2. bālāmayapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ಬಾಲಾಮಯಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨| ತ್ರಿವಿಧಃ ಕಥಿತೋ ಬಾಲಃ ಕ್ಷೀರಾನ್ನೋಭಯವರ್ತನಃ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ತಾಭ್ಯಾಮದುಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ದುಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ರೋಗಸಮ್ಭವಃ|೧|

ಅಸ್ಮಾದನನ್ತರಂ ಬಾಲಸ್ಯೋಪಚರ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಯೇ ರೋಗಾಸ್ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥೋ ಬಾಲಾಮಯಪ್ರತಿಷೇಧ ಉಚ್ಯತೇ- ಸ೦-ಬಾಲಸ್ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಃ ಕಥಿತೋ ಮುನಿಭಿಃ| ಕ್ಷೀರವರ್ತನೋಽನ್ನವರ್ತನ ಉಭಯವರ್ತನಃ-ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾಭ್ಯಾಂ ಯೋ ವರ್ತತೇ| ತಾಭ್ಯಾಂ-ಅನ್ನಕ್ಷೀರಾಭ್ಯಾಂ, ಅದುಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಭವತಿ| ದುಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ತು ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾಭ್ಯಾಂ ರೋಗೋದ್ಭೂತಿಃ| ಶುದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಂ ಲಕ್ಷಯತಿ|

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

ಶುದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಂ ಲಕ್ಷಯತಿ ಅಥಾತೋ ಬಾಲಾಮಯಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨| ತ್ರಿವಿಧಃ ಕಥಿತೋ ಬಾಲಃ ಕ್ಷೀರಾನ್ನೋಭಯವರ್ತನಃ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ತಾಭ್ಯಾಮದುಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ದುಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ರೋಗಸಮ್ಭವಃ||೧||

ಅಸ್ಮಾದನನ್ತರಂ ಬಾಲಸ್ಯೋಪಚರ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಯೇ ರೋಗಾಸ್ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥೋ ಬಾಲಾಮಯಪ್ರತಿಷೇಧ ಉಚ್ಯತೇ- ಸ೦-ಬಾಲಸ್ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಃ ಕಥಿತೋ ಮುನಿಭಿಃ| ಕ್ಷೀರವರ್ತನೋಽನ್ನವರ್ತನ ಉಭಯವರ್ತನಃ-ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾಭ್ಯಾಂ ಯೋ ವರ್ತತೇ| ತಾಭ್ಯಾಂ-ಅನ್ನಕ್ಷೀರಾಭ್ಯಾಂ, ಅದುಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಭವತಿ| ದುಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ತು ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾಭ್ಯಾಂ ರೋಗೋದ್ಭೂತಿಃ|

Adhikarana vAtaduShTastanyasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| ವಾತಾದ್ದುಷ್ಟಂ ತು ಪ್ಲವತೇಽಮ್ಭಸಿ||೨|| ಕಷಾಯಂ ಫೇನಿಲಂ ರೂಕ್ಷಂ ವರ್ಚೋಮೂತ್ರವಿಬನ್ಧಕೃತ್| |೩|

ಸ೦-ವಾತದುಷ್ಟಂ ಕ್ಷೀರಂ ಜಲೇ ಪ್ಲವತೇ-ತರತೀವ ನೈಕತಾಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಕಷಾಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana pittaduShTasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| ಪಿತ್ತಾದುಷ್ಣಾಮ್ಲಕಟುಕಂ ಪೀತರಾಜ್ಯಪ್ಸು ದಾಹಕೃತ್||೩||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾದ್ದುಷ್ಟಂ ಕ್ಷೀರಮುಷ್ಣಾಮ್ಲಕಟುಕಮ್, ತಥಾ ತೋಯೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಪೀತರಾಜಿ ಸ್ಯಾತ್ ದಾಹಕರಂ ಚ|

Adhikarana kaphaduShTasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ಕಫಾತ್ಸಲವಣಂ ಸಾನ್ದ್ರಂ ಜಲೇ ಮಜ್ಜತಿ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| |೪|

ಸ೦-ಕಫಾತ್ ಕ್ಷೀರಂ ದುಷ್ಟಂ ಸಲವಣಂ ಘನಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ಅಪ್ಸು ಚ ಮಜ್ಜತಿ|

Adhikarana dvidoShaduShTasya lakShaNam tridoShaduShTasya lakShaNam tattadduShTaM stanyaM yathAsvaM vyAdhijanakam (4-5) · Śloka 5

| ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗಂ ಸಂಸರ್ಗಾತ್ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮ್||೪|| ಯಥಾಸ್ವಲಿಙ್ಗಾಂಸ್ತದ್ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜನಯತ್ಯುಪಯೋಜಿತಮ್| |೫|

ಸ೦-ಸಂಸರ್ಗಾದ್ ದುಷ್ಟಂ ಕ್ಷೀರಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಂ ಕ್ಷೀರಂ ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸ೦-ತಚ್ಚ ಕ್ಷೀರಮುಪಯೋಜಿತಂ ಬಾಲಸ್ಯ ಚ ಯಥಾಸ್ವಲಿಙ್ಗಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜನಯತಿ|

Adhikarana rodanAt pIDAj~jAnam (5) · Śloka 5

| ಶಿಶೋಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ರೋದನಾಲ್ಲಕ್ಷಯೇದ್ರುಜಮ್||೫||

ಸ೦-ಬಾಲಸ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ-ಖರಂ, ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ರುಜಂ-ಪೀಡಾಂ, ರೋದನಾಲ್ಲಕ್ಷಯೇತ್,- ಅತಿರೋದನೇನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರೋದನೇನ ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ರುಜಂ ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana pIDAsthAnaj~jAnam (6) · Śloka 6

ಸ ಯಂ ಸ್ಪೃಶೇದ್ಭೃಶಂ ದೇಶಂ ಯತ್ರ ಚ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಃ| ತತ್ರ ವಿದ್ಯಾದ್ರುಜಂ|೬|

ಸ೦-ಯಂ ದೇಹದೇಶಂ ಸ ಭೃಶಂ ಸ್ಪೃಶೇತ್ ಯತ್ರ ಚ ದೇಹದೇಶೇ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಃ ಸ್ಯಾತ್ ತತ್ರ ದೇಶೇ ರುಜಂ ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana mUrdhAdau pIDAj~jAnam (6-8) · Śloka 8

| ಮೂರ್ಧ್ನಿ ರುಜಂ ಚಾಕ್ಷಿನಿಮೀಲನಾತ್||೬|| ಹೃದಿ ಜಿಹ್ವೌಷ್ಠದಶನಶ್ವಾಸಮುಷ್ಟಿನಿಪೀಡನೈಃ| ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಬನ್ಧವಮಥುಸ್ತನದಂಶಾನ್ತ್ರಕೂಜನೈಃ||೭|| ಆಧ್ಮಾನಪೃಷ್ಠನಮನಜಠರೋನ್ನಮನೈರಪಿ| ಬಸ್ತೌ ಗುಹ್ಯೇ ಚ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗೋತ್ತ್ರಾಸದಿಗೀಕ್ಷಣೈಃ||೮||

ಸ೦-ಶಿರಸಿ ಪೀಡಾಮಕ್ಷಿನಿಮೀಲನಾದ್ವಿದ್ಯಾತ್| ವಿನಾಶಹೇತುಮತ ಏವ ಜಿಹ್ವೌಷ್ಠದಶನಾದಿಭಿರ್ಹೃದಿ ಪೀಡಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ವಿಬನ್ಧಾದಿಭಿರಾಧ್ಮಾನಾದಿಭಿಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠೇ ರುಜಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಬಸ್ತೌ ಗುಹ್ಯೇ ಚ ಪೀಡಾಂ ವಿಟ್ಸಙ್ಗಾದಿಭಿರ್ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana dhAtryAScikitsitam (9) · Śloka 9

ಅಥ ಧಾತ್ರ್ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಥಾದೋಷಂ ಯಥಾಮಯಮ್| |೯|

ಸ೦-ಅಥ-ಅನನ್ತರಂ, ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಧಾತ್ರ್ಯಾ ವೈದ್ಯೋ ಯಥಾದೋಷಂ ಯಥಾರೋಗಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana vAtaduShTe stanye daSamUlAdi (9-10) · Śloka 10

| ತತ್ರ ವಾತಾತ್ಮಕೇ ಸ್ತನ್ಯೇ ದಶಮೂಲಂ ತ್ರ್ಯಹಂ ಪಿಬೇತ್||೯|| ಅಥವಾಽಗ್ನಿವಚಾಪಾಠಾಕಟುಕಾಕುಷ್ಠದೀಪ್ಯಕಮ್| ಸಭಾರ್ಗೀದಾರುಸರಲವೃಶ್ಚಿಕಾಲೀಕಣೋಷಣಮ್||೧೦||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು, ವಾತೇನ ದುಷ್ಟೇ ಸ್ತನ್ಯೇ ತ್ರೀಣಿ ದಿನಾನಿ ದಶಮೂಲಂ ಪಿಬೇತ್| ಅಥವಾ ಚಿತ್ರಕಾದೀನಿ ಕ್ವಥಿತಾನಿ ತ್ರ್ಯಹಂ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana vAtaduShTe vAtavyAdhiharaM ghRutAdi (11-12) · Śloka 12

ತತಃ ಪಿಬೇದನ್ಯತಮಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿಹರಂ ಘೃತಮ್| ಅನು ಚಾಚ್ಛಸುರಾಮೇವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಂ ಮೃದು ವಿರೇಚಯೇತ್||೧೧|| ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ತತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಸ್ವೇದಾದೀಂಶ್ಚಾನಿಲಾಪಹಾನ್| |೧೨|

ಸ೦-ಅನನ್ತರಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ ಘೃತಂ ಪಿಬೇತ್| ಪಶ್ಚಾದಚ್ಛಸುರಾಂ ಪಿಬೇತ್| ಏವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಂ ಸತೀಂ ಮೃದು ವಿರೇಚಯೇತ್-ಆರಗ್ವಧೇನ| ಅನನ್ತರಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸ್ವೇದಾದೀಂಶ್ಚ ಮಾರುತಾಪಹಾನ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾಭ್ಯಙ್ಗಾದೇರ್ಗ್ರಹಃ|

Adhikarana vAtaduShTe bAlArthaM rAsnAdighRutam (12-13) · Śloka 13

| ರಾಸ್ನಾಜಮೋದಾಸರಲದೇವದಾರುರಜೋನ್ವಿತಮ್||೧೨|| ಬಾಲೋ ಲಿಹ್ಯಾದ್ ಘೃತಂ ತೈರ್ವಾ ವಿಪಕ್ವಂ ಸಸಿತೋಪಲಮ್| |೧೩|

ಸ೦-ರಾಸ್ನಾದಿಚೂರ್ಣಾನ್ವಿತಂ ಶಿಶುಃ ಸರ್ಪಿರ್ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಅಥವಾ ತೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಸಶರ್ಕರಂ ಘೃತಂ ಲಿಹ್ಯಾತ್|

Adhikarana pittaduShTe stanye bAladhAtryoramRutAdikvAthAH ghRutAdIni ca (13-16) · Śloka 16

| ಪಿತ್ತದುಷ್ಟೇಽಮೃತಾಭೀರುಪಟೋಲೀನಿಮ್ಬಚನ್ದನಮ್||೧೩|| ಧಾತ್ರೀ ಕುಮಾರಶ್ಚ ಪಿಬೇತ್ ಕ್ವಾಥಯಿತ್ವಾ ಸಸಾರಿವಮ್| ಅಥವಾ ತ್ರಿಫಲಾಮುಸ್ತಭೂನಿಮ್ಬಕಟುರೋಹಿಣೀಃ||೧೪|| ಸಾರಿವಾದಿಂ ಪಟೋಲಾದಿಂ ಪದ್ಮಕಾದಿಂ ತಥಾ ಗಣಮ್| ಘೃತಾನ್ಯೇಭಿಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಾನಿ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಚ ವಿರೇಚನಮ್||೧೫|| ಶೀತಾಂಶ್ಚಾಭ್ಯಙ್ಗಲೇಪಾದೀನ್ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| |೧೬|

ಸ೦-ಪಿತ್ತದುಷ್ಟೇ ಗುಡೂಚ್ಯಾದೀನಿ ಕ್ವಾಥಯಿತ್ವಾ ಬಾಲಃ ಪಿಬೇತ್ ಧಾತ್ರೀ ಚ| ಅಥವಾ ತ್ರಿಫಲಾದೀನ್ ಪಿಬೇತ್| ಅಥವಾ ಸಾರಿವಾದಿಗಣಂ(ಗಣಾದ್ಯನ್ಯತಮಂ) ಪಿಬೇತ್ ಸಂ-ಅಥವಾ ಸಾರಿವಾದಿಭಿರ್ಗಣೈಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಸಿದ್ಧಾನಿ ಘೃತಾನಿ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಂ ಚ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಕುರ್ಯಾ(ಯುಞ್ಜ್ಯಾ)ತ್| ಅಭ್ಯಙ್ಗಾದೀಂಶ್ಚ ಶೀತಾನ್ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್|

Adhikarana SleShmaduShTe stanye yaShTyAdi ghRutam SleShmaduShTe stanayorubhayoroShThayoScalepaH (16-18) · Śloka 18

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತ್ಮಕೇ ಪುನಃ| ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಸೈನ್ಧವಯುತಂ ಕುಮಾರಂ ಪಾಯಯೇದ್ ಘೃತಮ್||೧೬|| ಸಿನ್ಧೂತ್ಥಪಿಪ್ಪಲೀಮದ್ವಾ, ಪಿಷ್ಟೈಃ, ಕ್ಷೌದ್ರಯುತೈರಥ| ರಾಠಪುಷ್ಪೈಃ ಸ್ತನೌ ಲಿಮ್ಪೇಚ್ಛಿಶೋಶ್ಚ ದಶನಚ್ಛದೌ||೧೭|| ಸುಖಮೇವಂ ವಮೇದ್ಬಾಲಃ| |೧೮|

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮದುಷ್ಟೇ ಸ್ತನ್ಯೇ ಮಧುಯಷ್ಟೀಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಂ ಘೃತಂ ಬಾಲಂ ಪಾಯಯೇತ್| ಸೈನ್ಧವಪಿಪ್ಪಲಿಯುಕ್ತಂ ಘೃತಂ ವಾ ಪಾಯಯೇತ್| ಮದನಕುಸುಮೈರ್ಮಾಕ್ಷಿಕಯುಕ್ತೈಃ ಸ್ತನೌ ಲಿಮ್ಪೇತ್| ಬಾಲಸ್ಯ ಚೋಷ್ಠೌ ಲಿಮ್ಪೇತ್| ಏವಂ ಕೃತೇ ಸತಿ ಬಾಲಃ ಸುಖಂ ವಮೇತ್|

Adhikarana SleShmaduShTe dhAtryA vamanAdi (18) · Śloka 18

ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಧಾತ್ರೀಂ ತು ವಾಮಯೇತ್| |೧೮|

ಸ೦-ಧಾತ್ರೀಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ವಮನೈರ್ವಾಮಯೇತ್|

Adhikarana tridoShaduShTe stanye kShIrAlasakarogotpattiH (18-19) · Śloka 19

| ಅಥಾಚರಿತಸಂಸರ್ಗೀ ಮುಸ್ತಾದಿಂ ಕ್ವಥಿತಂ ಪಿಬೇತ್||೧೮|| ತದ್ವತ್ತಗರಪೃಥ್ವೀಕಾಸುರದಾರುಕಲಿಙ್ಗಕಾನ್| ಅಥವಾಽತಿವಿಷಾಮುಸ್ತಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಪಞ್ಚಕೋಲಕಮ್||೧೯||

ಸ೦-ಅನನ್ತರಂ ಕೃತೇ ಸಂಸರ್ಗೇ ಸತಿ ಮುಸ್ತಾದಿಂ ಕ್ವಥಿತಂ ಪಿಬೇತ್| ತಗರಾದೀನ್ ವಾ ಅತಿವಿಷಾದೀನ್ ವಾ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana tridoShaduShTe dhAtrIbAlayorvamanam (20-23) · Śloka 23

ಸ್ತನ್ಯೇ ತ್ರಿದೋಷಮಲಿನೇ ದುರ್ಗನ್ಧ್ಯಾಮಂ ಜಲೋಪಮಮ್| ವಿಬದ್ಧಮಚ್ಛಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಫೇನಿಲಂ ಚೋಪವೇಶ್ಯತೇ||೨೦|| ಶಕೃನ್ನಾನಾವ್ಯಥಾವರ್ಣಂ, ಮೂತ್ರಂ ಪೀತಂ ಸಿತಂ ಘನಮ್| ಜ್ವರಾರೋಚಕತೃಟ್ಛರ್ದಿಶುಷ್ಕೋದ್ಗಾರವಿಜೃಮ್ಭಿಕಾಃ||೨೧|| ಅಙ್ಗಭಙ್ಗೋಽಙ್ಗವಿಕ್ಷೇಪಃ ಕೂಜನಂ ವೇಪಥುರ್ಭ್ರಮಃ| ಘ್ರಾಣಾಕ್ಷಿಮುಖಪಾಕಾದ್ಯಾ ಜಾಯನ್ತೇಽನ್ಯೇಽಪಿ ತಂ ಗದಮ್||೨೨|| ಕ್ಷೀರಾಲಸಕಮಿತ್ಯಾಹುರತ್ಯಯಂ ಚಾತಿದಾರುಣಮ್ ತತ್ರಾಶು ಧಾತ್ರೀಂ ಬಾಲಂ ಚ ವಮನೇನೋಪಪಾದಯೇತ್||೨೩||

ಸ೦-ತ್ರಿದೋಷದುಷ್ಟೇ ಸ್ತನ್ಯೇ ದುರ್ಗನ್ಧ್ಯಾದಿಗುಣಂ ಶಕೃದುಪವೇಶ್ಯತೇ, ತಥಾ ನಾನಾವ್ಯಥಾವರ್ಣಮ್| ಮೂತ್ರಂ ಚ ಪೀತಂ ಸಿತಂ ಘನಂ-ಸ್ತ್ಯಾನಂ, ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಜ್ವರಾದಯಃ, ಅನ್ಯೇಽಪಿ-ಏವಂಪ್ರಕಾರಾ ರೋಗಾಃ, ಜಾಯನ್ತೇ| ತಂ-ಈದೃಶಂ, ಗದಂ ಕ್ಷೀರಾಲಸಕಮಿತಿ ಕಥಯನ್ತಿ| ಅತ್ಯಯಂ-ವಿನಾಶಹೇತುಮ್, ಅತ ಏವಾತಿದಾರುಣಮ್ ಸ೦-ತತ್ರ-ಕ್ಷೀರಾಲಸಕೇ, ಶೀಘ್ರಮೇವ ಧಾತ್ರೀಂ ಬಾಲಂ ಚ ವಮನೇನೋಪಕ್ರಮೇತ್|

Adhikarana tridoShaduShTe tato vacAdigaNAdyauShadham (24) · Śloka 24

ವಿಹಿತಾಯಾಂ ಚ ಸಂಸರ್ಗ್ಯಾಂ ವಚಾದಿಂ ಯೋಜಯೇದ್ಗಣಮ್| ನಿಶಾದಿಂ ವಾಽಥವಾ ಮಾದ್ರೀಪಾಠಾತಿಕ್ತಾಘನಾಮಯಾನ್||೨೪||

ಸ೦-[ ವಿಹಿತಾಯಾಂ ] ಸಂಸರ್ಗ್ಯಾಂ-ಪೇಯಾದಿಕೇ ಕ್ರಮೇ ಕೃತೇ, ವಚಾದಿಂ ನಿಶಾದಿಂ ವಾ ಗಣಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಮಾದ್ರ್ಯಾದೀನ್ ವಾ ಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana stanyadoShaharAH pATAdayaH (25) · Śloka 25

ಪಾಠಾಶುಣ್ಠ್ಯಮೃತಾತಿಕ್ತತಿಕ್ತಾದೇವಾಹ್ವಸಾರಿವಾಃ| ಸಮುಸ್ತಮೂರ್ವೇನ್ದ್ರಯವಾಃ ಸ್ತನ್ಯದೋಷಹರಾಃ ಪರಮ್||೨೫||

ಸ೦-ಪಾಠಾದಯ ಉಪಯುಕ್ತಾಃ ಪರಂ ಸ್ತನ್ಯದೋಷಹರಾಃ| ತಿಕ್ತಃ ಕಿರಾತತಿಕ್ತಃ|

Adhikarana anubandhe yathArogaM cikitsitam (26) · Śloka 26

ಅನುಬನ್ಧೇ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಪ್ರತಿಕುರ್ವೀತ ಕಾಲವಿತ್| |೨೬|

ಸ೦-ಅನುಬನ್ಧೇ ತು ಸತಿ ಯಥಾರೋಗಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವೈದ್ಯಃ|

Adhikarana dantodbhedo sarvarogANAM hetuH (26-27) · Śloka 27

| ದನ್ತೋದ್ಭೇದಶ್ಚ ರೋಗಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಪಿ ಕಾರಣಮ್||೨೬|| ವಿಶೇಷಾಜ್ಜವರವಿಡ್ಭೇದಕಾಸಚ್ಛರ್ದಿಶಿರೋರುಜಾಮ್| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಸ್ಯ ಪೋಥಕ್ಯಾ ವಿಸರ್ಪಸ್ಯ ಚ ಜಾಯತೇ||೨೭||

ಸ೦-ರೋಗಾಣಾಂ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಮಪಿ ದನ್ತೋದ್ಭೇದೋ ಹೇತುರ್ಜಾಯತೇ| ವಿಶೇಷೇಣ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ತು ಹೇತುಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ|

Adhikarana tatra yathAdoShaM cikitsitam (28-29) · Śloka 29

ಪೃಷ್ಠಭಙ್ಗೇ ಬಿಡಾಲಾನಾಂ ಬರ್ಹಿಣಾಂ ಚ ಶಿಖೋದ್ಗಮೇ| ದನ್ತೋದ್ಭೇದೇ ಚ ಬಾಲಾನಾಂ ನ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ದೂಯತೇ||೨೮|| ಯಥಾದೋಷಂ ಯಥಾರೋಗಂ ಯಥೋದ್ರೇಕಂ ಯಥಾಭಯಮ್| ವಿಭಜ್ಯ ದೇಶಕಾಲಾದೀಂಸ್ತತ್ರ ಯೋಜ್ಯಂ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್||೨೯||

ಸ೦-ಮಾರ್ಜಾರಾಣಾಂ ಪೃಷ್ಠಭಙ್ಗೇ ಸತಿ, ಮಯೂರಾಣಾಂ ಚ ಶಿಕೋದ್ಭವೇ ಸತಿ, ದನ್ತೋತ್ಥಾನೇ ಚ ಶಿಶೂನಾಂ, ನನೇತಿ ದ್ವೌ ಪ್ರತಿಷೇಧೌ ಪ್ರಕೃತಮರ್ಥಂ ಗಮಯತಃ, ತೇನ ಸರ್ವಂ ವಪುರ್ಬಾಲಸ್ಯೋತ್ತಪ್ತಂ ಭವೇತ್| ನ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ದೂಯತೇ,- ಅಪಿ ತು ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವಾಙ್ಗಾನಿ ಪೀಡ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ೦-ತತ್ರ ದೋಷಾನುಸಾರೇಣ ತಥಾ ದೋಷಾದಿಕ್ಯಾನುರೋಧೇನ ತಥಾ ರೋಗಾನುಸಾರೇಣ ಚ ದೇಶಕಾಲಸತ್ತ್ವಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೃತೀರ್ನಿರೂಪ್ಯಾಉಷಧಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana bAle~alpA bheShajamAtrA (30-31) · Śloka 31

ತ ಏವ ದೋಷಾ ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚ ಜ್ವರಾದ್ಯಾ ವ್ಯಾಧಯಶ್ಚ ಯತ್| ಅತಸ್ತದೇವ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಮಾತ್ರಾ ತ್ವಸ್ಯ ಕನೀಯಸೀ||೩೦|| ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾಲ್ಪಕಾಯತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಾನ್ನಾನುಪಸೇವನಾತ್| |೩೧|

ಸ೦-ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ತ ಏವ ವಾತಾದಯೋ ದೋಷಾಃ, ತ ಏವ ರಸಾದಯೋ ದೂಷ್ಯಾಃ, ಜ್ವರಾದಯಶ್ಚ ರೋಗಾಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಸ್ತ ಏವ, ತಸ್ಮಾತ್ ತದೇವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಭೈಷಜ್ಯಮ್| ಅಸ್ಯ ತು-ಬಾಲಸ್ಯ, ಮಾತ್ರಾ ಕನೀಯಸೀ| ಕುತೋಽಸ್ಯ ಹ್ರಸ್ವತರಾ ಮಾತ್ರಾ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸೌಕುಮಾರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana bAle mRuduvamanam (31-32) · Śloka 32

| ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಏವ ಸದಾ ಬಾಲಾ ಘೃತಕ್ಷೀರನಿಷೇವಣಾತ್||೩೧|| ಸದ್ಯಸ್ತಾನ್ ವಮನಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಪಾಯಯೇನ್ಮತಿಮಾನ್ ಮೃದು| |೩೨|

ಸ೦-ಶಿಶವಃ ಸರ್ವದೈವ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ| ಕುತಃ ? ಘೃತಕ್ಷೀರನಿಷೇವಣಾತ್| ಯತಶ್ಚೈವಂ ತಸ್ಮಾತ್ ತಾನ್-ಬಾಲಾನ್, ಸದ್ಯೋ ವಮನಂ ಮೃದು ಧೀಮಾನ್ ಪಾಯಯೇತ್|

Adhikarana bAle vamanApUrvaM stanyAdinA tRuptiH (32-33) · Śloka 33

| ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ತೃಪ್ತಂ ವಮಯೇತ್ ಕ್ಷೀರಕ್ಷೀರಾನ್ನಸೇವಿನಮ್||೩೨|| ಪೀತವನ್ತಂ ತನುಂ ಪೇಯಾಮನ್ನಾದಂ ಘೃತಸಂಯುತಾಮ್| |೩೩|

ಸ೦-ಕ್ಷೀರಸೇವಿನಂ ತಥಾ ಕ್ಷೀರಾನ್ನಸೇವಿನಂ ಬಾಲಂ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ತೃಪ್ತಂ ಸನ್ತಂ ವಾಮಯೇತ್| ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ತೃಪ್ತಮಿತಿ "ಅಧಿಕರಣವಾಚಿನಶ್ಚ" ಇತಿ ಷಷ್ಠೀ| ವಾ(ವ)ಮಯೇದಿತಿ "ಗ್ಲಾಸ್ನಾವನುವಮಾಂ ಚ" ಇತಿ ಮಿತ್ತ್ವವಿಕಲ್ಪಃ ಸ೦-ಅನ್ನಾದಂ ಬಾಲಂ ತನುಂ-ಅಘನಾಂ, ಪೇಯಾಂ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಾಂ ಪೀತವನ್ತಂ ವಾಮಯೇತ್|

Adhikarana bAle virekAdisAdhye bastyAdi (33-34) · Śloka 34

| ಬಸ್ತಿಂ ಸಾಧ್ಯೇ ವಿರೇಕೇಣ, ಮರ್ಶೇನ ಪ್ರತಿಮರ್ಶನಮ್||೩೩|| ಯುಞ್ಜಯಾದ್ವಿರೇಚನಾದೀಂಸ್ತು ಧಾತ್ರ್ಯಾ ಏವ ಯಥೋದಿತಾನ್| |೩೪|

ಸ೦-ವಿರೇಕೇಣ ಸಾಧ್ಯೇ ರೋಗೇ ಬಸ್ತಿಂ ಯುಞ್ಜಯಾತ್| ಮರ್ಶೇನ ಸಾಧ್ಯೇ ರೋಗೇ ಪ್ರತಿಮರ್ಶಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ವಿರೇಚನಾದೀನ್ ಪುನರ್ಯಥೋದಿತಾನ್ ಧಾತ್ರ್ಯಾ ಏವ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್|

Adhikarana stanyadoShaharA mUrvAdayaH (34-35) · Śloka 35

| ಮೂರ್ವಾವ್ಯೋಷವರಾಕೋಲಜಮ್ಬೂತ್ವಕ್ದಾರುಸರ್ಷಪಾಃ||೩೪|| ಸಪಾಠಾ ಮಧುನಾ ಲೀಢಾಃ ಸ್ತನ್ಯದೋಷಹರಾಃ ಪರಮ್| |೩೫|

ಸ೦-ಮೂರ್ವಾದಯೋ ಮಧುನಾ ಲೀಢಾಃ ಸುಷ್ಠು ಸ್ತನ್ಯದೋಷಹರಾಃ|

Adhikarana dantapAlyAH pippalyAdi pratisAraNam (35-36) · Śloka 36

| ದನ್ತಪಾಲೀಂ ಸಮಧುನಾ ಚೂರ್ಣೇನ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್||೩೫|| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಧಾತ್ರೀಫಲಕೃತೇನ ವಾ| |೩೬|

ಸ೦-ಶಿಶೋರ್ದನ್ತಪಾಲೀಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಶ್ಚೂರ್ಣೇನ ಸಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್| ಅಥವಾ ಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಾದಿಕೃತೇನ ಚೂರ್ಣೇನ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್|

Adhikarana dantodbhave lAvAdirajaH (36-37) · Śloka 37

| ಲಾವತಿತ್ತಿರಿವಲ್ಲೂರರಜಃ ಪುಷ್ಪರಸದ್ರುತಮ್||೩೬|| ದ್ರುತಂ ಕರೋತಿ ಬಾಲಾನಾಂ ದನ್ತಕೇಸರವನ್ಮುಖಮ್| |೩೭|

ಸ೦-ಲಾವಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಮಾಕ್ಷಿಕದ್ರವೀಕೃತಮುಪಯುಕ್ತಂ ಶಿಶೂನಾಂ ಶೀಘ್ರಂ ದನ್ತಕೇಸರವನ್ಮುಖಂ ಕರೋತಿ| ದನ್ತಾ ಏವ ಕೇಸರಂ ತತ್ (ರಾಣಿ ತಾನಿ) ವಿದ್ಯತೇ(ನ್ತೇ) ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಮತುಪ್|

Adhikarana dantodbhave vacAdighRutam (37-38) · Śloka 38

| ವಚಾದ್ವಿಬೃಹತೀಪಾಠಾಕಟುಕಾತಿವಿಷಾಘನೈಃ||೩೭|| ಮಧುರೈಶ್ಚ ಘೃತಂ ಸಿದ್ಧಂ ಸಿದ್ಧಂ ದಶನಜನ್ಮನಿ| |೩೮|

ಸ೦-ವಚಾದಿಭಿಃ ಪಕ್ವಂ ಘೃತಂ ದನ್ತೋತ್ಥಾನೇ ಸಿದ್ಧಮ್,- ಅವ್ಯಾಹತಶಕ್ತಿತ್ವಾತ್|

Adhikarana dantodbhave bAlasarvaroge rajanyAdicUrNam (38-40) · Śloka 40

| ರಜನೀದಾರುಸರಲಶ್ರೇಯಸೀಬೃಹತೀದ್ವಯಮ್||೩೮|| ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ಶತಾಹ್ವಾ ಚ ಲೀಢಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಸರ್ಪಿಷಾ| ಗ್ರಹಣೀದೀಪನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಮಾರುತಸ್ಯಾನುಲೋಮನಮ್||೩೯|| ಅತೀಸಾರಜ್ವರಶ್ವಾಸಕಾಮಲಾಪಾಣ್ಡುಕಾಸನುತ್| ಬಾಲಸ್ಯ ಸರ್ವರೋಗೇಷು ಪೂಜಿತಂ ಬಲವರ್ಣದಂ||೪೦||

ಸ೦-ರಜನ್ಯಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಯುಕ್ತೇನ ಸರ್ಪಿಷಾ ಲೀಢಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ದೀಪನಂ ಸುಷ್ಠು ವಾತಸ್ಯ ಚಾನುಲೋಮನಮ್| ತಥಾಽತೀಸಾರಾದಿಜಿತ್| ಬಾಲಸ್ಯ ಸರ್ವಾಮಯೇಷು ಹಿತಂ ಬಲವರ್ಣದಂ ಚ|

Adhikarana dantodbhave sama~ggAdighRutam (41-43) · Śloka 43

ಸಮಙ್ಗಾಧಾತಕೀರೋಧ್ರಕುಟನ್ನಟಬಲಾದ್ವಯೈಃ| ಮಹಾಸಹಾಕ್ಷುದ್ರಸಹಾಮುದ್ಗಬಿಲ್ವಶಲಾಟುಭಿಃ||೪೧|| ಸಕಾರ್ಪಾಸೀಫಲೈಸ್ತೋಯೇ ಸಾಧಿತೈಃ ಸಾಧಿತಂ ಘೃತಮ್| ಕ್ಷೀರಮಸ್ತುಯುತಂ ಹನ್ತಿ ಶೀಘ್ರಂ ದನ್ತೋದ್ಭವೋದ್ಭವಾನ್||೪೨|| ವಿವಿಧಾನಾಮಯಾನೇತದ್ವೃದ್ಧಕಾಶ್ಯಪನಿರ್ಮಿತಮ್| |೪೩|

ಸ೦-ಸಮಙ್ಗಾದಿಭಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯಪರಿಭಾಷಯಾ ತೋಯೇ ಸಾಧಿತಂ ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಮಸ್ತುಯುತಂ ಪಕ್ವಂ ದನ್ತೋತ್ಥಾನ್ ರೋಗಾನನೇಕಪ್ರಕಾರಾನ್ ಹನ್ತಿ| ಏತಚ್ಚ ವೃದ್ಧಕಾಶ್ಯಪೇನ ನಿರ್ಮಿತಮ್|

Adhikarana dantodbhave nAtiyantraNam (43-44) · Śloka 44

| ದನ್ತೋದ್ಭವೇಷು ರೋಗೇಷು ನ ಬಾಲಮತಿಯನ್ತ್ರಯೇತ್||೪೩|| ಸ್ವಯಮಪ್ಯುಪಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಜಾತದನ್ತಸ್ಯ ಯದ್ಗದಾಃ| |೪೪|

ಸ೦-ದನ್ತೋದ್ಭವೇಷು ರೋಗೇಷು ಬಾಲಂ ನಾತೀವ ಯನ್ತ್ರಯೇತ್-ಪಥ್ಯಭೋಜನಾದಿನಾ ನಾತೀವ ನಿಯಮಯೇತ್, ಯಥಾಽನ್ಯರೋಗಿಣಮ್| ಕಿಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸ್ವಯಮೇವ(ಮಪಿ)-ಚಿಕಿತ್ಸಾಮನ್ತರೇಣಾಪಿ, ಜಾತದನ್ತಸ್ಯ ಸತೋ ಬಾಲಸ್ಯ ರೋಗಾಃ ಪ್ರಶಾಮ್ಯನ್ತಿ|

Adhikarana SiSorarocakAdayo rogAH SuShkatvaM ca (44-46) · Śloka 46

| ಅತ್ಯಹಃಸ್ವಪ್ನಶೀತಾಮ್ಬುಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಸ್ತನ್ಯಸೇವಿನಃ||೪೪|| ಶಿಶೋಃ ಕಫೇನ ರುದ್ಧೇಷು ಸ್ರೋತಃಸು ರಸವಾಹಿಷು| ಅರೋಚಕಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಜ್ವರಃ ಕಾಸಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||೪೫|| ಕುಮಾರಃ ಶುಷ್ಯತಿ ತತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಶುಕ್ಲಮುಖೇಕ್ಷಣಃ| |೪೬|

ಸ೦-ಭೃಶಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿಸೇವಿನೋಽರ್ಭಕಸ್ಯ ಕಫೇನ ರಸವಾಹಿಷು ಸ್ರೋತಃಸು ರುದ್ಧೇಷು ಸತ್ಸು ಅರೋಚಕಾದಯಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ| ತತಃ-ತೇಷು ಜಾತೇಷು, ಕುಮಾರಃ ಶುಷ್ಯತಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶುಕ್ಲಂ ವದನನಯನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂಭೂತಃ ಸನ್|

Adhikarana tatra saindhavAdicUrNam (46-47) · Śloka 47

| ಸೈನ್ಧವವ್ಯೋಷಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾಪಾಠಾಗಿರಿಕದಮ್ಬಕಾನ್||೪೬|| ಶುಷ್ಯತೋ ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಮರುಚ್ಯಾದಿಷು ಯೋಜಯೇತ್| ||೪೭||

ಸ೦-ತಸ್ಯಾರೋಚಕಾದಿಷು ಸೈನ್ಧವಾದೀನ್ ಸಮಧುಘೃತಾನ್ ಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana tatra pa~jcakolAdicUrNam (47-48) · Śloka 48

| ಅಶೋಕರೋಹಿಣೀಯುಕ್ತಂ ಪಞ್ಚಕೋಲಂ ಚ ಚೂರ್ಣಿತಮ್||೪೭|| ಬದರೀಧಾತಕೀಧಾತ್ರೀಚೂರ್ಣಂ ವಾ ಸರ್ಪಿಷಾ ದ್ರುತಮ್| |೪೮|

ಸ೦-ತಥಾ ಪಞ್ಚಕೋಲಂ ರಜೀಕೃತಮಶೋಕಕಟುಕಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಅಥವಾ ಬದರ್ಯಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಸರ್ಪಿಷಾ ದ್ರವೀಕೃತಂ ಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana tatra badaryAdicUrNam tatra sthirAdighRutaM srotaHSodhanam (48-50) · Śloka 50

| ಸ್ಥಿರಾವಚಾದ್ವಿಬೃಹತೀಕಾಕೋಲೀಪಿಪ್ಪಲೀನತೈಃ||೪೮|| ನಿಚುಲೋತ್ಪಲವರ್ಷಾಭೂಭಾರ್ಗೀಮುಸ್ತೈಶ್ಚ ಕಾರ್ಷಿಕೈಃ| ಸಿದ್ಧಂ ಪ್ರಸ್ಥಾರ್ಧಮಾಜ್ಯಸ್ಯ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಶೋಧನಂ ಪರಮ್||೪೯|| ಸಿಮ್ಹ್ಯಶ್ವಗನ್ಧಾಸುರಸಾಕಣಾಗರ್ಭಂ ಚ ತದ್ಗುಣಮ್| |೫೦|

ಸ೦-ಸ್ಥಿರಾದಿಭಿಃ ಕಾರ್ಷಿಕೈರ್ಘೃತಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಾರ್ಧಂ ಸಿದ್ಧಂ ಪರಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ವಿಶೋಧನಮ್| ಸ೦-ಸಿಮ್ಹ್ಯಾದಿಭಿರ್ಘೃತಂ ಪೂರ್ವಗುಣಮ್|

Adhikarana tatra yaShTyAdighRutaM shoShajit (50-51) · Śloka 51

| ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಪಿಪ್ಪಲೀರೋಧ್ರಪದ್ಮಕೋತ್ಪಲಚನ್ದನೈಃ||೫೦|| ತಾಲೀಸಸಾರಿವಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಸಾಧಿತಂ ಶೋಷಜಿದ್ಘೃತಮ್| |೫೧|

ಸ೦-ಮಧುಯಷ್ಟಿಕಾದಿಭಿಃ ಸಾಧಿತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಶೋಷಜಿತ್|

Adhikarana tatra SRu~ggyAdighRutaM puShTikRut (51-53) · Śloka 53

| ಶೃಙ್ಗೀಮಧೂಲಿಕಾಭಾರ್ಗೀಪಿಪ್ಪಲೀದೇವದಾರುಭಿಃ||೫೧|| ಅಶ್ವಗನ್ಧಾದ್ವಿಕಾಕೋಲೀರಾಸ್ನರ್ಷಭಕಜೀವಕೈಃ| ಶೂರ್ಪಪರ್ಣೀವಿಡಙ್ಗೈಶ್ಚ ಕಲ್ಕಿತೈಃ ಸಾಧಿತಂ ಘೃತಮ್||೫೨|| ಶಶೋತ್ತಮಾಙ್ಗನಿರ್ಯೂಹೇ ಶುಷ್ಯತಃ ಪುಷ್ಟಿಕೃತ್ಪರಮ್| |೫೩|

ಸ೦-ಶೃಙ್ಗ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕಲ್ಕಿತೈಃ ಶಶಸ್ಯ ಶಿರಃಕ್ವಾಥೇನ ಸಾಧಿತಂ ಘೃತಂ ಶುಷ್ಯತೋ ಬಾಲಸ್ಯಾತಿಪುಷ್ಟಿಕರಮ್|

Adhikarana tatra abhya~jjane vacAditailam (53-54) · Śloka 54

| ವಚಾವಯಃಸ್ಥಾತಗರಕಾಯಸ್ಥಾಚೋರಕೈಃ ಶೃತಮ್||೫೩|| ಬಸ್ತಮೂತ್ರಸುರಾಭ್ಯಾಂ ಚ ತೈಲಮಭ್ಯಞ್ಜನೇ ಹಿತಮ್| |೫೪|

ಸ೦-ವಚಾದಿಭಿಶ್ಛಾಗಮೂತ್ರಸುರಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗೇ ಹಿತಮ್|

Adhikarana tatra lAkShAditailam (54-57) · Śloka 57

| ಲಾಕ್ಷಾರಸಸಮಂ ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ಮಸ್ತು ಚತುರ್ಗುಣಮ್||೫೪|| ಅಶ್ವಗನ್ಧಾನಿಶಾದಾರುಕೌನ್ತೀಕುಷ್ಠಾಬ್ದಚನ್ದನೈಃ| ಸಮೂರ್ವಾರೋಹಿಣೀರಾಸ್ನಾಶತಾಹ್ವಾಮಧುಕೈಃ ಸಮೈಃ||೫೫|| ಸಿದ್ಧಂ ಲಾಕ್ಷಾದಿಕಂ ನಾಮ ತೈಲಮಭ್ಯಞ್ಜನಾದಿದಮ್| ಬಲ್ಯಂ ಜ್ವರಕ್ಷಯೋನ್ಮಾದಶ್ವಾಸಾಪಸ್ಮಾರವಾತನುತ್||೫೬|| ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಭೂತಘ್ನಂ ಗರ್ಭಿಣೀನಾಂ ಚ ಶಸ್ಯತೇ| |೫೭|

ಸ೦-ಲಾಕ್ಷಾರಸತುಲ್ಯಂ ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ಮಸ್ತುಚತುರ್ಗುಣಮಶ್ವಗನ್ಧಾದಿಭಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯಪರಿಭಾಷೋಕ್ತಪ್ರಮಾಣೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಲಾಕ್ಷಾದಿಕಸಂಜ್ಞಮ್| ಏತತ್ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಾದ್ ಬಲ್ಯಂ ಜ್ವರಾದಿಜಿತ್ ಯಕ್ಷ್ಮಾದಿಘ್ನಂ ಗರ್ಭಿಣೀಭ್ಯಶ್ಚ ಹಿತಮ್|

Adhikarana kAsajvarAdAvativiShAdilehaH (57-58) · Śloka 58

| ಮಧುನಾಽತಿವಿಷಾಶೃಙ್ಗೀಪಿಪ್ಪಲೀರ್ಲೇಹಯೇಚ್ಛಿಶುಮ್||೫೭|| ಏಕಾಂ ವಾಽತಿವಿಷಾಂ ಕಾಸಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿರುಪದ್ರುತಮ್| |೫೮|

ಸ೦-ಅತಿವಿಷಾದೀನ್ ಮಧುನಾ ಕಾಸಾದಿಪೀಡಿತಂ ಶಿಶುಂ-ಬಾಲಂ, ಲೇಹಯೇತ್| ಅಥವಾ, ಅತಿವಿಷಾಮೇಕಾಂ ಲೇಹಯೇತ್|

Adhikarana stanyavaminAshakA lehAH (58-60) · Śloka 60

| ಪೀತಂ ಪೀತಂ ವಮತಿ ಯಃ ಸ್ತನ್ಯಂ ತಂ ಮಧುಸರ್ಪಿಷಾ||೫೮|| ದ್ವಿವಾರ್ತಾಕೀಫಲರಸಂ ಪಞ್ಚಕೋಲಂ ಚ ಲೇಹಯೇತ್| ಪಿಪ್ಪಲೀಪಞ್ಚಲವಣಂ ಕೃಮಿಜಿತ್ಪಾರಿಭದ್ರಕಮ್||೫೯|| ತದ್ವಲ್ಲಿಹ್ಯಾತ್ತಥಾ ವ್ಯೋಷಂ ಮಷೀಂ ವಾ ರೋಮಚರ್ಮಣಾಮ್| ಲಾಭತಃ ಶಲ್ಯಕಶ್ವಾವಿದ್ಗೋಧರ್ಕ್ಷಶಿಖಿಜನ್ಮನಾಮ್||೬೦||

ಸ೦- ಯೋ ಬಾಲಃ ಪೀತಂ ಪೀತಂ ಸ್ತನ್ಯಂ ವಮೇತ್ ತಂ ಬೃಹತೀದ್ವಯಸ್ಯ ಫಲಸ್ವರಸಂ ಪಞ್ಚಕೋಲಂ ಚ ಘೃತಮಾಕ್ಷಿಕಾಭ್ಯಾಂ ಲೇಹಯೇತ್| ಅಥವಾ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಕಂ ತದ್ವತ್-ಪೂರ್ವವತ್ ಮಧುಸರ್ಪಿಷಾ, ಬಾಲೋ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ವ್ಯೋಷಂ ತಥಾ-ಮಧುಸರ್ಪಿಷಾ, ಲಿಹ್ಯಾತ್| [ ಅಥವಾ ] ಶಲ್ಯಕಾದಿಜನ್ಮನಾಂ ರೋಮ್ಣಾಂ ಚರ್ಮಣಾಂ ಚ ಯಥಾಲಾಭಂ ಮಷೀಂ ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಾಂ ಲಿಹ್ಯಾತ್|

Adhikarana stanyavaminAshakaM ghRutam (61) · Śloka 61

ಖದಿರಾರ್ಜುನತಾಲೀಸಕುಷ್ಠಚನ್ದನಜೇ ರಸೇ| ಸಕ್ಷೀರಂ ಸಾಧಿತಂ ಸರ್ಪಿರ್ವಮಥುಂ ವಿನಿಯಚ್ಛತಿ||೬೧||

ಸ೦-ಖದಿರಾದಿರಸೇ ಸಕ್ಷೀರಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಕ್ವಮುಪಯುಕ್ತಂ ವಮಿಂ ಶಮಯತಿ|

Adhikarana tAlukaNTakasya lakShaNam (63-65) · Śloka 65

| ತಾಲುಮಾಂಸೇ ಕಫಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಕುರುತೇ ತಾಲುಕಣ್ಟಕಮ್||೬೩|| ತೇನ ತಾಲುಪ್ರದೇಶಸ್ಯ ನಿಮ್ನತಾ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಜಾಯತೇ| ತಾಲುಪಾತಃ ಸ್ತನದ್ವೇಷಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ಪಾನಂ ಶಕೃದ್ದ್ರವಮ್||೬೪|| ತೃಡಾಸ್ಯಕಣ್ಡ್ವಕ್ಷಿರುಜಾ ಗ್ರೀವಾದುರ್ಧರತಾ ವಮಿಃ| |೬೫|

ಸ೦-ಕಫೋ ಮಧುರಾದ್ಯೈಸ್ತಾಲುಮಾಂಸೇ ಪ್ರಕುಪಿತಸ್ತಾಲುಕಣ್ಟಕಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತೇನ-ತಾಲುಕಣ್ಟಕೇನ, ಶಿರಸಿ ತಾಲುಪ್ರದೇಶೇ ನಿಮ್ನತಾ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ತಾಲುನಃ ಪತನಂ ಸ್ತನದ್ವೇಷಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸ್ತನಪಾನಂ ಶಕೃಚ್ಚ ದ್ರವಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ತೃಡಾದ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana tAlukaNTakasya cikitsA (65-66) · Śloka 66

| ತತ್ರೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಯವಕ್ಷಾರಕ್ಷೌದ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್||೬೫|| ತಾಲು ತದ್ವತ್ಕಣಾಶುಣ್ಠೀಗೋಶಕೃದ್ರಸಸೈನ್ಧವೈಃ| |೬೬|

ಸ೦-ತತ್ರ ತಾಲೂತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಯವಕ್ಷಾರಕ್ಷೌದ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್| ತಥೈವ ಕಣಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್

Adhikarana tAlukaNTakasya SRu~ggaberAdipuTapAkarasaH (66-67) · Śloka 67

| ಶೃಙ್ಗವೇರನಿಶಾಭೃಙ್ಗಂ ಕಲ್ಕಿತಂ ವಟಪಲ್ಲವೈಃ||೬೬|| ಬಧ್ವಾ ಗೋಶಕೃತಾ ಲಿಪ್ತಂ ಕುಕೂಲೇ ಸ್ವೇದಯೇತ್ತತಃ| ರಸೇನ ಲಿಮ್ಪೇತ್ತಾಲ್ವಾಸ್ಯಂ ನೇತ್ರೇ ಚ ಪರಿಷೇಚಯೇತ್||೬೭||

ಸ೦-ತಥಾ ಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಕಂ ಕಲ್ಕಿತಂ ವಟಪಲ್ಲವೈರ್ಬಧ್ವಾ ಗೋಶಕೃತಾ ಲಿಪ್ತಂ ತತಃ ಕುಕೂಲೇ ಸ್ವೇದಯೇತ್| ಅನನ್ತರಂ ರಸೇನ ಚ-ತತಃ ಸ್ರುತೇನ, ತಾಲು ಆಸ್ಯಂ ಚ ಲಿಮ್ಪೇತ್| ತಥಾ ನೇತ್ರೇ ಪರಿಷೇಚಯೇತ್|

Adhikarana tAlukaNTakasya harItakyAdikalkaH (68) · Śloka 68

ಹರೀತಕೀವಚಾಕುಷ್ಠಕಲ್ಕಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಸಂಯುತಮ್| ಪೀತ್ವಾ ಕುಮಾರಃ ಸ್ತನ್ಯೇನ ಮುಚ್ಯತೇ ತಾಲುಕಣ್ಟಕಾತ್||೬೮||

ಸ೦-ಹರೀತಕ್ಯಾದಿಕಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಯುಕ್ತಂ ಸ್ತನ್ಯೇನ ಶಿಶುಃ ಪೀತ್ವಾ ತಾಲುಕಣ್ಟಕಾದ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ

Adhikarana ahipUtanasya lakShaNam ahipUtanasya cikitsA (69-70) · Śloka 70

ಮಲೋಪಲೇಪಾತ್ಸ್ವೇದಾದ್ವಾ ಗುದೇ ರಕ್ತಕಫೋದ್ಭವಃ| ತಾಮ್ರೋ ವ್ರಣೋಽನ್ತಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಜಾಯತೇ ಭೂರ್ಯುಪದ್ರವಃ||೬೯|| ಕೇಚಿತ್ತಂ ಮಾತೃಕಾದೋಷಂ ವದನ್ತ್ಯನ್ಯೇಽಹಿಪೂತನಮ್| ಪೃಷ್ಟಾರುರ್ಗುದಕುಟ್ಟಂ ಚ ಕೇಚಿಚ್ಚ ತಮನಾಮಿಕಮ್||೭೦||

ಸ೦-ಗುದೇ ರಕ್ತಕಫೋದ್ಭವೋ ಮಲೋಪಲೇಪಾತ್ ಸ್ವೇದಾದ್ವಾ ತಾಮ್ರೋ ವ್ರಣಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನಾನ್ತರೋ ಬಹೂಪದ್ರವೋ ಜಾಯತೇ| ತಂ-ತಥಾವಿಧಂ, ಕೇಚಿನ್ಮಾತೃಕಾದೋಷಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ಅಪರೇ ಚ ಪೂತನಸಂಜ್ಞಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಕೇಚಿತ್ ಪೃಷ್ಟಾರುರಿತಿ, ಕೇಚಿತ್ ಗುದಕುಟ್ಟಮಿತಿ, ಕೇಚಿಚ್ಚ ತಮನಾಮಿಕಂ, ಬ್ರುವತೇ|

Adhikarana ahipUtanasya dhAttryAH kShIraM Sodhyam (71) · Śloka 71

ತತ್ರ ಧಾತ್ರ್ಯಾಃ ಪಯಃ ಶೋಧ್ಯಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರೌಷಧೈಃ| |೭೧|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ನನೇಕನಾಮ್ನಿ ರೋಗೇ, ಧಾತ್ರ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀರಂ ಶೋಧನೀಯಮ್ ಕೈಃ ? ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹೃದ್ಭಿರೌಷಧೈಃ|

Adhikarana ahipUtanasya antarapAnakam ahipUtanasya vraNe lepAdi (71-75) · Śloka 75

| ಶೃತಶೀತಂ ಚ ಶೀತಾಮ್ಬುಯುಕ್ತಮನ್ತರಪಾನಕಮ್||೭೧|| ಸಕ್ಷೌದ್ರತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಶೈಲೇನ ವ್ರಣಂ ತೇನ ಚ ಲೇಪಯೇತ್| ತ್ರಿಫಲಾಬದರೀಪ್ಲಕ್ಷತ್ವಕ್ಕ್ವಾಥಪರಿಷೇಚಿತಮ್||೭೨|| ಕಾಸೀಸರೋಚನಾತುತ್ಥಮನೋಹ್ವಾಲರಸಾಞ್ಜನೈಃ| ಲೇಪಯೇದಮ್ಲಪಿಷ್ಟೈರ್ವಾ ಚೂರ್ಣಿತೈರ್ವಾಽವಚೂರ್ಣಯೇತ್||೭೩|| ಸುಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈರಥವಾ ಯಷ್ಟೀಶಙ್ಖಸೌವೀರಕಾಞ್ಜನೈಃ| ಸಾರಿವಾಶಙ್ಖನಾಭಿಭ್ಯಾಮಸನಸ್ಯ ತ್ವಚಾಽಥವಾ||೭೪|| ರಾಗಕಣ್ಡೂತ್ಕಟೇ ಕುರ್ಯಾದ್ರಕ್ತಸ್ರಾವಂ ಜಲೌಕಸಾ| ಸರ್ವಂ ಚ ಪಿತ್ತವ್ರಣಜಿಚ್ಛಸ್ಯತೇ ಗುದಕುಟ್ಟಕೇ||೭೫||

ಸ೦-ಸಹ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ವರ್ತತೇ ಯತ್ತತ್ ಸಕ್ಷೌದ್ರಮ್, ಸಕ್ಷೌದ್ರಮ್ ಚ ತತ್ ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಶೈಲಂ ಚ, ತೇನ ಯುಕ್ತಂ ಶೀತಾಮ್ಬು, ಅನ್ತರಂ ಪಾನಕಂ ಚ ಹಿತಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಶೃತಶೀತಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಶೀತಮಾತ್ರಸ್ಯ ಶೀತತ್ವೇನೈವ ಲಬ್ಧತ್ವಾಚ್ಛೀತಾಮ್ಬಿವತ್ಯತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ಏವಂ ಹಿ ಪಿತ್ತೋಪಶಾನ್ತಿರ್ಭವತಿ| ಅತ ಏವ ಚ ತತ್ಸಹಿತಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಶಮನಾಯ ಮಾಕ್ಷಿಕರಸಾಞ್ಜನಯೋಗೋಽತ್ರ ಕೃತಃ| ತೇನ ಚ ಜಲೇನ ವ್ರಣಂ ಲೇಪಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ವ್ರಣಮ್ ? ತ್ರಿಫಲಾದಿಕ್ವಾಥೇನ ಪರಿಷೇಚಿತಂ ಸನ್ತಂ ಕಾಸೀಸಾದಿಭಿರಮ್ಲಪಿಷ್ಟೈರ್ವಾ ಲೇಪಯೇತ್| ಅಥವಾ, ಏತೈರೇವ ಚೂರ್ಣಿತೈರ್ವ್ರಣಮವಚೂರ್ಣಯೇತ್| ಅಥವಾ ಮಧುಕಾದಿಭಿಃ ಸುಪಿಷ್ಟೈರವಚೂರ್ಣಯೇತ್| ಸಾರಿವಾಶಙ್ಖನಾಭಿಭ್ಯಾಮವಚೂರ್ಣಯೇತ್| ಅಥವಾ, ಅಸನತ್ವಚಾ ಲಿಮ್ಪೇತ್| ರಾಗಕಣ್ಡ್ವಾಧಿಕ್ಯೇ ಜಲೌಕೋಭಿರಸ್ರಸ್ರಾವಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಜಲೌಕಸಾ "ಜಾತೌ" ಇತ್ಯೇಕವಚನಾತ್ ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗೋ ನ ದೋಷಾಯ, ತಥಾ ಸಲ್ಲಕ್ಷಸ್ಯ ದೃಷ್ತತ್ವಾತ್| ಸರ್ವಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಪಿತ್ತವ್ರಣತುಲ್ಯಂ ಗುದಕುಟ್ಟಕೇ ಶಸ್ಯತೇ|

Adhikarana mRuttikodbhave roge pAThAdighRutam (76-77) · Śloka 77

ಪಾಠಾವೇಲ್ಲದ್ವಿರಜನೀಮುಸ್ತಭಾರ್ಗೀಪುನರ್ನವೈಃ| ಸಬಿಲ್ವತ್ರ್ಯೂಷಣೈಃ ಸರ್ಪಿವೃಶ್ಚಿಕಾಲೀಯುತೈಃ ಶೃತಮ್||೭೬|| ಲಿಹಾನೋ ಮಾತ್ರಯಾ ರೋಗೈರ್ಮುಚ್ಯತೇ ಮೃತ್ತಿಕೋದ್ಭವೈಃ| |೭೭|

ಸ೦-ಪಾಠಾದಿಭಿಃ ಪಕ್ವಂ ಘೃತಂ ಮಾತ್ರಯಾ ಲಿಹನ್ ಮೃತ್ತಿಕೋದ್ಭವೈರಾಮಯೈರ್ಮುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana tattadvyAdhinAshakaH stanapralepaH (2) · Śloka 2

ವ್ಯಾಧೇರ್ಯದ್ಯಸ್ಯ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಸ್ತನಸ್ತೇನ ಪ್ರಲೇಪಿತಃ| ಸ್ಥಿತೋ ಮುಹೂರ್ತಂ ಧೌತೋಽನು ಪೀತಸ್ತಂ ತಂ ಜಯೇದ್ಗದಮ್||೭೭|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾ ಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೇ ಬಾಲಾ- ಮಯಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||

ಸ೦-ಯಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ಯದೌಷಧಮುಕ್ತಂ ತೇನೈವೌಷಧೇನ ಸ್ತನಃ ಪ್ರಲೇಪಿತೋ ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರಂ-ನಾಡಿಕಾದ್ವಯಂ ಯಾವದ್ ವಿಧೃತಃ, ಸ್ತನೋಽನು ಧೌತಃ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪೀತಸ್ತಂ ತಂ-ಅನಿಯತಂ ರೋಗಂ, ಜಯೇತ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಛಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯ- ಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೇ ಬಾಲಾ ಮಯಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨||