Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

2. bālāmayapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

અથાતો બાલામયપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨| ત્રિવિધઃ કથિતો બાલઃ ક્ષીરાન્નોભયવર્તનઃ| સ્વાસ્થ્યં તાભ્યામદુષ્ટાભ્યાં દુષ્ટાભ્યાં રોગસમ્ભવઃ|૧|

View original

अथातो बालामयप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२| त्रिविधः कथितो बालः क्षीरान्नोभयवर्तनः| स्वास्थ्यं ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसम्भवः|१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

શુદ્ધં ક્ષીરં લક્ષયતિ અથાતો બાલામયપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨| ત્રિવિધઃ કથિતો બાલઃ ક્ષીરાન્નોભયવર્તનઃ| સ્વાસ્થ્યં તાભ્યામદુષ્ટાભ્યાં દુષ્ટાભ્યાં રોગસમ્ભવઃ||૧||

View original

शुद्धं क्षीरं लक्षयति अथातो बालामयप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२| त्रिविधः कथितो बालः क्षीरान्नोभयवर्तनः| स्वास्थ्यं ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसम्भवः||१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtaduShTastanyasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| વાતાદ્દુષ્ટં તુ પ્લવતેઽમ્ભસિ||૨|| કષાયં ફેનિલં રૂક્ષં વર્ચોમૂત્રવિબન્ધકૃત્| |૩|

View original

| वाताद्दुष्टं तु प्लवतेऽम्भसि||२|| कषायं फेनिलं रूक्षं वर्चोमूत्रविबन्धकृत्| |३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittaduShTasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| પિત્તાદુષ્ણામ્લકટુકં પીતરાજ્યપ્સુ દાહકૃત્||૩||

View original

| पित्तादुष्णाम्लकटुकं पीतराज्यप्सु दाहकृत्||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphaduShTasya lakShaNam (4) · Śloka 4

કફાત્સલવણં સાન્દ્રં જલે મજ્જતિ પિચ્છિલમ્| |૪|

View original

कफात्सलवणं सान्द्रं जले मज्जति पिच्छिलम्| |४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dvidoShaduShTasya lakShaNam tridoShaduShTasya lakShaNam tattadduShTaM stanyaM yathAsvaM vyAdhijanakam (4-5) · Śloka 5

| સંસૃષ્ટલિઙ્ગં સંસર્ગાત્ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્||૪|| યથાસ્વલિઙ્ગાંસ્તદ્વ્યાધીન્ જનયત્યુપયોજિતમ્| |૫|

View original

| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्||४|| यथास्वलिङ्गांस्तद्व्याधीन् जनयत्युपयोजितम्| |५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana rodanAt pIDAj~jAnam (5) · Śloka 5

| શિશોસ્તીક્ષ્ણમભીક્ષ્ણં ચ રોદનાલ્લક્ષયેદ્રુજમ્||૫||

View original

| शिशोस्तीक्ष्णमभीक्ष्णं च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम्||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pIDAsthAnaj~jAnam (6) · Śloka 6

સ યં સ્પૃશેદ્ભૃશં દેશં યત્ર ચ સ્પર્શનાક્ષમઃ| તત્ર વિદ્યાદ્રુજં|૬|

View original

स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः| तत्र विद्याद्रुजं|६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mUrdhAdau pIDAj~jAnam (6-8) · Śloka 8

| મૂર્ધ્નિ રુજં ચાક્ષિનિમીલનાત્||૬|| હૃદિ જિહ્વૌષ્ઠદશનશ્વાસમુષ્ટિનિપીડનૈઃ| કોષ્ઠે વિબન્ધવમથુસ્તનદંશાન્ત્રકૂજનૈઃ||૭|| આધ્માનપૃષ્ઠનમનજઠરોન્નમનૈરપિ| બસ્તૌ ગુહ્યે ચ વિણ્મૂત્રસઙ્ગોત્ત્રાસદિગીક્ષણૈઃ||૮||

View original

| मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात्||६|| हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः| कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः||७|| आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि| बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गोत्त्रासदिगीक्षणैः||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dhAtryAScikitsitam (9) · Śloka 9

અથ ધાત્ર્યાઃ ક્રિયાં કુર્યાદ્યથાદોષં યથામયમ્| |૯|

View original

अथ धात्र्याः क्रियां कुर्याद्यथादोषं यथामयम्| |९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtaduShTe stanye daSamUlAdi (9-10) · Śloka 10

| તત્ર વાતાત્મકે સ્તન્યે દશમૂલં ત્ર્યહં પિબેત્||૯|| અથવાઽગ્નિવચાપાઠાકટુકાકુષ્ઠદીપ્યકમ્| સભાર્ગીદારુસરલવૃશ્ચિકાલીકણોષણમ્||૧૦||

View original

| तत्र वातात्मके स्तन्ये दशमूलं त्र्यहं पिबेत्||९|| अथवाऽग्निवचापाठाकटुकाकुष्ठदीप्यकम्| सभार्गीदारुसरलवृश्चिकालीकणोषणम्||१०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtaduShTe vAtavyAdhiharaM ghRutAdi (11-12) · Śloka 12

તતઃ પિબેદન્યતમં વાતવ્યાધિહરં ઘૃતમ્| અનુ ચાચ્છસુરામેવં સ્નિગ્ધાં મૃદુ વિરેચયેત્||૧૧|| બસ્તિકર્મ તતઃ કુર્યાત્સ્વેદાદીંશ્ચાનિલાપહાન્| |૧૨|

View original

ततः पिबेदन्यतमं वातव्याधिहरं घृतम्| अनु चाच्छसुरामेवं स्निग्धां मृदु विरेचयेत्||११|| बस्तिकर्म ततः कुर्यात्स्वेदादींश्चानिलापहान्| |१२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtaduShTe bAlArthaM rAsnAdighRutam (12-13) · Śloka 13

| રાસ્નાજમોદાસરલદેવદારુરજોન્વિતમ્||૧૨|| બાલો લિહ્યાદ્ ઘૃતં તૈર્વા વિપક્વં સસિતોપલમ્| |૧૩|

View original

| रास्नाजमोदासरलदेवदारुरजोन्वितम्||१२|| बालो लिह्याद् घृतं तैर्वा विपक्वं ससितोपलम्| |१३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittaduShTe stanye bAladhAtryoramRutAdikvAthAH ghRutAdIni ca (13-16) · Śloka 16

| પિત્તદુષ્ટેઽમૃતાભીરુપટોલીનિમ્બચન્દનમ્||૧૩|| ધાત્રી કુમારશ્ચ પિબેત્ ક્વાથયિત્વા સસારિવમ્| અથવા ત્રિફલામુસ્તભૂનિમ્બકટુરોહિણીઃ||૧૪|| સારિવાદિં પટોલાદિં પદ્મકાદિં તથા ગણમ્| ઘૃતાન્યેભિશ્ચ સિદ્ધાનિ પિત્તઘ્નં ચ વિરેચનમ્||૧૫|| શીતાંશ્ચાભ્યઙ્ગલેપાદીન્ યુઞ્જ્યાત્| |૧૬|

View original

| पित्तदुष्टेऽमृताभीरुपटोलीनिम्बचन्दनम्||१३|| धात्री कुमारश्च पिबेत् क्वाथयित्वा ससारिवम्| अथवा त्रिफलामुस्तभूनिम्बकटुरोहिणीः||१४|| सारिवादिं पटोलादिं पद्मकादिं तथा गणम्| घृतान्येभिश्च सिद्धानि पित्तघ्नं च विरेचनम्||१५|| शीतांश्चाभ्यङ्गलेपादीन् युञ्ज्यात्| |१६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana SleShmaduShTe stanye yaShTyAdi ghRutam SleShmaduShTe stanayorubhayoroShThayoScalepaH (16-18) · Śloka 18

શ્લેષ્માત્મકે પુનઃ| યષ્ટ્યાહ્વસૈન્ધવયુતં કુમારં પાયયેદ્ ઘૃતમ્||૧૬|| સિન્ધૂત્થપિપ્પલીમદ્વા, પિષ્ટૈઃ, ક્ષૌદ્રયુતૈરથ| રાઠપુષ્પૈઃ સ્તનૌ લિમ્પેચ્છિશોશ્ચ દશનચ્છદૌ||૧૭|| સુખમેવં વમેદ્બાલઃ| |૧૮|

View original

श्लेष्मात्मके पुनः| यष्ट्याह्वसैन्धवयुतं कुमारं पाययेद् घृतम्||१६|| सिन्धूत्थपिप्पलीमद्वा, पिष्टैः, क्षौद्रयुतैरथ| राठपुष्पैः स्तनौ लिम्पेच्छिशोश्च दशनच्छदौ||१७|| सुखमेवं वमेद्बालः| |१८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana SleShmaduShTe dhAtryA vamanAdi (18) · Śloka 18

તીક્ષ્ણૈર્ધાત્રીં તુ વામયેત્| |૧૮|

View original

तीक्ष्णैर्धात्रीं तु वामयेत्| |१८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tridoShaduShTe stanye kShIrAlasakarogotpattiH (18-19) · Śloka 19

| અથાચરિતસંસર્ગી મુસ્તાદિં ક્વથિતં પિબેત્||૧૮|| તદ્વત્તગરપૃથ્વીકાસુરદારુકલિઙ્ગકાન્| અથવાઽતિવિષામુસ્તષડ્ગ્રન્થાપઞ્ચકોલકમ્||૧૯||

View original

| अथाचरितसंसर्गी मुस्तादिं क्वथितं पिबेत्||१८|| तद्वत्तगरपृथ्वीकासुरदारुकलिङ्गकान्| अथवाऽतिविषामुस्तषड्ग्रन्थापञ्चकोलकम्||१९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tridoShaduShTe dhAtrIbAlayorvamanam (20-23) · Śloka 23

સ્તન્યે ત્રિદોષમલિને દુર્ગન્ધ્યામં જલોપમમ્| વિબદ્ધમચ્છં વિચ્છિન્નં ફેનિલં ચોપવેશ્યતે||૨૦|| શકૃન્નાનાવ્યથાવર્ણં, મૂત્રં પીતં સિતં ઘનમ્| જ્વરારોચકતૃટ્છર્દિશુષ્કોદ્ગારવિજૃમ્ભિકાઃ||૨૧|| અઙ્ગભઙ્ગોઽઙ્ગવિક્ષેપઃ કૂજનં વેપથુર્ભ્રમઃ| ઘ્રાણાક્ષિમુખપાકાદ્યા જાયન્તેઽન્યેઽપિ તં ગદમ્||૨૨|| ક્ષીરાલસકમિત્યાહુરત્યયં ચાતિદારુણમ્ તત્રાશુ ધાત્રીં બાલં ચ વમનેનોપપાદયેત્||૨૩||

View original

स्तन्ये त्रिदोषमलिने दुर्गन्ध्यामं जलोपमम्| विबद्धमच्छं विच्छिन्नं फेनिलं चोपवेश्यते||२०|| शकृन्नानाव्यथावर्णं, मूत्रं पीतं सितं घनम्| ज्वरारोचकतृट्छर्दिशुष्कोद्गारविजृम्भिकाः||२१|| अङ्गभङ्गोऽङ्गविक्षेपः कूजनं वेपथुर्भ्रमः| घ्राणाक्षिमुखपाकाद्या जायन्तेऽन्येऽपि तं गदम्||२२|| क्षीरालसकमित्याहुरत्ययं चातिदारुणम् तत्राशु धात्रीं बालं च वमनेनोपपादयेत्||२३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tridoShaduShTe tato vacAdigaNAdyauShadham (24) · Śloka 24

વિહિતાયાં ચ સંસર્ગ્યાં વચાદિં યોજયેદ્ગણમ્| નિશાદિં વાઽથવા માદ્રીપાઠાતિક્તાઘનામયાન્||૨૪||

View original

विहितायां च संसर्ग्यां वचादिं योजयेद्गणम्| निशादिं वाऽथवा माद्रीपाठातिक्ताघनामयान्||२४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana stanyadoShaharAH pATAdayaH (25) · Śloka 25

પાઠાશુણ્ઠ્યમૃતાતિક્તતિક્તાદેવાહ્વસારિવાઃ| સમુસ્તમૂર્વેન્દ્રયવાઃ સ્તન્યદોષહરાઃ પરમ્||૨૫||

View original

पाठाशुण्ठ्यमृतातिक्ततिक्तादेवाह्वसारिवाः| समुस्तमूर्वेन्द्रयवाः स्तन्यदोषहराः परम्||२५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana anubandhe yathArogaM cikitsitam (26) · Śloka 26

અનુબન્ધે યથાવ્યાધિ પ્રતિકુર્વીત કાલવિત્| |૨૬|

View original

अनुबन्धे यथाव्याधि प्रतिकुर्वीत कालवित्| |२६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dantodbhedo sarvarogANAM hetuH (26-27) · Śloka 27

| દન્તોદ્ભેદશ્ચ રોગાણાં સર્વેષામપિ કારણમ્||૨૬|| વિશેષાજ્જવરવિડ્ભેદકાસચ્છર્દિશિરોરુજામ્| અભિષ્યન્દસ્ય પોથક્યા વિસર્પસ્ય ચ જાયતે||૨૭||

View original

| दन्तोद्भेदश्च रोगाणां सर्वेषामपि कारणम्||२६|| विशेषाज्जवरविड्भेदकासच्छर्दिशिरोरुजाम्| अभिष्यन्दस्य पोथक्या विसर्पस्य च जायते||२७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tatra yathAdoShaM cikitsitam (28-29) · Śloka 29

પૃષ્ઠભઙ્ગે બિડાલાનાં બર્હિણાં ચ શિખોદ્ગમે| દન્તોદ્ભેદે ચ બાલાનાં ન હિ કિઞ્ચિન્ન દૂયતે||૨૮|| યથાદોષં યથારોગં યથોદ્રેકં યથાભયમ્| વિભજ્ય દેશકાલાદીંસ્તત્ર યોજ્યં ભિષગ્જિતમ્||૨૯||

View original

पृष्ठभङ्गे बिडालानां बर्हिणां च शिखोद्गमे| दन्तोद्भेदे च बालानां न हि किञ्चिन्न दूयते||२८|| यथादोषं यथारोगं यथोद्रेकं यथाभयम्| विभज्य देशकालादींस्तत्र योज्यं भिषग्जितम्||२९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana bAle~alpA bheShajamAtrA (30-31) · Śloka 31

ત એવ દોષા દૂષ્યાશ્ચ જ્વરાદ્યા વ્યાધયશ્ચ યત્| અતસ્તદેવ ભૈષજ્યં માત્રા ત્વસ્ય કનીયસી||૩૦|| સૌકુમાર્યાલ્પકાયત્વાત્ સર્વાન્નાનુપસેવનાત્| |૩૧|

View original

त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च यत्| अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा त्वस्य कनीयसी||३०|| सौकुमार्याल्पकायत्वात् सर्वान्नानुपसेवनात्| |३१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana bAle mRuduvamanam (31-32) · Śloka 32

| સ્નિગ્ધા એવ સદા બાલા ઘૃતક્ષીરનિષેવણાત્||૩૧|| સદ્યસ્તાન્ વમનં તસ્માત્ પાયયેન્મતિમાન્ મૃદુ| |૩૨|

View original

| स्निग्धा एव सदा बाला घृतक्षीरनिषेवणात्||३१|| सद्यस्तान् वमनं तस्मात् पाययेन्मतिमान् मृदु| |३२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana bAle vamanApUrvaM stanyAdinA tRuptiH (32-33) · Śloka 33

| સ્તન્યસ્ય તૃપ્તં વમયેત્ ક્ષીરક્ષીરાન્નસેવિનમ્||૩૨|| પીતવન્તં તનું પેયામન્નાદં ઘૃતસંયુતામ્| |૩૩|

View original

| स्तन्यस्य तृप्तं वमयेत् क्षीरक्षीरान्नसेविनम्||३२|| पीतवन्तं तनुं पेयामन्नादं घृतसंयुताम्| |३३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana bAle virekAdisAdhye bastyAdi (33-34) · Śloka 34

| બસ્તિં સાધ્યે વિરેકેણ, મર્શેન પ્રતિમર્શનમ્||૩૩|| યુઞ્જયાદ્વિરેચનાદીંસ્તુ ધાત્ર્યા એવ યથોદિતાન્| |૩૪|

View original

| बस्तिं साध्ये विरेकेण, मर्शेन प्रतिमर्शनम्||३३|| युञ्जयाद्विरेचनादींस्तु धात्र्या एव यथोदितान्| |३४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana stanyadoShaharA mUrvAdayaH (34-35) · Śloka 35

| મૂર્વાવ્યોષવરાકોલજમ્બૂત્વક્દારુસર્ષપાઃ||૩૪|| સપાઠા મધુના લીઢાઃ સ્તન્યદોષહરાઃ પરમ્| |૩૫|

View original

| मूर्वाव्योषवराकोलजम्बूत्वक्दारुसर्षपाः||३४|| सपाठा मधुना लीढाः स्तन्यदोषहराः परम्| |३५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dantapAlyAH pippalyAdi pratisAraNam (35-36) · Śloka 36

| દન્તપાલીં સમધુના ચૂર્ણેન પ્રતિસારયેત્||૩૫|| પિપ્પલ્યા ધાતકીપુષ્પધાત્રીફલકૃતેન વા| |૩૬|

View original

| दन्तपालीं समधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत्||३५|| पिप्पल्या धातकीपुष्पधात्रीफलकृतेन वा| |३६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dantodbhave lAvAdirajaH (36-37) · Śloka 37

| લાવતિત્તિરિવલ્લૂરરજઃ પુષ્પરસદ્રુતમ્||૩૬|| દ્રુતં કરોતિ બાલાનાં દન્તકેસરવન્મુખમ્| |૩૭|

View original

| लावतित्तिरिवल्लूररजः पुष्परसद्रुतम्||३६|| द्रुतं करोति बालानां दन्तकेसरवन्मुखम्| |३७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dantodbhave vacAdighRutam (37-38) · Śloka 38

| વચાદ્વિબૃહતીપાઠાકટુકાતિવિષાઘનૈઃ||૩૭|| મધુરૈશ્ચ ઘૃતં સિદ્ધં સિદ્ધં દશનજન્મનિ| |૩૮|

View original

| वचाद्विबृहतीपाठाकटुकातिविषाघनैः||३७|| मधुरैश्च घृतं सिद्धं सिद्धं दशनजन्मनि| |३८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dantodbhave bAlasarvaroge rajanyAdicUrNam (38-40) · Śloka 40

| રજનીદારુસરલશ્રેયસીબૃહતીદ્વયમ્||૩૮|| પૃશ્નિપર્ણી શતાહ્વા ચ લીઢં માક્ષિકસર્પિષા| ગ્રહણીદીપનં શ્રેષ્ઠં મારુતસ્યાનુલોમનમ્||૩૯|| અતીસારજ્વરશ્વાસકામલાપાણ્ડુકાસનુત્| બાલસ્ય સર્વરોગેષુ પૂજિતં બલવર્ણદં||૪૦||

View original

| रजनीदारुसरलश्रेयसीबृहतीद्वयम्||३८|| पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा| ग्रहणीदीपनं श्रेष्ठं मारुतस्यानुलोमनम्||३९|| अतीसारज्वरश्वासकामलापाण्डुकासनुत्| बालस्य सर्वरोगेषु पूजितं बलवर्णदं||४०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dantodbhave sama~ggAdighRutam (41-43) · Śloka 43

સમઙ્ગાધાતકીરોધ્રકુટન્નટબલાદ્વયૈઃ| મહાસહાક્ષુદ્રસહામુદ્ગબિલ્વશલાટુભિઃ||૪૧|| સકાર્પાસીફલૈસ્તોયે સાધિતૈઃ સાધિતં ઘૃતમ્| ક્ષીરમસ્તુયુતં હન્તિ શીઘ્રં દન્તોદ્ભવોદ્ભવાન્||૪૨|| વિવિધાનામયાનેતદ્વૃદ્ધકાશ્યપનિર્મિતમ્| |૪૩|

View original

समङ्गाधातकीरोध्रकुटन्नटबलाद्वयैः| महासहाक्षुद्रसहामुद्गबिल्वशलाटुभिः||४१|| सकार्पासीफलैस्तोये साधितैः साधितं घृतम्| क्षीरमस्तुयुतं हन्ति शीघ्रं दन्तोद्भवोद्भवान्||४२|| विविधानामयानेतद्वृद्धकाश्यपनिर्मितम्| |४३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dantodbhave nAtiyantraNam (43-44) · Śloka 44

| દન્તોદ્ભવેષુ રોગેષુ ન બાલમતિયન્ત્રયેત્||૪૩|| સ્વયમપ્યુપશામ્યન્તિ જાતદન્તસ્ય યદ્ગદાઃ| |૪૪|

View original

| दन्तोद्भवेषु रोगेषु न बालमतियन्त्रयेत्||४३|| स्वयमप्युपशाम्यन्ति जातदन्तस्य यद्गदाः| |४४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana SiSorarocakAdayo rogAH SuShkatvaM ca (44-46) · Śloka 46

| અત્યહઃસ્વપ્નશીતામ્બુશ્લૈષ્મિકસ્તન્યસેવિનઃ||૪૪|| શિશોઃ કફેન રુદ્ધેષુ સ્રોતઃસુ રસવાહિષુ| અરોચકઃ પ્રતિશ્યાયો જ્વરઃ કાસશ્ચ જાયતે||૪૫|| કુમારઃ શુષ્યતિ તતઃ સ્નિગ્ધશુક્લમુખેક્ષણઃ| |૪૬|

View original

| अत्यहःस्वप्नशीताम्बुश्लैष्मिकस्तन्यसेविनः||४४|| शिशोः कफेन रुद्धेषु स्रोतःसु रसवाहिषु| अरोचकः प्रतिश्यायो ज्वरः कासश्च जायते||४५|| कुमारः शुष्यति ततः स्निग्धशुक्लमुखेक्षणः| |४६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tatra saindhavAdicUrNam (46-47) · Śloka 47

| સૈન્ધવવ્યોષશાર્ઙ્ગેષ્ટાપાઠાગિરિકદમ્બકાન્||૪૬|| શુષ્યતો મધુસર્પિર્ભ્યામરુચ્યાદિષુ યોજયેત્| ||૪૭||

View original

| सैन्धवव्योषशार्ङ्गेष्टापाठागिरिकदम्बकान्||४६|| शुष्यतो मधुसर्पिर्भ्यामरुच्यादिषु योजयेत्| ||४७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tatra pa~jcakolAdicUrNam (47-48) · Śloka 48

| અશોકરોહિણીયુક્તં પઞ્ચકોલં ચ ચૂર્ણિતમ્||૪૭|| બદરીધાતકીધાત્રીચૂર્ણં વા સર્પિષા દ્રુતમ્| |૪૮|

View original

| अशोकरोहिणीयुक्तं पञ्चकोलं च चूर्णितम्||४७|| बदरीधातकीधात्रीचूर्णं वा सर्पिषा द्रुतम्| |४८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tatra badaryAdicUrNam tatra sthirAdighRutaM srotaHSodhanam (48-50) · Śloka 50

| સ્થિરાવચાદ્વિબૃહતીકાકોલીપિપ્પલીનતૈઃ||૪૮|| નિચુલોત્પલવર્ષાભૂભાર્ગીમુસ્તૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| સિદ્ધં પ્રસ્થાર્ધમાજ્યસ્ય સ્રોતસાં શોધનં પરમ્||૪૯|| સિમ્હ્યશ્વગન્ધાસુરસાકણાગર્ભં ચ તદ્ગુણમ્| |૫૦|

View original

| स्थिरावचाद्विबृहतीकाकोलीपिप्पलीनतैः||४८|| निचुलोत्पलवर्षाभूभार्गीमुस्तैश्च कार्षिकैः| सिद्धं प्रस्थार्धमाज्यस्य स्रोतसां शोधनं परम्||४९|| सिम्ह्यश्वगन्धासुरसाकणागर्भं च तद्गुणम्| |५०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tatra yaShTyAdighRutaM shoShajit (50-51) · Śloka 51

| યષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીરોધ્રપદ્મકોત્પલચન્દનૈઃ||૫૦|| તાલીસસારિવાભ્યાં ચ સાધિતં શોષજિદ્ઘૃતમ્| |૫૧|

View original

| यष्ट्याह्वपिप्पलीरोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः||५०|| तालीससारिवाभ्यां च साधितं शोषजिद्घृतम्| |५१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tatra SRu~ggyAdighRutaM puShTikRut (51-53) · Śloka 53

| શૃઙ્ગીમધૂલિકાભાર્ગીપિપ્પલીદેવદારુભિઃ||૫૧|| અશ્વગન્ધાદ્વિકાકોલીરાસ્નર્ષભકજીવકૈઃ| શૂર્પપર્ણીવિડઙ્ગૈશ્ચ કલ્કિતૈઃ સાધિતં ઘૃતમ્||૫૨|| શશોત્તમાઙ્ગનિર્યૂહે શુષ્યતઃ પુષ્ટિકૃત્પરમ્| |૫૩|

View original

| शृङ्गीमधूलिकाभार्गीपिप्पलीदेवदारुभिः||५१|| अश्वगन्धाद्विकाकोलीरास्नर्षभकजीवकैः| शूर्पपर्णीविडङ्गैश्च कल्कितैः साधितं घृतम्||५२|| शशोत्तमाङ्गनिर्यूहे शुष्यतः पुष्टिकृत्परम्| |५३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tatra abhya~jjane vacAditailam (53-54) · Śloka 54

| વચાવયઃસ્થાતગરકાયસ્થાચોરકૈઃ શૃતમ્||૫૩|| બસ્તમૂત્રસુરાભ્યાં ચ તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્| |૫૪|

View original

| वचावयःस्थातगरकायस्थाचोरकैः शृतम्||५३|| बस्तमूत्रसुराभ्यां च तैलमभ्यञ्जने हितम्| |५४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tatra lAkShAditailam (54-57) · Śloka 57

| લાક્ષારસસમં તૈલપ્રસ્થં મસ્તુ ચતુર્ગુણમ્||૫૪|| અશ્વગન્ધાનિશાદારુકૌન્તીકુષ્ઠાબ્દચન્દનૈઃ| સમૂર્વારોહિણીરાસ્નાશતાહ્વામધુકૈઃ સમૈઃ||૫૫|| સિદ્ધં લાક્ષાદિકં નામ તૈલમભ્યઞ્જનાદિદમ્| બલ્યં જ્વરક્ષયોન્માદશ્વાસાપસ્મારવાતનુત્||૫૬|| યક્ષરાક્ષસભૂતઘ્નં ગર્ભિણીનાં ચ શસ્યતે| |૫૭|

View original

| लाक्षारससमं तैलप्रस्थं मस्तु चतुर्गुणम्||५४|| अश्वगन्धानिशादारुकौन्तीकुष्ठाब्दचन्दनैः| समूर्वारोहिणीरास्नाशताह्वामधुकैः समैः||५५|| सिद्धं लाक्षादिकं नाम तैलमभ्यञ्जनादिदम्| बल्यं ज्वरक्षयोन्मादश्वासापस्मारवातनुत्||५६|| यक्षराक्षसभूतघ्नं गर्भिणीनां च शस्यते| |५७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kAsajvarAdAvativiShAdilehaH (57-58) · Śloka 58

| મધુનાઽતિવિષાશૃઙ્ગીપિપ્પલીર્લેહયેચ્છિશુમ્||૫૭|| એકાં વાઽતિવિષાં કાસજ્વરચ્છર્દિરુપદ્રુતમ્| |૫૮|

View original

| मधुनाऽतिविषाशृङ्गीपिप्पलीर्लेहयेच्छिशुम्||५७|| एकां वाऽतिविषां कासज्वरच्छर्दिरुपद्रुतम्| |५८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana stanyavaminAshakA lehAH (58-60) · Śloka 60

| પીતં પીતં વમતિ યઃ સ્તન્યં તં મધુસર્પિષા||૫૮|| દ્વિવાર્તાકીફલરસં પઞ્ચકોલં ચ લેહયેત્| પિપ્પલીપઞ્ચલવણં કૃમિજિત્પારિભદ્રકમ્||૫૯|| તદ્વલ્લિહ્યાત્તથા વ્યોષં મષીં વા રોમચર્મણામ્| લાભતઃ શલ્યકશ્વાવિદ્ગોધર્ક્ષશિખિજન્મનામ્||૬૦||

View original

| पीतं पीतं वमति यः स्तन्यं तं मधुसर्पिषा||५८|| द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलं च लेहयेत्| पिप्पलीपञ्चलवणं कृमिजित्पारिभद्रकम्||५९|| तद्वल्लिह्यात्तथा व्योषं मषीं वा रोमचर्मणाम्| लाभतः शल्यकश्वाविद्गोधर्क्षशिखिजन्मनाम्||६०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana stanyavaminAshakaM ghRutam (61) · Śloka 61

ખદિરાર્જુનતાલીસકુષ્ઠચન્દનજે રસે| સક્ષીરં સાધિતં સર્પિર્વમથું વિનિયચ્છતિ||૬૧||

View original

खदिरार्जुनतालीसकुष्ठचन्दनजे रसे| सक्षीरं साधितं सर्पिर्वमथुं विनियच्छति||६१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tAlukaNTakasya lakShaNam (63-65) · Śloka 65

| તાલુમાંસે કફઃ ક્રુદ્ધઃ કુરુતે તાલુકણ્ટકમ્||૬૩|| તેન તાલુપ્રદેશસ્ય નિમ્નતા મૂર્ધ્નિ જાયતે| તાલુપાતઃ સ્તનદ્વેષઃ કૃચ્છ્રાત્પાનં શકૃદ્દ્રવમ્||૬૪|| તૃડાસ્યકણ્ડ્વક્ષિરુજા ગ્રીવાદુર્ધરતા વમિઃ| |૬૫|

View original

| तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम्||६३|| तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते| तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात्पानं शकृद्द्रवम्||६४|| तृडास्यकण्ड्वक्षिरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः| |६५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tAlukaNTakasya cikitsA (65-66) · Śloka 66

| તત્રોત્ક્ષિપ્ય યવક્ષારક્ષૌદ્રાભ્યાં પ્રતિસારયેત્||૬૫|| તાલુ તદ્વત્કણાશુણ્ઠીગોશકૃદ્રસસૈન્ધવૈઃ| |૬૬|

View original

| तत्रोत्क्षिप्य यवक्षारक्षौद्राभ्यां प्रतिसारयेत्||६५|| तालु तद्वत्कणाशुण्ठीगोशकृद्रससैन्धवैः| |६६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tAlukaNTakasya SRu~ggaberAdipuTapAkarasaH (66-67) · Śloka 67

| શૃઙ્ગવેરનિશાભૃઙ્ગં કલ્કિતં વટપલ્લવૈઃ||૬૬|| બધ્વા ગોશકૃતા લિપ્તં કુકૂલે સ્વેદયેત્તતઃ| રસેન લિમ્પેત્તાલ્વાસ્યં નેત્રે ચ પરિષેચયેત્||૬૭||

View original

| शृङ्गवेरनिशाभृङ्गं कल्कितं वटपल्लवैः||६६|| बध्वा गोशकृता लिप्तं कुकूले स्वेदयेत्ततः| रसेन लिम्पेत्ताल्वास्यं नेत्रे च परिषेचयेत्||६७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tAlukaNTakasya harItakyAdikalkaH (68) · Śloka 68

હરીતકીવચાકુષ્ઠકલ્કં માક્ષિકસંયુતમ્| પીત્વા કુમારઃ સ્તન્યેન મુચ્યતે તાલુકણ્ટકાત્||૬૮||

View original

हरीतकीवचाकुष्ठकल्कं माक्षिकसंयुतम्| पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टकात्||६८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana ahipUtanasya lakShaNam ahipUtanasya cikitsA (69-70) · Śloka 70

મલોપલેપાત્સ્વેદાદ્વા ગુદે રક્તકફોદ્ભવઃ| તામ્રો વ્રણોઽન્તઃ કણ્ડૂમાન્ જાયતે ભૂર્યુપદ્રવઃ||૬૯|| કેચિત્તં માતૃકાદોષં વદન્ત્યન્યેઽહિપૂતનમ્| પૃષ્ટારુર્ગુદકુટ્ટં ચ કેચિચ્ચ તમનામિકમ્||૭૦||

View original

मलोपलेपात्स्वेदाद्वा गुदे रक्तकफोद्भवः| ताम्रो व्रणोऽन्तः कण्डूमान् जायते भूर्युपद्रवः||६९|| केचित्तं मातृकादोषं वदन्त्यन्येऽहिपूतनम्| पृष्टारुर्गुदकुट्टं च केचिच्च तमनामिकम्||७०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana ahipUtanasya dhAttryAH kShIraM Sodhyam (71) · Śloka 71

તત્ર ધાત્ર્યાઃ પયઃ શોધ્યં પિત્તશ્લેષ્મહરૌષધૈઃ| |૭૧|

View original

तत्र धात्र्याः पयः शोध्यं पित्तश्लेष्महरौषधैः| |७१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana ahipUtanasya antarapAnakam ahipUtanasya vraNe lepAdi (71-75) · Śloka 75

| શૃતશીતં ચ શીતામ્બુયુક્તમન્તરપાનકમ્||૭૧|| સક્ષૌદ્રતાર્ક્ષ્યશૈલેન વ્રણં તેન ચ લેપયેત્| ત્રિફલાબદરીપ્લક્ષત્વક્ક્વાથપરિષેચિતમ્||૭૨|| કાસીસરોચનાતુત્થમનોહ્વાલરસાઞ્જનૈઃ| લેપયેદમ્લપિષ્ટૈર્વા ચૂર્ણિતૈર્વાઽવચૂર્ણયેત્||૭૩|| સુશ્લક્ષ્ણૈરથવા યષ્ટીશઙ્ખસૌવીરકાઞ્જનૈઃ| સારિવાશઙ્ખનાભિભ્યામસનસ્ય ત્વચાઽથવા||૭૪|| રાગકણ્ડૂત્કટે કુર્યાદ્રક્તસ્રાવં જલૌકસા| સર્વં ચ પિત્તવ્રણજિચ્છસ્યતે ગુદકુટ્ટકે||૭૫||

View original

| शृतशीतं च शीताम्बुयुक्तमन्तरपानकम्||७१|| सक्षौद्रतार्क्ष्यशैलेन व्रणं तेन च लेपयेत्| त्रिफलाबदरीप्लक्षत्वक्क्वाथपरिषेचितम्||७२|| कासीसरोचनातुत्थमनोह्वालरसाञ्जनैः| लेपयेदम्लपिष्टैर्वा चूर्णितैर्वाऽवचूर्णयेत्||७३|| सुश्लक्ष्णैरथवा यष्टीशङ्खसौवीरकाञ्जनैः| सारिवाशङ्खनाभिभ्यामसनस्य त्वचाऽथवा||७४|| रागकण्डूत्कटे कुर्याद्रक्तस्रावं जलौकसा| सर्वं च पित्तव्रणजिच्छस्यते गुदकुट्टके||७५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mRuttikodbhave roge pAThAdighRutam (76-77) · Śloka 77

પાઠાવેલ્લદ્વિરજનીમુસ્તભાર્ગીપુનર્નવૈઃ| સબિલ્વત્ર્યૂષણૈઃ સર્પિવૃશ્ચિકાલીયુતૈઃ શૃતમ્||૭૬|| લિહાનો માત્રયા રોગૈર્મુચ્યતે મૃત્તિકોદ્ભવૈઃ| |૭૭|

View original

पाठावेल्लद्विरजनीमुस्तभार्गीपुनर्नवैः| सबिल्वत्र्यूषणैः सर्पिवृश्चिकालीयुतैः शृतम्||७६|| लिहानो मात्रया रोगैर्मुच्यते मृत्तिकोद्भवैः| |७७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tattadvyAdhinAshakaH stanapralepaH (2) · Śloka 2

વ્યાધેર્યદ્યસ્ય ભૈષજ્યં સ્તનસ્તેન પ્રલેપિતઃ| સ્થિતો મુહૂર્તં ધૌતોઽનુ પીતસ્તં તં જયેદ્ગદમ્||૭૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને બાલા- મયપ્રતિષેધો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

View original

व्याधेर्यद्यस्य भैषज्यं स्तनस्तेन प्रलेपितः| स्थितो मुहूर्तं धौतोऽनु पीतस्तं तं जयेद्गदम्||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने बाला- मयप्रतिषेधो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||

🔊 Audio coming soon

2. bālāmayapratiśēdhādhyāyaḥ — Ashtanga Hrudayam | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi