2. bālāmayapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

અથાતો બાલામયપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨| ત્રિવિધઃ કથિતો બાલઃ ક્ષીરાન્નોભયવર્તનઃ| સ્વાસ્થ્યં તાભ્યામદુષ્ટાભ્યાં દુષ્ટાભ્યાં રોગસમ્ભવઃ|૧|

અસ્માદનન્તરં બાલસ્યોપચર્યમાણસ્ય યે રોગાસ્તચ્ચિકિત્સાર્થો બાલામયપ્રતિષેધ ઉચ્યતે- સ૦-બાલસ્ત્રિપ્રકારઃ કથિતો મુનિભિઃ| ક્ષીરવર્તનોઽન્નવર્તન ઉભયવર્તનઃ-ક્ષીરાન્નાભ્યાં યો વર્તતે| તાભ્યાં-અન્નક્ષીરાભ્યાં, અદુષ્ટાભ્યાં સ્વાસ્થ્યં ભવતિ| દુષ્ટાભ્યાં તુ ક્ષીરાન્નાભ્યાં રોગોદ્ભૂતિઃ| શુદ્ધં ક્ષીરં લક્ષયતિ|

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

શુદ્ધં ક્ષીરં લક્ષયતિ અથાતો બાલામયપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨| ત્રિવિધઃ કથિતો બાલઃ ક્ષીરાન્નોભયવર્તનઃ| સ્વાસ્થ્યં તાભ્યામદુષ્ટાભ્યાં દુષ્ટાભ્યાં રોગસમ્ભવઃ||૧||

અસ્માદનન્તરં બાલસ્યોપચર્યમાણસ્ય યે રોગાસ્તચ્ચિકિત્સાર્થો બાલામયપ્રતિષેધ ઉચ્યતે- સ૦-બાલસ્ત્રિપ્રકારઃ કથિતો મુનિભિઃ| ક્ષીરવર્તનોઽન્નવર્તન ઉભયવર્તનઃ-ક્ષીરાન્નાભ્યાં યો વર્તતે| તાભ્યાં-અન્નક્ષીરાભ્યાં, અદુષ્ટાભ્યાં સ્વાસ્થ્યં ભવતિ| દુષ્ટાભ્યાં તુ ક્ષીરાન્નાભ્યાં રોગોદ્ભૂતિઃ|

Adhikarana vAtaduShTastanyasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| વાતાદ્દુષ્ટં તુ પ્લવતેઽમ્ભસિ||૨|| કષાયં ફેનિલં રૂક્ષં વર્ચોમૂત્રવિબન્ધકૃત્| |૩|

સ૦-વાતદુષ્ટં ક્ષીરં જલે પ્લવતે-તરતીવ નૈકતાં ગચ્છતિ| કષાયાદિગુણયુક્તં ચ સ્યાત્|

Adhikarana pittaduShTasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| પિત્તાદુષ્ણામ્લકટુકં પીતરાજ્યપ્સુ દાહકૃત્||૩||

સ૦-પિત્તાદ્દુષ્ટં ક્ષીરમુષ્ણામ્લકટુકમ્, તથા તોયે પ્રક્ષિપ્તં પીતરાજિ સ્યાત્ દાહકરં ચ|

Adhikarana kaphaduShTasya lakShaNam (4) · Śloka 4

કફાત્સલવણં સાન્દ્રં જલે મજ્જતિ પિચ્છિલમ્| |૪|

સ૦-કફાત્ ક્ષીરં દુષ્ટં સલવણં ઘનં ચ સ્યાત્| અપ્સુ ચ મજ્જતિ|

Adhikarana dvidoShaduShTasya lakShaNam tridoShaduShTasya lakShaNam tattadduShTaM stanyaM yathAsvaM vyAdhijanakam (4-5) · Śloka 5

| સંસૃષ્ટલિઙ્ગં સંસર્ગાત્ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્||૪|| યથાસ્વલિઙ્ગાંસ્તદ્વ્યાધીન્ જનયત્યુપયોજિતમ્| |૫|

સ૦-સંસર્ગાદ્ દુષ્ટં ક્ષીરં સંસૃષ્ટલિઙ્ગં સ્યાત્| સાન્નિપાતિકં ક્ષીરં ત્રિલિઙ્ગં સ્યાત્| સ૦-તચ્ચ ક્ષીરમુપયોજિતં બાલસ્ય ચ યથાસ્વલિઙ્ગાન્ વ્યાધીન્ જનયતિ|

Adhikarana rodanAt pIDAj~jAnam (5) · Śloka 5

| શિશોસ્તીક્ષ્ણમભીક્ષ્ણં ચ રોદનાલ્લક્ષયેદ્રુજમ્||૫||

સ૦-બાલસ્ય તીક્ષ્ણં-ખરં, અભીક્ષ્ણં ચ રુજં-પીડાં, રોદનાલ્લક્ષયેત્,- અતિરોદનેન કિઞ્ચિદ્રોદનેન ચ યથાયોગં રુજં વિદ્યાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana pIDAsthAnaj~jAnam (6) · Śloka 6

સ યં સ્પૃશેદ્ભૃશં દેશં યત્ર ચ સ્પર્શનાક્ષમઃ| તત્ર વિદ્યાદ્રુજં|૬|

સ૦-યં દેહદેશં સ ભૃશં સ્પૃશેત્ યત્ર ચ દેહદેશે સ્પર્શનાક્ષમઃ સ્યાત્ તત્ર દેશે રુજં વિદ્યાત્|

Adhikarana mUrdhAdau pIDAj~jAnam (6-8) · Śloka 8

| મૂર્ધ્નિ રુજં ચાક્ષિનિમીલનાત્||૬|| હૃદિ જિહ્વૌષ્ઠદશનશ્વાસમુષ્ટિનિપીડનૈઃ| કોષ્ઠે વિબન્ધવમથુસ્તનદંશાન્ત્રકૂજનૈઃ||૭|| આધ્માનપૃષ્ઠનમનજઠરોન્નમનૈરપિ| બસ્તૌ ગુહ્યે ચ વિણ્મૂત્રસઙ્ગોત્ત્રાસદિગીક્ષણૈઃ||૮||

સ૦-શિરસિ પીડામક્ષિનિમીલનાદ્વિદ્યાત્| વિનાશહેતુમત એવ જિહ્વૌષ્ઠદશનાદિભિર્હૃદિ પીડાં વિદ્યાત્| વિબન્ધાદિભિરાધ્માનાદિભિશ્ચ કોષ્ઠે રુજં વિદ્યાત્| બસ્તૌ ગુહ્યે ચ પીડાં વિટ્સઙ્ગાદિભિર્વિદ્યાત્|

Adhikarana dhAtryAScikitsitam (9) · Śloka 9

અથ ધાત્ર્યાઃ ક્રિયાં કુર્યાદ્યથાદોષં યથામયમ્| |૯|

સ૦-અથ-અનન્તરં, એવં જ્ઞાત્વા ધાત્ર્યા વૈદ્યો યથાદોષં યથારોગં ક્રિયાં કુર્યાત્|

Adhikarana vAtaduShTe stanye daSamUlAdi (9-10) · Śloka 10

| તત્ર વાતાત્મકે સ્તન્યે દશમૂલં ત્ર્યહં પિબેત્||૯|| અથવાઽગ્નિવચાપાઠાકટુકાકુષ્ઠદીપ્યકમ્| સભાર્ગીદારુસરલવૃશ્ચિકાલીકણોષણમ્||૧૦||

સ૦-તત્ર-તેષુ, વાતેન દુષ્ટે સ્તન્યે ત્રીણિ દિનાનિ દશમૂલં પિબેત્| અથવા ચિત્રકાદીનિ ક્વથિતાનિ ત્ર્યહં પિબેત્|

Adhikarana vAtaduShTe vAtavyAdhiharaM ghRutAdi (11-12) · Śloka 12

તતઃ પિબેદન્યતમં વાતવ્યાધિહરં ઘૃતમ્| અનુ ચાચ્છસુરામેવં સ્નિગ્ધાં મૃદુ વિરેચયેત્||૧૧|| બસ્તિકર્મ તતઃ કુર્યાત્સ્વેદાદીંશ્ચાનિલાપહાન્| |૧૨|

સ૦-અનન્તરં વાતવ્યાધિચિકિત્સિતોક્તં ઘૃતં પિબેત્| પશ્ચાદચ્છસુરાં પિબેત્| એવં સ્નિગ્ધાં સતીં મૃદુ વિરેચયેત્-આરગ્વધેન| અનન્તરં બસ્તિકર્મ કુર્યાત્| સ્વેદાદીંશ્ચ મારુતાપહાન્| આદિશબ્દેનાભ્યઙ્ગાદેર્ગ્રહઃ|

Adhikarana vAtaduShTe bAlArthaM rAsnAdighRutam (12-13) · Śloka 13

| રાસ્નાજમોદાસરલદેવદારુરજોન્વિતમ્||૧૨|| બાલો લિહ્યાદ્ ઘૃતં તૈર્વા વિપક્વં સસિતોપલમ્| |૧૩|

સ૦-રાસ્નાદિચૂર્ણાન્વિતં શિશુઃ સર્પિર્લિહ્યાત્| અથવા તૈઃ સિદ્ધં સશર્કરં ઘૃતં લિહ્યાત્|

Adhikarana pittaduShTe stanye bAladhAtryoramRutAdikvAthAH ghRutAdIni ca (13-16) · Śloka 16

| પિત્તદુષ્ટેઽમૃતાભીરુપટોલીનિમ્બચન્દનમ્||૧૩|| ધાત્રી કુમારશ્ચ પિબેત્ ક્વાથયિત્વા સસારિવમ્| અથવા ત્રિફલામુસ્તભૂનિમ્બકટુરોહિણીઃ||૧૪|| સારિવાદિં પટોલાદિં પદ્મકાદિં તથા ગણમ્| ઘૃતાન્યેભિશ્ચ સિદ્ધાનિ પિત્તઘ્નં ચ વિરેચનમ્||૧૫|| શીતાંશ્ચાભ્યઙ્ગલેપાદીન્ યુઞ્જ્યાત્| |૧૬|

સ૦-પિત્તદુષ્ટે ગુડૂચ્યાદીનિ ક્વાથયિત્વા બાલઃ પિબેત્ ધાત્રી ચ| અથવા ત્રિફલાદીન્ પિબેત્| અથવા સારિવાદિગણં(ગણાદ્યન્યતમં) પિબેત્ સં-અથવા સારિવાદિભિર્ગણૈઃ પૃથક્ પૃથક્ સિદ્ધાનિ ઘૃતાનિ લિહ્યાત્| વિરેચનદ્રવ્યં ચ પિત્તઘ્નં કુર્યા(યુઞ્જ્યા)ત્| અભ્યઙ્ગાદીંશ્ચ શીતાન્ યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana SleShmaduShTe stanye yaShTyAdi ghRutam SleShmaduShTe stanayorubhayoroShThayoScalepaH (16-18) · Śloka 18

શ્લેષ્માત્મકે પુનઃ| યષ્ટ્યાહ્વસૈન્ધવયુતં કુમારં પાયયેદ્ ઘૃતમ્||૧૬|| સિન્ધૂત્થપિપ્પલીમદ્વા, પિષ્ટૈઃ, ક્ષૌદ્રયુતૈરથ| રાઠપુષ્પૈઃ સ્તનૌ લિમ્પેચ્છિશોશ્ચ દશનચ્છદૌ||૧૭|| સુખમેવં વમેદ્બાલઃ| |૧૮|

સ૦-શ્લેષ્મદુષ્ટે સ્તન્યે મધુયષ્ટીસૈન્ધવયુક્તં ઘૃતં બાલં પાયયેત્| સૈન્ધવપિપ્પલિયુક્તં ઘૃતં વા પાયયેત્| મદનકુસુમૈર્માક્ષિકયુક્તૈઃ સ્તનૌ લિમ્પેત્| બાલસ્ય ચોષ્ઠૌ લિમ્પેત્| એવં કૃતે સતિ બાલઃ સુખં વમેત્|

Adhikarana SleShmaduShTe dhAtryA vamanAdi (18) · Śloka 18

તીક્ષ્ણૈર્ધાત્રીં તુ વામયેત્| |૧૮|

સ૦-ધાત્રીં તીક્ષ્ણૈર્વમનૈર્વામયેત્|

Adhikarana tridoShaduShTe stanye kShIrAlasakarogotpattiH (18-19) · Śloka 19

| અથાચરિતસંસર્ગી મુસ્તાદિં ક્વથિતં પિબેત્||૧૮|| તદ્વત્તગરપૃથ્વીકાસુરદારુકલિઙ્ગકાન્| અથવાઽતિવિષામુસ્તષડ્ગ્રન્થાપઞ્ચકોલકમ્||૧૯||

સ૦-અનન્તરં કૃતે સંસર્ગે સતિ મુસ્તાદિં ક્વથિતં પિબેત્| તગરાદીન્ વા અતિવિષાદીન્ વા પિબેત્|

Adhikarana tridoShaduShTe dhAtrIbAlayorvamanam (20-23) · Śloka 23

સ્તન્યે ત્રિદોષમલિને દુર્ગન્ધ્યામં જલોપમમ્| વિબદ્ધમચ્છં વિચ્છિન્નં ફેનિલં ચોપવેશ્યતે||૨૦|| શકૃન્નાનાવ્યથાવર્ણં, મૂત્રં પીતં સિતં ઘનમ્| જ્વરારોચકતૃટ્છર્દિશુષ્કોદ્ગારવિજૃમ્ભિકાઃ||૨૧|| અઙ્ગભઙ્ગોઽઙ્ગવિક્ષેપઃ કૂજનં વેપથુર્ભ્રમઃ| ઘ્રાણાક્ષિમુખપાકાદ્યા જાયન્તેઽન્યેઽપિ તં ગદમ્||૨૨|| ક્ષીરાલસકમિત્યાહુરત્યયં ચાતિદારુણમ્ તત્રાશુ ધાત્રીં બાલં ચ વમનેનોપપાદયેત્||૨૩||

સ૦-ત્રિદોષદુષ્ટે સ્તન્યે દુર્ગન્ધ્યાદિગુણં શકૃદુપવેશ્યતે, તથા નાનાવ્યથાવર્ણમ્| મૂત્રં ચ પીતં સિતં ઘનં-સ્ત્યાનં, ચ સ્યાત્| તથા જ્વરાદયઃ, અન્યેઽપિ-એવંપ્રકારા રોગાઃ, જાયન્તે| તં-ઈદૃશં, ગદં ક્ષીરાલસકમિતિ કથયન્તિ| અત્યયં-વિનાશહેતુમ્, અત એવાતિદારુણમ્ સ૦-તત્ર-ક્ષીરાલસકે, શીઘ્રમેવ ધાત્રીં બાલં ચ વમનેનોપક્રમેત્|

Adhikarana tridoShaduShTe tato vacAdigaNAdyauShadham (24) · Śloka 24

વિહિતાયાં ચ સંસર્ગ્યાં વચાદિં યોજયેદ્ગણમ્| નિશાદિં વાઽથવા માદ્રીપાઠાતિક્તાઘનામયાન્||૨૪||

સ૦-[ વિહિતાયાં ] સંસર્ગ્યાં-પેયાદિકે ક્રમે કૃતે, વચાદિં નિશાદિં વા ગણં પ્રયોજયેત્| માદ્ર્યાદીન્ વા યોજયેત્|

Adhikarana stanyadoShaharAH pATAdayaH (25) · Śloka 25

પાઠાશુણ્ઠ્યમૃતાતિક્તતિક્તાદેવાહ્વસારિવાઃ| સમુસ્તમૂર્વેન્દ્રયવાઃ સ્તન્યદોષહરાઃ પરમ્||૨૫||

સ૦-પાઠાદય ઉપયુક્તાઃ પરં સ્તન્યદોષહરાઃ| તિક્તઃ કિરાતતિક્તઃ|

Adhikarana anubandhe yathArogaM cikitsitam (26) · Śloka 26

અનુબન્ધે યથાવ્યાધિ પ્રતિકુર્વીત કાલવિત્| |૨૬|

સ૦-અનુબન્ધે તુ સતિ યથારોગં ચિકિત્સિતં કુર્યાદ્વૈદ્યઃ|

Adhikarana dantodbhedo sarvarogANAM hetuH (26-27) · Śloka 27

| દન્તોદ્ભેદશ્ચ રોગાણાં સર્વેષામપિ કારણમ્||૨૬|| વિશેષાજ્જવરવિડ્ભેદકાસચ્છર્દિશિરોરુજામ્| અભિષ્યન્દસ્ય પોથક્યા વિસર્પસ્ય ચ જાયતે||૨૭||

સ૦-રોગાણાં ચ સર્વેષામપિ દન્તોદ્ભેદો હેતુર્જાયતે| વિશેષેણ જ્વરાદીનાં તુ હેતુઃ સમ્પદ્યતે|

Adhikarana tatra yathAdoShaM cikitsitam (28-29) · Śloka 29

પૃષ્ઠભઙ્ગે બિડાલાનાં બર્હિણાં ચ શિખોદ્ગમે| દન્તોદ્ભેદે ચ બાલાનાં ન હિ કિઞ્ચિન્ન દૂયતે||૨૮|| યથાદોષં યથારોગં યથોદ્રેકં યથાભયમ્| વિભજ્ય દેશકાલાદીંસ્તત્ર યોજ્યં ભિષગ્જિતમ્||૨૯||

સ૦-માર્જારાણાં પૃષ્ઠભઙ્ગે સતિ, મયૂરાણાં ચ શિકોદ્ભવે સતિ, દન્તોત્થાને ચ શિશૂનાં, નનેતિ દ્વૌ પ્રતિષેધૌ પ્રકૃતમર્થં ગમયતઃ, તેન સર્વં વપુર્બાલસ્યોત્તપ્તં ભવેત્| ન કિઞ્ચિન્ન દૂયતે,- અપિ તુ સર્વાણ્યેવાઙ્ગાનિ પીડ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| સ૦-તત્ર દોષાનુસારેણ તથા દોષાદિક્યાનુરોધેન તથા રોગાનુસારેણ ચ દેશકાલસત્ત્વસાત્મ્યપ્રકૃતીર્નિરૂપ્યાઉષધં પ્રયોજયેત્|

Adhikarana bAle~alpA bheShajamAtrA (30-31) · Śloka 31

ત એવ દોષા દૂષ્યાશ્ચ જ્વરાદ્યા વ્યાધયશ્ચ યત્| અતસ્તદેવ ભૈષજ્યં માત્રા ત્વસ્ય કનીયસી||૩૦|| સૌકુમાર્યાલ્પકાયત્વાત્ સર્વાન્નાનુપસેવનાત્| |૩૧|

સ૦-યત્-યસ્માત્, ત એવ વાતાદયો દોષાઃ, ત એવ રસાદયો દૂષ્યાઃ, જ્વરાદયશ્ચ રોગાઃ પૂર્વોક્તાસ્ત એવ, તસ્માત્ તદેવ પૂર્વોક્તં ભૈષજ્યમ્| અસ્ય તુ-બાલસ્ય, માત્રા કનીયસી| કુતોઽસ્ય હ્રસ્વતરા માત્રા ? ઇત્યાહ-સૌકુમાર્યેત્યાદિ|

Adhikarana bAle mRuduvamanam (31-32) · Śloka 32

| સ્નિગ્ધા એવ સદા બાલા ઘૃતક્ષીરનિષેવણાત્||૩૧|| સદ્યસ્તાન્ વમનં તસ્માત્ પાયયેન્મતિમાન્ મૃદુ| |૩૨|

સ૦-શિશવઃ સર્વદૈવ સ્નિગ્ધાઃ| કુતઃ ? ઘૃતક્ષીરનિષેવણાત્| યતશ્ચૈવં તસ્માત્ તાન્-બાલાન્, સદ્યો વમનં મૃદુ ધીમાન્ પાયયેત્|

Adhikarana bAle vamanApUrvaM stanyAdinA tRuptiH (32-33) · Śloka 33

| સ્તન્યસ્ય તૃપ્તં વમયેત્ ક્ષીરક્ષીરાન્નસેવિનમ્||૩૨|| પીતવન્તં તનું પેયામન્નાદં ઘૃતસંયુતામ્| |૩૩|

સ૦-ક્ષીરસેવિનં તથા ક્ષીરાન્નસેવિનં બાલં સ્તન્યસ્ય તૃપ્તં સન્તં વામયેત્| સ્તન્યસ્ય તૃપ્તમિતિ "અધિકરણવાચિનશ્ચ" ઇતિ ષષ્ઠી| વા(વ)મયેદિતિ "ગ્લાસ્નાવનુવમાં ચ" ઇતિ મિત્ત્વવિકલ્પઃ સ૦-અન્નાદં બાલં તનું-અઘનાં, પેયાં સસર્પિષ્કાં પીતવન્તં વામયેત્|

Adhikarana bAle virekAdisAdhye bastyAdi (33-34) · Śloka 34

| બસ્તિં સાધ્યે વિરેકેણ, મર્શેન પ્રતિમર્શનમ્||૩૩|| યુઞ્જયાદ્વિરેચનાદીંસ્તુ ધાત્ર્યા એવ યથોદિતાન્| |૩૪|

સ૦-વિરેકેણ સાધ્યે રોગે બસ્તિં યુઞ્જયાત્| મર્શેન સાધ્યે રોગે પ્રતિમર્શં યુઞ્જ્યાત્| વિરેચનાદીન્ પુનર્યથોદિતાન્ ધાત્ર્યા એવ યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana stanyadoShaharA mUrvAdayaH (34-35) · Śloka 35

| મૂર્વાવ્યોષવરાકોલજમ્બૂત્વક્દારુસર્ષપાઃ||૩૪|| સપાઠા મધુના લીઢાઃ સ્તન્યદોષહરાઃ પરમ્| |૩૫|

સ૦-મૂર્વાદયો મધુના લીઢાઃ સુષ્ઠુ સ્તન્યદોષહરાઃ|

Adhikarana dantapAlyAH pippalyAdi pratisAraNam (35-36) · Śloka 36

| દન્તપાલીં સમધુના ચૂર્ણેન પ્રતિસારયેત્||૩૫|| પિપ્પલ્યા ધાતકીપુષ્પધાત્રીફલકૃતેન વા| |૩૬|

સ૦-શિશોર્દન્તપાલીં પિપ્પલ્યાશ્ચૂર્ણેન સમાક્ષિકેણ પ્રતિસારયેત્| અથવા ધાતકીપુષ્પાદિકૃતેન ચૂર્ણેન પ્રતિસારયેત્|

Adhikarana dantodbhave lAvAdirajaH (36-37) · Śloka 37

| લાવતિત્તિરિવલ્લૂરરજઃ પુષ્પરસદ્રુતમ્||૩૬|| દ્રુતં કરોતિ બાલાનાં દન્તકેસરવન્મુખમ્| |૩૭|

સ૦-લાવાદિચૂર્ણં માક્ષિકદ્રવીકૃતમુપયુક્તં શિશૂનાં શીઘ્રં દન્તકેસરવન્મુખં કરોતિ| દન્તા એવ કેસરં તત્ (રાણિ તાનિ) વિદ્યતે(ન્તે) યસ્મિન્નિતિ મતુપ્|

Adhikarana dantodbhave vacAdighRutam (37-38) · Śloka 38

| વચાદ્વિબૃહતીપાઠાકટુકાતિવિષાઘનૈઃ||૩૭|| મધુરૈશ્ચ ઘૃતં સિદ્ધં સિદ્ધં દશનજન્મનિ| |૩૮|

સ૦-વચાદિભિઃ પક્વં ઘૃતં દન્તોત્થાને સિદ્ધમ્,- અવ્યાહતશક્તિત્વાત્|

Adhikarana dantodbhave bAlasarvaroge rajanyAdicUrNam (38-40) · Śloka 40

| રજનીદારુસરલશ્રેયસીબૃહતીદ્વયમ્||૩૮|| પૃશ્નિપર્ણી શતાહ્વા ચ લીઢં માક્ષિકસર્પિષા| ગ્રહણીદીપનં શ્રેષ્ઠં મારુતસ્યાનુલોમનમ્||૩૯|| અતીસારજ્વરશ્વાસકામલાપાણ્ડુકાસનુત્| બાલસ્ય સર્વરોગેષુ પૂજિતં બલવર્ણદં||૪૦||

સ૦-રજન્યાદિચૂર્ણં માક્ષિકયુક્તેન સર્પિષા લીઢં ગ્રહણ્યા દીપનં સુષ્ઠુ વાતસ્ય ચાનુલોમનમ્| તથાઽતીસારાદિજિત્| બાલસ્ય સર્વામયેષુ હિતં બલવર્ણદં ચ|

Adhikarana dantodbhave sama~ggAdighRutam (41-43) · Śloka 43

સમઙ્ગાધાતકીરોધ્રકુટન્નટબલાદ્વયૈઃ| મહાસહાક્ષુદ્રસહામુદ્ગબિલ્વશલાટુભિઃ||૪૧|| સકાર્પાસીફલૈસ્તોયે સાધિતૈઃ સાધિતં ઘૃતમ્| ક્ષીરમસ્તુયુતં હન્તિ શીઘ્રં દન્તોદ્ભવોદ્ભવાન્||૪૨|| વિવિધાનામયાનેતદ્વૃદ્ધકાશ્યપનિર્મિતમ્| |૪૩|

સ૦-સમઙ્ગાદિભિઃ સામાન્યપરિભાષયા તોયે સાધિતં ઘૃતં ક્ષીરમસ્તુયુતં પક્વં દન્તોત્થાન્ રોગાનનેકપ્રકારાન્ હન્તિ| એતચ્ચ વૃદ્ધકાશ્યપેન નિર્મિતમ્|

Adhikarana dantodbhave nAtiyantraNam (43-44) · Śloka 44

| દન્તોદ્ભવેષુ રોગેષુ ન બાલમતિયન્ત્રયેત્||૪૩|| સ્વયમપ્યુપશામ્યન્તિ જાતદન્તસ્ય યદ્ગદાઃ| |૪૪|

સ૦-દન્તોદ્ભવેષુ રોગેષુ બાલં નાતીવ યન્ત્રયેત્-પથ્યભોજનાદિના નાતીવ નિયમયેત્, યથાઽન્યરોગિણમ્| કિમ્ ? ઇત્યાહ-યત્-યસ્માત્, સ્વયમેવ(મપિ)-ચિકિત્સામન્તરેણાપિ, જાતદન્તસ્ય સતો બાલસ્ય રોગાઃ પ્રશામ્યન્તિ|

Adhikarana SiSorarocakAdayo rogAH SuShkatvaM ca (44-46) · Śloka 46

| અત્યહઃસ્વપ્નશીતામ્બુશ્લૈષ્મિકસ્તન્યસેવિનઃ||૪૪|| શિશોઃ કફેન રુદ્ધેષુ સ્રોતઃસુ રસવાહિષુ| અરોચકઃ પ્રતિશ્યાયો જ્વરઃ કાસશ્ચ જાયતે||૪૫|| કુમારઃ શુષ્યતિ તતઃ સ્નિગ્ધશુક્લમુખેક્ષણઃ| |૪૬|

સ૦-ભૃશં દિવાસ્વપ્નાદિસેવિનોઽર્ભકસ્ય કફેન રસવાહિષુ સ્રોતઃસુ રુદ્ધેષુ સત્સુ અરોચકાદયઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ| તતઃ-તેષુ જાતેષુ, કુમારઃ શુષ્યતિ| સ્નિગ્ધં શુક્લં વદનનયનં યસ્ય સ એવંભૂતઃ સન્|

Adhikarana tatra saindhavAdicUrNam (46-47) · Śloka 47

| સૈન્ધવવ્યોષશાર્ઙ્ગેષ્ટાપાઠાગિરિકદમ્બકાન્||૪૬|| શુષ્યતો મધુસર્પિર્ભ્યામરુચ્યાદિષુ યોજયેત્| ||૪૭||

સ૦-તસ્યારોચકાદિષુ સૈન્ધવાદીન્ સમધુઘૃતાન્ યોજયેત્|

Adhikarana tatra pa~jcakolAdicUrNam (47-48) · Śloka 48

| અશોકરોહિણીયુક્તં પઞ્ચકોલં ચ ચૂર્ણિતમ્||૪૭|| બદરીધાતકીધાત્રીચૂર્ણં વા સર્પિષા દ્રુતમ્| |૪૮|

સ૦-તથા પઞ્ચકોલં રજીકૃતમશોકકટુકાભ્યાં યુક્તં યોજયેત્| અથવા બદર્યાદિચૂર્ણં સર્પિષા દ્રવીકૃતં યોજયેત્|

Adhikarana tatra badaryAdicUrNam tatra sthirAdighRutaM srotaHSodhanam (48-50) · Śloka 50

| સ્થિરાવચાદ્વિબૃહતીકાકોલીપિપ્પલીનતૈઃ||૪૮|| નિચુલોત્પલવર્ષાભૂભાર્ગીમુસ્તૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| સિદ્ધં પ્રસ્થાર્ધમાજ્યસ્ય સ્રોતસાં શોધનં પરમ્||૪૯|| સિમ્હ્યશ્વગન્ધાસુરસાકણાગર્ભં ચ તદ્ગુણમ્| |૫૦|

સ૦-સ્થિરાદિભિઃ કાર્ષિકૈર્ઘૃતસ્ય પ્રસ્થાર્ધં સિદ્ધં પરં સ્રોતસાં વિશોધનમ્| સ૦-સિમ્હ્યાદિભિર્ઘૃતં પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana tatra yaShTyAdighRutaM shoShajit (50-51) · Śloka 51

| યષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીરોધ્રપદ્મકોત્પલચન્દનૈઃ||૫૦|| તાલીસસારિવાભ્યાં ચ સાધિતં શોષજિદ્ઘૃતમ્| |૫૧|

સ૦-મધુયષ્ટિકાદિભિઃ સાધિતં સર્પિઃ શોષજિત્|

Adhikarana tatra SRu~ggyAdighRutaM puShTikRut (51-53) · Śloka 53

| શૃઙ્ગીમધૂલિકાભાર્ગીપિપ્પલીદેવદારુભિઃ||૫૧|| અશ્વગન્ધાદ્વિકાકોલીરાસ્નર્ષભકજીવકૈઃ| શૂર્પપર્ણીવિડઙ્ગૈશ્ચ કલ્કિતૈઃ સાધિતં ઘૃતમ્||૫૨|| શશોત્તમાઙ્ગનિર્યૂહે શુષ્યતઃ પુષ્ટિકૃત્પરમ્| |૫૩|

સ૦-શૃઙ્ગ્યાદિભિઃ કલ્કિતૈઃ શશસ્ય શિરઃક્વાથેન સાધિતં ઘૃતં શુષ્યતો બાલસ્યાતિપુષ્ટિકરમ્|

Adhikarana tatra abhya~jjane vacAditailam (53-54) · Śloka 54

| વચાવયઃસ્થાતગરકાયસ્થાચોરકૈઃ શૃતમ્||૫૩|| બસ્તમૂત્રસુરાભ્યાં ચ તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્| |૫૪|

સ૦-વચાદિભિશ્છાગમૂત્રસુરાભ્યાં ચ સિદ્ધં તૈલમભ્યઙ્ગે હિતમ્|

Adhikarana tatra lAkShAditailam (54-57) · Śloka 57

| લાક્ષારસસમં તૈલપ્રસ્થં મસ્તુ ચતુર્ગુણમ્||૫૪|| અશ્વગન્ધાનિશાદારુકૌન્તીકુષ્ઠાબ્દચન્દનૈઃ| સમૂર્વારોહિણીરાસ્નાશતાહ્વામધુકૈઃ સમૈઃ||૫૫|| સિદ્ધં લાક્ષાદિકં નામ તૈલમભ્યઞ્જનાદિદમ્| બલ્યં જ્વરક્ષયોન્માદશ્વાસાપસ્મારવાતનુત્||૫૬|| યક્ષરાક્ષસભૂતઘ્નં ગર્ભિણીનાં ચ શસ્યતે| |૫૭|

સ૦-લાક્ષારસતુલ્યં તૈલપ્રસ્થં મસ્તુચતુર્ગુણમશ્વગન્ધાદિભિઃ સામાન્યપરિભાષોક્તપ્રમાણૈઃ સિદ્ધં લાક્ષાદિકસંજ્ઞમ્| એતત્તૈલમભ્યઙ્ગાદ્ બલ્યં જ્વરાદિજિત્ યક્ષ્માદિઘ્નં ગર્ભિણીભ્યશ્ચ હિતમ્|

Adhikarana kAsajvarAdAvativiShAdilehaH (57-58) · Śloka 58

| મધુનાઽતિવિષાશૃઙ્ગીપિપ્પલીર્લેહયેચ્છિશુમ્||૫૭|| એકાં વાઽતિવિષાં કાસજ્વરચ્છર્દિરુપદ્રુતમ્| |૫૮|

સ૦-અતિવિષાદીન્ મધુના કાસાદિપીડિતં શિશું-બાલં, લેહયેત્| અથવા, અતિવિષામેકાં લેહયેત્|

Adhikarana stanyavaminAshakA lehAH (58-60) · Śloka 60

| પીતં પીતં વમતિ યઃ સ્તન્યં તં મધુસર્પિષા||૫૮|| દ્વિવાર્તાકીફલરસં પઞ્ચકોલં ચ લેહયેત્| પિપ્પલીપઞ્ચલવણં કૃમિજિત્પારિભદ્રકમ્||૫૯|| તદ્વલ્લિહ્યાત્તથા વ્યોષં મષીં વા રોમચર્મણામ્| લાભતઃ શલ્યકશ્વાવિદ્ગોધર્ક્ષશિખિજન્મનામ્||૬૦||

સ૦- યો બાલઃ પીતં પીતં સ્તન્યં વમેત્ તં બૃહતીદ્વયસ્ય ફલસ્વરસં પઞ્ચકોલં ચ ઘૃતમાક્ષિકાભ્યાં લેહયેત્| અથવા પિપ્પલ્યાદિકં તદ્વત્-પૂર્વવત્ મધુસર્પિષા, બાલો લિહ્યાત્| વ્યોષં તથા-મધુસર્પિષા, લિહ્યાત્| [ અથવા ] શલ્યકાદિજન્મનાં રોમ્ણાં ચર્મણાં ચ યથાલાભં મષીં મધુઘૃતાભ્યાં લિહ્યાત્|

Adhikarana stanyavaminAshakaM ghRutam (61) · Śloka 61

ખદિરાર્જુનતાલીસકુષ્ઠચન્દનજે રસે| સક્ષીરં સાધિતં સર્પિર્વમથું વિનિયચ્છતિ||૬૧||

સ૦-ખદિરાદિરસે સક્ષીરં સર્પિઃ પક્વમુપયુક્તં વમિં શમયતિ|

Adhikarana tAlukaNTakasya lakShaNam (63-65) · Śloka 65

| તાલુમાંસે કફઃ ક્રુદ્ધઃ કુરુતે તાલુકણ્ટકમ્||૬૩|| તેન તાલુપ્રદેશસ્ય નિમ્નતા મૂર્ધ્નિ જાયતે| તાલુપાતઃ સ્તનદ્વેષઃ કૃચ્છ્રાત્પાનં શકૃદ્દ્રવમ્||૬૪|| તૃડાસ્યકણ્ડ્વક્ષિરુજા ગ્રીવાદુર્ધરતા વમિઃ| |૬૫|

સ૦-કફો મધુરાદ્યૈસ્તાલુમાંસે પ્રકુપિતસ્તાલુકણ્ટકં કુર્યાત્| તેન-તાલુકણ્ટકેન, શિરસિ તાલુપ્રદેશે નિમ્નતા સ્યાત્| તથા તાલુનઃ પતનં સ્તનદ્વેષઃ કૃચ્છ્રેણ સ્તનપાનં શકૃચ્ચ દ્રવં સ્યાત્| તથા તૃડાદ્યાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana tAlukaNTakasya cikitsA (65-66) · Śloka 66

| તત્રોત્ક્ષિપ્ય યવક્ષારક્ષૌદ્રાભ્યાં પ્રતિસારયેત્||૬૫|| તાલુ તદ્વત્કણાશુણ્ઠીગોશકૃદ્રસસૈન્ધવૈઃ| |૬૬|

સ૦-તત્ર તાલૂત્ક્ષિપ્ય યવક્ષારક્ષૌદ્રાભ્યાં પ્રતિસારયેત્| તથૈવ કણાદિભિઃ પ્રતિસારયેત્

Adhikarana tAlukaNTakasya SRu~ggaberAdipuTapAkarasaH (66-67) · Śloka 67

| શૃઙ્ગવેરનિશાભૃઙ્ગં કલ્કિતં વટપલ્લવૈઃ||૬૬|| બધ્વા ગોશકૃતા લિપ્તં કુકૂલે સ્વેદયેત્તતઃ| રસેન લિમ્પેત્તાલ્વાસ્યં નેત્રે ચ પરિષેચયેત્||૬૭||

સ૦-તથા શુણ્ઠ્યાદિકં કલ્કિતં વટપલ્લવૈર્બધ્વા ગોશકૃતા લિપ્તં તતઃ કુકૂલે સ્વેદયેત્| અનન્તરં રસેન ચ-તતઃ સ્રુતેન, તાલુ આસ્યં ચ લિમ્પેત્| તથા નેત્રે પરિષેચયેત્|

Adhikarana tAlukaNTakasya harItakyAdikalkaH (68) · Śloka 68

હરીતકીવચાકુષ્ઠકલ્કં માક્ષિકસંયુતમ્| પીત્વા કુમારઃ સ્તન્યેન મુચ્યતે તાલુકણ્ટકાત્||૬૮||

સ૦-હરીતક્યાદિકં માક્ષિકયુક્તં સ્તન્યેન શિશુઃ પીત્વા તાલુકણ્ટકાદ્વિમુચ્યતે

Adhikarana ahipUtanasya lakShaNam ahipUtanasya cikitsA (69-70) · Śloka 70

મલોપલેપાત્સ્વેદાદ્વા ગુદે રક્તકફોદ્ભવઃ| તામ્રો વ્રણોઽન્તઃ કણ્ડૂમાન્ જાયતે ભૂર્યુપદ્રવઃ||૬૯|| કેચિત્તં માતૃકાદોષં વદન્ત્યન્યેઽહિપૂતનમ્| પૃષ્ટારુર્ગુદકુટ્ટં ચ કેચિચ્ચ તમનામિકમ્||૭૦||

સ૦-ગુદે રક્તકફોદ્ભવો મલોપલેપાત્ સ્વેદાદ્વા તામ્રો વ્રણઃ કણ્ડૂમાનાન્તરો બહૂપદ્રવો જાયતે| તં-તથાવિધં, કેચિન્માતૃકાદોષં કથયન્તિ| અપરે ચ પૂતનસંજ્ઞમિત્યાહુઃ| કેચિત્ પૃષ્ટારુરિતિ, કેચિત્ ગુદકુટ્ટમિતિ, કેચિચ્ચ તમનામિકં, બ્રુવતે|

Adhikarana ahipUtanasya dhAttryAH kShIraM Sodhyam (71) · Śloka 71

તત્ર ધાત્ર્યાઃ પયઃ શોધ્યં પિત્તશ્લેષ્મહરૌષધૈઃ| |૭૧|

સ૦-તત્ર-તસ્મિન્નનેકનામ્નિ રોગે, ધાત્ર્યાઃ ક્ષીરં શોધનીયમ્ કૈઃ ? પિત્તશ્લેષ્મહૃદ્ભિરૌષધૈઃ|

Adhikarana ahipUtanasya antarapAnakam ahipUtanasya vraNe lepAdi (71-75) · Śloka 75

| શૃતશીતં ચ શીતામ્બુયુક્તમન્તરપાનકમ્||૭૧|| સક્ષૌદ્રતાર્ક્ષ્યશૈલેન વ્રણં તેન ચ લેપયેત્| ત્રિફલાબદરીપ્લક્ષત્વક્ક્વાથપરિષેચિતમ્||૭૨|| કાસીસરોચનાતુત્થમનોહ્વાલરસાઞ્જનૈઃ| લેપયેદમ્લપિષ્ટૈર્વા ચૂર્ણિતૈર્વાઽવચૂર્ણયેત્||૭૩|| સુશ્લક્ષ્ણૈરથવા યષ્ટીશઙ્ખસૌવીરકાઞ્જનૈઃ| સારિવાશઙ્ખનાભિભ્યામસનસ્ય ત્વચાઽથવા||૭૪|| રાગકણ્ડૂત્કટે કુર્યાદ્રક્તસ્રાવં જલૌકસા| સર્વં ચ પિત્તવ્રણજિચ્છસ્યતે ગુદકુટ્ટકે||૭૫||

સ૦-સહ ક્ષૌદ્રેણ વર્તતે યત્તત્ સક્ષૌદ્રમ્, સક્ષૌદ્રમ્ ચ તત્ તાર્ક્ષ્યશૈલં ચ, તેન યુક્તં શીતામ્બુ, અન્તરં પાનકં ચ હિતમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? શૃતશીતમ્| અત્ર ચ શીતમાત્રસ્ય શીતત્વેનૈવ લબ્ધત્વાચ્છીતામ્બિવત્યતિશયાર્થમ્| એવં હિ પિત્તોપશાન્તિર્ભવતિ| અત એવ ચ તત્સહિતસ્ય કફસ્ય શમનાય માક્ષિકરસાઞ્જનયોગોઽત્ર કૃતઃ| તેન ચ જલેન વ્રણં લેપયેત્| કિમ્ભૂતં વ્રણમ્ ? ત્રિફલાદિક્વાથેન પરિષેચિતં સન્તં કાસીસાદિભિરમ્લપિષ્ટૈર્વા લેપયેત્| અથવા, એતૈરેવ ચૂર્ણિતૈર્વ્રણમવચૂર્ણયેત્| અથવા મધુકાદિભિઃ સુપિષ્ટૈરવચૂર્ણયેત્| સારિવાશઙ્ખનાભિભ્યામવચૂર્ણયેત્| અથવા, અસનત્વચા લિમ્પેત્| રાગકણ્ડ્વાધિક્યે જલૌકોભિરસ્રસ્રાવં કુર્યાત્| જલૌકસા "જાતૌ" ઇત્યેકવચનાત્ તસ્ય પ્રયોગો ન દોષાય, તથા સલ્લક્ષસ્ય દૃષ્તત્વાત્| સર્વં ચિકિત્સિતં પિત્તવ્રણતુલ્યં ગુદકુટ્ટકે શસ્યતે|

Adhikarana mRuttikodbhave roge pAThAdighRutam (76-77) · Śloka 77

પાઠાવેલ્લદ્વિરજનીમુસ્તભાર્ગીપુનર્નવૈઃ| સબિલ્વત્ર્યૂષણૈઃ સર્પિવૃશ્ચિકાલીયુતૈઃ શૃતમ્||૭૬|| લિહાનો માત્રયા રોગૈર્મુચ્યતે મૃત્તિકોદ્ભવૈઃ| |૭૭|

સ૦-પાઠાદિભિઃ પક્વં ઘૃતં માત્રયા લિહન્ મૃત્તિકોદ્ભવૈરામયૈર્મુચ્યતે|

Adhikarana tattadvyAdhinAshakaH stanapralepaH (2) · Śloka 2

વ્યાધેર્યદ્યસ્ય ભૈષજ્યં સ્તનસ્તેન પ્રલેપિતઃ| સ્થિતો મુહૂર્તં ધૌતોઽનુ પીતસ્તં તં જયેદ્ગદમ્||૭૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને બાલા- મયપ્રતિષેધો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

સ૦-યસ્ય રોગસ્ય યદૌષધમુક્તં તેનૈવૌષધેન સ્તનઃ પ્રલેપિતો મુહૂર્તમાત્રં-નાડિકાદ્વયં યાવદ્ વિધૃતઃ, સ્તનોઽનુ ધૌતઃ પશ્ચાત્ પીતસ્તં તં-અનિયતં રોગં, જયેત્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરછિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને બાલા મયપ્રતિષેધો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨||