarana 2viSAkhasya lakShaNam (9-11) · Śloka 11

સમ્પ્રતિ વિશાખસ્ય સ્કન્દાપસ્મારાપરસંજ્ઞસ્ય લક્ષણમાહ | સંજ્ઞાનાશો મુહુઃ કેશલુઞ્ચનં કન્ધરાનતિઃ||૯|| વિનમ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય શકૃવ્મૂત્રપ્રવર્તનમ્| ફેનોદ્વમનમૂર્ધ્વેક્ષા હસ્તભ્રૂપાદનર્તનમ્||૧૦|| સ્તનસ્વજિહ્વાસન્દંશસંરમ્ભજ્વરજાગરાઃ| પૂયશોણિતગન્ધશ્ચ સ્કન્દાપસ્મારલક્ષણમ્||૧૧||

Adhikarana 3 meShAkhyasya lakShaNam (12-14) · Śloka 14

આધ્માનં પાણિપાદસ્ય સ્પન્દનં ફેનનિર્વમઃ| તૃણ્મુષ્ટિબન્ધાતીસારસ્વરદૈન્યવિવર્ણતાઃ||૧૨|| કૂજનં સ્તનનં છર્દિઃ કાસહિધ્માપ્રજાગરાઃ| ઓષ્ઠદંશાઙ્ગસઙ્કોચસ્તમ્ભબસ્તાભગન્ધતાઃ||૧૩|| ઊર્ધ્વં નિરીક્ષ્ય હસનં, મધ્યે વિનમનં, જ્વરઃ| મૂર્ચ્છૈકનેત્રશોફશ્ચ નૈગમેષગ્રહાકૃતિઃ||૧૪||

Adhikarana 4 shvagrahasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

કમ્પો હૃષિતરોમત્વં સ્વેદશ્ચક્ષુર્નિમીલનમ્| બહિરાયામનં જિહ્વાદંશોઽન્તઃકણ્ઠકૂજનમ્||૧૫|| ધાવનં વિટ્સગન્ધત્વં ક્રોશનં ચ શ્વવચ્છુનિ| |૧૬|

Adhikarana 5 pitRugRuhasya lakShaNam (16-18) · Śloka 18

| રોમહર્ષો મુહુસ્ત્રાસઃ સહસા રોદનં જ્વરઃ||૧૬|| કાસાતિસારવમથુજૃમ્ભાતૃટ્શવગન્દતાઃ| અઙ્ગેષ્વાક્ષેપવિક્ષેપશોષસ્તમ્ભવિવર્ણતાઃ||૧૭|| મુષ્ટિબન્ધઃ સ્રુતિશ્ચાક્ષ્ણોર્બાલસ્ય સ્યુઃ પિતૃગ્રહે| |૧૮|

Adhikarana 6 shakunigrahasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| સ્રસ્તાઙ્ગત્વમતીસારો જિહ્વાતાલુગલે વ્રણાઃ||૧૮|| સ્ફોટાઃ સદાહરુક્પાકાઃ સન્ધિષુ સ્યુઃ પુનઃપુનઃ| નિશ્યહ્નિ પ્રવિલીયન્તે પાકો વક્ત્રે ગુદેઽપિ વા||૧૯|| ભયં શકુનિગન્ધત્વં જ્વરશ્ચ શકુનિગ્રહે| |૨૦|

Adhikarana 7 pUtanAyAH lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| પૂતનાયાં વમિઃ કમ્પસ્તન્દ્રા રાત્રૌ પ્રજાગરઃ||૨૦|| હિધ્માઽઽધ્માનં શકૃદ્ભેદઃ પિપાસા મૂત્રનિગ્રહઃ| સ્રસ્તહૃષ્ટાઙ્ગરોમત્વં કાકવત્પૂતિગન્ધિતા||૨૧||

Adhikarana 8SItapUtanAyAH lakShaNam (22-23) · Śloka 23

શીતપૂતનયા કમ્પો રોદનં તિર્યગીક્ષણમ્| તૃષ્ણાઽન્ત્રકૂજોઽતીસારો વસાવદ્વિસ્રગન્ધતા||૨૨|| પાર્શ્વસ્યૈકસ્ય શીતત્વમુષ્ણત્વમપરસ્ય ચ| |૨૩|

Adhikarana 9 andhapUtanAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25

| અન્ધપૂતનયા છર્દિર્જ્વરઃ કાસોઽલ્પનિદ્રતા||૨૩|| વર્ચસો ભેદવૈવર્ણ્યદૌર્ગન્ધ્યાન્યઙ્ગશોષણમ્| દૃષ્ટેઃ સાદાતિરુક્કણ્ડૂપોથકીજન્મશૂનતાઃ||૨૪|| હિધ્મોદ્વેગસ્તનદ્વેષવૈવર્ણ્યસ્વરતીક્ષ્ણતાઃ| વેપથુર્મત્સ્યગન્ધત્વમથવા સામ્લગન્ધતા||૨૫||

Adhikarana 10 mukhamaNDitAyAH lakShaNam (26-27) · Śloka 27

મુખમણ્ડિતયા પાણિપાદાસ્યરમણીયતા| સિરાભિરસિતાભાભિરાચિતોદરતા જ્વરઃ||૨૬|| અરોચકોઽઙ્ગગ્લપનં ગોમૂત્રસમગન્ધતા| |૨૭|

Adhikarana 11 revatyAH lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| રેવત્યાં શ્યાવનીલત્વં કર્ણનાસાક્ષિમર્દનમ્||૨૭|| કાસહિધ્માક્ષિવિક્ષેપવક્રવક્ત્રત્વરક્તતાઃ| બસ્તગન્ધો જ્વરઃ શોષઃ પુરીષં હરિતં દ્રવમ્||૨૮||

Adhikarana 12 shuShkarevatyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

અધુનાઽસાધ્યલક્ષણં વક્તિ જાયતે શુષ્કરેવત્યાં ક્રમાત્સર્વાઙ્ગસઙ્ક્ષયઃ| |૨૯|

Adhikarana sarvagrahANAm asAdhyalakShaNam (29-31) · Śloka 31

| કેશશાતોઽન્નવિદ્વેષઃ સ્વરદૈન્યં વિવર્ણતા||૨૯|| રોદનં ગૃધ્રગન્ધત્વં દીર્ઘકાલાનુવર્તનમ્| ઉદરે ગ્રન્થયો વૃત્તા યસ્ય નાનાવિધં શકૃત્||૩૦|| જિહ્વાયા નિમ્નતા મધ્યે શ્યાવં તાલુ ચ તં ત્યજેત્| |૩૧|

Adhikarana shuShkarevatyAH asAdhyalakShaNam (31-32) · Śloka 32

| ભુઞ્જાનોઽન્નં બહુવિધં યો બાલઃ પરિહીયતે||૩૧|| તૃષ્ણાગૃહીતઃ ક્ષામાક્ષો હન્તિ તં શુષ્કરેવતી| |૩૨|

Adhikarana grahagrahaNe trINi kAraNAni (32) · Śloka 32

ત્રિભિઃ કારણૈર્ગ્રહા ગૃહ્ણન્તીત્યાહ | હિંસારત્યર્ચનાકાઙ્ક્ષા ગ્રહગ્રહણકારણમ્||૩૨||

Adhikarana hiMsAtmakagrahasya lakShaNam (33-37) · Śloka 37

તત્ર હિંસાત્મકે બાલો મહાન્ વા સ્રુતનાસિકઃ| ક્ષતજિહ્વઃ ક્વણેદ્બાઢમસુખી સાશ્રુલોચનઃ||૩૩|| દુર્વર્ણો હીનવચનઃ પૂતિગન્ધિશ્ચ જાયતે| ક્ષામો મૂત્રપુરીષં સ્વં મૃદ્ગાતિ ન જુગુપ્સતે||૩૪|| હસ્તૌ ચોદ્યમ્ય સંરબ્ધો હન્ત્યાત્માનં તથા પરમ્| તદ્વચ્ચ શસ્ત્રકાષ્ઠાદ્યૈરગ્નિં વા દીપ્તમાવિશેત્||૩૫|| અપ્સુ મજ્જેત્પતેત્કૂપે કુર્યાદન્યચ્ચ તદ્વિધમ્| તૃડ્દાહમોહાન્ પૂયસ્ય છર્દનં ચ પ્રવર્તયેત્||૩૬|| રક્તં ચ સર્વમાર્ગેભ્યો રિષ્ટોત્પત્તિં ચ તં ત્યજેત્| |૩૭|

Adhikarana ratikAmagrasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

સમ્પ્રત્યર્ચનાકામં બ્રૂતે | રહઃસ્ત્રીરતિસંલાપગન્ધસ્રગ્ભૂષણપ્રિયઃ||૩૭|| હૃષ્ટઃ શાન્તશ્ચ દુઃસાધ્યો રતિકામેન પીડિતઃ| |૩૮|

Adhikarana arcanAkAmagrasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

અધુનૈષાં ચિકિત્સિતમાહ | દીનઃ પરિમૃશન્ વક્ત્રં શુષ્કૌષ્ઠગલતાલુકઃ||૩૮|| શઙ્કિતં વીક્ષતે રૌતિ ધ્યાયત્યાયાતિ દીનતામ્| અન્નમન્નાભિલાષેઽપિ દત્તં નાતિ બુભુક્ષતે||૩૯|| ગૃહીતં બલિકામેન તં વિદ્યાત્સુખસાધનમ્| |૪૦|

Adhikarana eShAM cikitsitaM lakShaNam (40-41) · Śloka 41

| હન્તુકામં જયેદ્ધોમૈઃ સિદ્ધમન્ત્રપ્રવર્તિતૈઃ||૪૦|| ઇતરૌ તુ યથાકામં રતિબલ્યાદિદાનતઃ| |૪૧|

Adhikarana sAdhyagrahasya cikitsA (41-47) · Śloka 47

| અથ સાધ્યગ્રહં બાલં વિવિક્તે શરણે સ્થિતમ્||૪૧|| ત્રિરહ્નઃ સિક્તસંમૃષ્ટે સદા સન્નિહિતાનલે| વિકીર્ણભૂતિકુસુમપત્રબીજાન્નસર્ષપે||૪૨|| રક્ષોઘ્નતૈલજ્વલિતપ્રદીપહતપાપ્મનિ| વ્યવાયમદ્યપિશિતનિવૃત્તપરિચારકે||૪૩|| પુરાણસર્પિષાઽભ્યક્તં પરિષિક્તં સુખામ્બુના| સાધિતેન બલાનિમ્બવૈજયન્તીનૃપદ્રુમૈઃ||૪૪|| પારિભદ્રકકટ્વઙ્ગજમ્બૂવરુણકટૂતૃણૈઃ| કપોતવઙ્કાપામાર્ગપાટલામધુશિગ્રુભિઃ||૪૫|| કાકજઙ્ઘામહાશ્વેતાકપિત્થક્ષીરિપાદપૈઃ| સકદમ્બકરઞ્જૈશ્ચ, ધૂપં સ્નાતસ્ય ચાચરેત્||૪૬|| દ્વીપિવ્યાઘ્રાહિસિંહર્ક્ષચર્મભિર્ઘૃતમિશ્રિતૈઃ| |૪૭|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH pUtyAdidhUpaH (47-48) · Śloka 48

| પૂતીદશાઙ્ગસિદ્ધાર્થવચાભલ્લાતદીપ્યકૈઃ||૪૭|| સકુષ્ઠૈઃ સઘૃતૈર્ધૂપઃ સર્વગ્રહવિમોક્ષણઃ| |૪૮|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH sarShapAdidhUpaH (48-49) · Śloka 49

| સર્ષપા નિમ્બપત્રાણિ મૂલમશ્વખુરા વચા||૪૮|| ભૂર્જપત્રં ઘૃતં ધૂપઃ સર્વગ્રહનિવારણઃ| |૪૯|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH anantAdighRutam (49-50) · Śloka 50

| અનન્તામ્રાસ્થિતગરં મરિચં મધુરો ગણઃ||૪૯|| શૃગાલવિન્ના મુસ્તા ચ કલ્કિતૈસ્તૈર્ઘૃતં પચેત્| દશમૂલરસક્ષીરયુક્તં તદ્ ગ્રહજિત્પરમ્||૫૦||

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH rAsnAdighRutam (51-53) · Śloka 53

રાસ્નાહ્યંશુમતીવૃદ્ધપઞ્ચમૂલબલાઘનાત્| ક્વાથે સર્પિઃ પચેત્પિષ્ટૈઃ સારિવાવ્યોષચિત્રકૈઃ||૫૧|| પાઠાવિડઙ્ગમધુકપયસ્યાહિઙ્ગુદારુભિઃ| સગ્રન્થિકૈઃ સેન્દ્રયવૈઃ શિશોસ્તત્સતતં હિતમ્||૫૨|| સર્વરોગગ્રહહરં દીપનં બલવર્ણદમ્| |૫૩|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH sArivAdighRutam (53-54) · Śloka 54

| સારિવાસુરભિબ્રાહ્મીશઙ્ખિનીકુષ્ઠસર્ષપૈઃ||૫૩|| વચાશ્વગન્ધાસુરસયુક્તૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્| તન્નાશયેદ્ગ્રહાન્ સર્વાન્ પાનેનાભ્યઞ્જનેન ચ||૫૪||

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH goshRu~ggAdidhUpanam (55-57) · Śloka 57

ગોશૃઙ્ગચર્મવાલાહિનિર્મોકં વૃષદંશવિટ્| નિમ્બપત્રાજ્યકટુકામદનં બૃહતીદ્વયમ્||૫૫|| કાર્પાસાસ્થિયવચ્છાગરોમદેવાહ્વસર્ષપમ્| મયૂરપત્રશ્રીવાસં તુષકેશં સરામઠમ્||૫૬|| મૃદ્ભાણ્ડે બસ્તમૂત્રેણ ભાવિતં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| ધૂપનં ચ હિતં સર્વભૂતેષુ વિષમજ્વરે||૫૭||

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH vakShyamANaM bhUtavidyoktaM ghRutAdi (58) · Śloka 58

ઘૃતાનિ ભૂતવિદ્યાયાં વક્ષ્યન્તે યાનિ તાનિ ચ| યુઞ્જ્યાત્તથા બલિં હોમં સ્નપનં મન્ત્રતન્ત્રવિત્||૫૮||

Adhikarana pUtIkara~jjAdisnapanam (59-60) · Śloka 60

પૂતીકરઞ્જ(ઞ્જાત્)ત્વક્પત્રં ક્ષીરિભ્યો બર્બરાદપિ| તુમ્બીવિશાલારલુકશમીબિલ્વકપિત્થતઃ||૫૯|| ઉત્ક્વાથ્ય તોયં તદ્રાત્રૌ બાલાનાં સ્નપનં શિવમ્| |૬૦|

Adhikarana upadravacikitsitam (60-3) · Śloka 3

| અનુબન્ધાન્ યથાકૃચ્છ્રં ગ્રહાપાયેઽપ્યુપદ્રવાન્||૬૦|| બાલામયનિષેધોક્તભેષજૈઃ સમુપાચરેત્| ૬૦ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને બાલગ્રહપ્રતિષેધો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||