2. bālāmayapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

അഥാതോ ബാലാമയപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ത്രിവിധഃ കഥിതോ ബാലഃ ക്ഷീരാന്നോഭയവര്തനഃ| സ്വാസ്ഥ്യം താഭ്യാമദുഷ്ടാഭ്യാം ദുഷ്ടാഭ്യാം രോഗസമ്ഭവഃ|൧|

അസ്മാദനന്തരം ബാലസ്യോപചര്യമാണസ്യ യേ രോഗാസ്തച്ചികിത്സാര്ഥോ ബാലാമയപ്രതിഷേധ ഉച്യതേ- സ൦-ബാലസ്ത്രിപ്രകാരഃ കഥിതോ മുനിഭിഃ| ക്ഷീരവര്തനോऽന്നവര്തന ഉഭയവര്തനഃ-ക്ഷീരാന്നാഭ്യാം യോ വര്തതേ| താഭ്യാം-അന്നക്ഷീരാഭ്യാം, അദുഷ്ടാഭ്യാം സ്വാസ്ഥ്യം ഭവതി| ദുഷ്ടാഭ്യാം തു ക്ഷീരാന്നാഭ്യാം രോഗോദ്ഭൂതിഃ| ശുദ്ധം ക്ഷീരം ലക്ഷയതി|

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

ശുദ്ധം ക്ഷീരം ലക്ഷയതി അഥാതോ ബാലാമയപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ത്രിവിധഃ കഥിതോ ബാലഃ ക്ഷീരാന്നോഭയവര്തനഃ| സ്വാസ്ഥ്യം താഭ്യാമദുഷ്ടാഭ്യാം ദുഷ്ടാഭ്യാം രോഗസമ്ഭവഃ||൧||

അസ്മാദനന്തരം ബാലസ്യോപചര്യമാണസ്യ യേ രോഗാസ്തച്ചികിത്സാര്ഥോ ബാലാമയപ്രതിഷേധ ഉച്യതേ- സ൦-ബാലസ്ത്രിപ്രകാരഃ കഥിതോ മുനിഭിഃ| ക്ഷീരവര്തനോऽന്നവര്തന ഉഭയവര്തനഃ-ക്ഷീരാന്നാഭ്യാം യോ വര്തതേ| താഭ്യാം-അന്നക്ഷീരാഭ്യാം, അദുഷ്ടാഭ്യാം സ്വാസ്ഥ്യം ഭവതി| ദുഷ്ടാഭ്യാം തു ക്ഷീരാന്നാഭ്യാം രോഗോദ്ഭൂതിഃ|

Adhikarana vAtaduShTastanyasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| വാതാദ്ദുഷ്ടം തു പ്ലവതേऽമ്ഭസി||൨|| കഷായം ഫേനിലം രൂക്ഷം വര്ചോമൂത്രവിബന്ധകൃത്| |൩|

സ൦-വാതദുഷ്ടം ക്ഷീരം ജലേ പ്ലവതേ-തരതീവ നൈകതാം ഗച്ഛതി| കഷായാദിഗുണയുക്തം ച സ്യാത്|

Adhikarana pittaduShTasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| പിത്താദുഷ്ണാമ്ലകടുകം പീതരാജ്യപ്സു ദാഹകൃത്||൩||

സ൦-പിത്താദ്ദുഷ്ടം ക്ഷീരമുഷ്ണാമ്ലകടുകമ്, തഥാ തോയേ പ്രക്ഷിപ്തം പീതരാജി സ്യാത് ദാഹകരം ച|

Adhikarana kaphaduShTasya lakShaNam (4) · Śloka 4

കഫാത്സലവണം സാന്ദ്രം ജലേ മജ്ജതി പിച്ഛിലമ്| |൪|

സ൦-കഫാത് ക്ഷീരം ദുഷ്ടം സലവണം ഘനം ച സ്യാത്| അപ്സു ച മജ്ജതി|

Adhikarana dvidoShaduShTasya lakShaNam tridoShaduShTasya lakShaNam tattadduShTaM stanyaM yathAsvaM vyAdhijanakam (4-5) · Śloka 5

| സംസൃഷ്ടലിങ്ഗം സംസര്ഗാത്ത്രിലിങ്ഗം സാന്നിപാതികമ്||൪|| യഥാസ്വലിങ്ഗാംസ്തദ്വ്യാധീന് ജനയത്യുപയോജിതമ്| |൫|

സ൦-സംസര്ഗാദ് ദുഷ്ടം ക്ഷീരം സംസൃഷ്ടലിങ്ഗം സ്യാത്| സാന്നിപാതികം ക്ഷീരം ത്രിലിങ്ഗം സ്യാത്| സ൦-തച്ച ക്ഷീരമുപയോജിതം ബാലസ്യ ച യഥാസ്വലിങ്ഗാന് വ്യാധീന് ജനയതി|

Adhikarana rodanAt pIDAj~jAnam (5) · Śloka 5

| ശിശോസ്തീക്ഷ്ണമഭീക്ഷ്ണം ച രോദനാല്ലക്ഷയേദ്രുജമ്||൫||

സ൦-ബാലസ്യ തീക്ഷ്ണം-ഖരം, അഭീക്ഷ്ണം ച രുജം-പീഡാം, രോദനാല്ലക്ഷയേത്,- അതിരോദനേന കിഞ്ചിദ്രോദനേന ച യഥായോഗം രുജം വിദ്യാദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana pIDAsthAnaj~jAnam (6) · Śloka 6

സ യം സ്പൃശേദ്ഭൃശം ദേശം യത്ര ച സ്പര്ശനാക്ഷമഃ| തത്ര വിദ്യാദ്രുജം|൬|

സ൦-യം ദേഹദേശം സ ഭൃശം സ്പൃശേത് യത്ര ച ദേഹദേശേ സ്പര്ശനാക്ഷമഃ സ്യാത് തത്ര ദേശേ രുജം വിദ്യാത്|

Adhikarana mUrdhAdau pIDAj~jAnam (6-8) · Śloka 8

| മൂര്ധ്നി രുജം ചാക്ഷിനിമീലനാത്||൬|| ഹൃദി ജിഹ്വൌഷ്ഠദശനശ്വാസമുഷ്ടിനിപീഡനൈഃ| കോഷ്ഠേ വിബന്ധവമഥുസ്തനദംശാന്ത്രകൂജനൈഃ||൭|| ആധ്മാനപൃഷ്ഠനമനജഠരോന്നമനൈരപി| ബസ്തൌ ഗുഹ്യേ ച വിണ്മൂത്രസങ്ഗോത്ത്രാസദിഗീക്ഷണൈഃ||൮||

സ൦-ശിരസി പീഡാമക്ഷിനിമീലനാദ്വിദ്യാത്| വിനാശഹേതുമത ഏവ ജിഹ്വൌഷ്ഠദശനാദിഭിര്ഹൃദി പീഡാം വിദ്യാത്| വിബന്ധാദിഭിരാധ്മാനാദിഭിശ്ച കോഷ്ഠേ രുജം വിദ്യാത്| ബസ്തൌ ഗുഹ്യേ ച പീഡാം വിട്സങ്ഗാദിഭിര്വിദ്യാത്|

Adhikarana dhAtryAScikitsitam (9) · Śloka 9

അഥ ധാത്ര്യാഃ ക്രിയാം കുര്യാദ്യഥാദോഷം യഥാമയമ്| |൯|

സ൦-അഥ-അനന്തരം, ഏവം ജ്ഞാത്വാ ധാത്ര്യാ വൈദ്യോ യഥാദോഷം യഥാരോഗം ക്രിയാം കുര്യാത്|

Adhikarana vAtaduShTe stanye daSamUlAdi (9-10) · Śloka 10

| തത്ര വാതാത്മകേ സ്തന്യേ ദശമൂലം ത്ര്യഹം പിബേത്||൯|| അഥവാऽഗ്നിവചാപാഠാകടുകാകുഷ്ഠദീപ്യകമ്| സഭാര്ഗീദാരുസരലവൃശ്ചികാലീകണോഷണമ്||൧൦||

സ൦-തത്ര-തേഷു, വാതേന ദുഷ്ടേ സ്തന്യേ ത്രീണി ദിനാനി ദശമൂലം പിബേത്| അഥവാ ചിത്രകാദീനി ക്വഥിതാനി ത്ര്യഹം പിബേത്|

Adhikarana vAtaduShTe vAtavyAdhiharaM ghRutAdi (11-12) · Śloka 12

തതഃ പിബേദന്യതമം വാതവ്യാധിഹരം ഘൃതമ്| അനു ചാച്ഛസുരാമേവം സ്നിഗ്ധാം മൃദു വിരേചയേത്||൧൧|| ബസ്തികര്മ തതഃ കുര്യാത്സ്വേദാദീംശ്ചാനിലാപഹാന്| |൧൨|

സ൦-അനന്തരം വാതവ്യാധിചികിത്സിതോക്തം ഘൃതം പിബേത്| പശ്ചാദച്ഛസുരാം പിബേത്| ഏവം സ്നിഗ്ധാം സതീം മൃദു വിരേചയേത്-ആരഗ്വധേന| അനന്തരം ബസ്തികര്മ കുര്യാത്| സ്വേദാദീംശ്ച മാരുതാപഹാന്| ആദിശബ്ദേനാഭ്യങ്ഗാദേര്ഗ്രഹഃ|

Adhikarana vAtaduShTe bAlArthaM rAsnAdighRutam (12-13) · Śloka 13

| രാസ്നാജമോദാസരലദേവദാരുരജോന്വിതമ്||൧൨|| ബാലോ ലിഹ്യാദ് ഘൃതം തൈര്വാ വിപക്വം സസിതോപലമ്| |൧൩|

സ൦-രാസ്നാദിചൂര്ണാന്വിതം ശിശുഃ സര്പിര്ലിഹ്യാത്| അഥവാ തൈഃ സിദ്ധം സശര്കരം ഘൃതം ലിഹ്യാത്|

Adhikarana pittaduShTe stanye bAladhAtryoramRutAdikvAthAH ghRutAdIni ca (13-16) · Śloka 16

| പിത്തദുഷ്ടേऽമൃതാഭീരുപടോലീനിമ്ബചന്ദനമ്||൧൩|| ധാത്രീ കുമാരശ്ച പിബേത് ക്വാഥയിത്വാ സസാരിവമ്| അഥവാ ത്രിഫലാമുസ്തഭൂനിമ്ബകടുരോഹിണീഃ||൧൪|| സാരിവാദിം പടോലാദിം പദ്മകാദിം തഥാ ഗണമ്| ഘൃതാന്യേഭിശ്ച സിദ്ധാനി പിത്തഘ്നം ച വിരേചനമ്||൧൫|| ശീതാംശ്ചാഭ്യങ്ഗലേപാദീന് യുഞ്ജ്യാത്| |൧൬|

സ൦-പിത്തദുഷ്ടേ ഗുഡൂച്യാദീനി ക്വാഥയിത്വാ ബാലഃ പിബേത് ധാത്രീ ച| അഥവാ ത്രിഫലാദീന് പിബേത്| അഥവാ സാരിവാദിഗണം(ഗണാദ്യന്യതമം) പിബേത് സം-അഥവാ സാരിവാദിഭിര്ഗണൈഃ പൃഥക് പൃഥക് സിദ്ധാനി ഘൃതാനി ലിഹ്യാത്| വിരേചനദ്രവ്യം ച പിത്തഘ്നം കുര്യാ(യുഞ്ജ്യാ)ത്| അഭ്യങ്ഗാദീംശ്ച ശീതാന് യുഞ്ജ്യാത്|

Adhikarana SleShmaduShTe stanye yaShTyAdi ghRutam SleShmaduShTe stanayorubhayoroShThayoScalepaH (16-18) · Śloka 18

ശ്ലേഷ്മാത്മകേ പുനഃ| യഷ്ട്യാഹ്വസൈന്ധവയുതം കുമാരം പായയേദ് ഘൃതമ്||൧൬|| സിന്ധൂത്ഥപിപ്പലീമദ്വാ, പിഷ്ടൈഃ, ക്ഷൌദ്രയുതൈരഥ| രാഠപുഷ്പൈഃ സ്തനൌ ലിമ്പേച്ഛിശോശ്ച ദശനച്ഛദൌ||൧൭|| സുഖമേവം വമേദ്ബാലഃ| |൧൮|

സ൦-ശ്ലേഷ്മദുഷ്ടേ സ്തന്യേ മധുയഷ്ടീസൈന്ധവയുക്തം ഘൃതം ബാലം പായയേത്| സൈന്ധവപിപ്പലിയുക്തം ഘൃതം വാ പായയേത്| മദനകുസുമൈര്മാക്ഷികയുക്തൈഃ സ്തനൌ ലിമ്പേത്| ബാലസ്യ ചോഷ്ഠൌ ലിമ്പേത്| ഏവം കൃതേ സതി ബാലഃ സുഖം വമേത്|

Adhikarana SleShmaduShTe dhAtryA vamanAdi (18) · Śloka 18

തീക്ഷ്ണൈര്ധാത്രീം തു വാമയേത്| |൧൮|

സ൦-ധാത്രീം തീക്ഷ്ണൈര്വമനൈര്വാമയേത്|

Adhikarana tridoShaduShTe stanye kShIrAlasakarogotpattiH (18-19) · Śloka 19

| അഥാചരിതസംസര്ഗീ മുസ്താദിം ക്വഥിതം പിബേത്||൧൮|| തദ്വത്തഗരപൃഥ്വീകാസുരദാരുകലിങ്ഗകാന്| അഥവാऽതിവിഷാമുസ്തഷഡ്ഗ്രന്ഥാപഞ്ചകോലകമ്||൧൯||

സ൦-അനന്തരം കൃതേ സംസര്ഗേ സതി മുസ്താദിം ക്വഥിതം പിബേത്| തഗരാദീന് വാ അതിവിഷാദീന് വാ പിബേത്|

Adhikarana tridoShaduShTe dhAtrIbAlayorvamanam (20-23) · Śloka 23

സ്തന്യേ ത്രിദോഷമലിനേ ദുര്ഗന്ധ്യാമം ജലോപമമ്| വിബദ്ധമച്ഛം വിച്ഛിന്നം ഫേനിലം ചോപവേശ്യതേ||൨൦|| ശകൃന്നാനാവ്യഥാവര്ണം, മൂത്രം പീതം സിതം ഘനമ്| ജ്വരാരോചകതൃട്ഛര്ദിശുഷ്കോദ്ഗാരവിജൃമ്ഭികാഃ||൨൧|| അങ്ഗഭങ്ഗോऽങ്ഗവിക്ഷേപഃ കൂജനം വേപഥുര്ഭ്രമഃ| ഘ്രാണാക്ഷിമുഖപാകാദ്യാ ജായന്തേऽന്യേऽപി തം ഗദമ്||൨൨|| ക്ഷീരാലസകമിത്യാഹുരത്യയം ചാതിദാരുണമ് തത്രാശു ധാത്രീം ബാലം ച വമനേനോപപാദയേത്||൨൩||

സ൦-ത്രിദോഷദുഷ്ടേ സ്തന്യേ ദുര്ഗന്ധ്യാദിഗുണം ശകൃദുപവേശ്യതേ, തഥാ നാനാവ്യഥാവര്ണമ്| മൂത്രം ച പീതം സിതം ഘനം-സ്ത്യാനം, ച സ്യാത്| തഥാ ജ്വരാദയഃ, അന്യേऽപി-ഏവംപ്രകാരാ രോഗാഃ, ജായന്തേ| തം-ഈദൃശം, ഗദം ക്ഷീരാലസകമിതി കഥയന്തി| അത്യയം-വിനാശഹേതുമ്, അത ഏവാതിദാരുണമ് സ൦-തത്ര-ക്ഷീരാലസകേ, ശീഘ്രമേവ ധാത്രീം ബാലം ച വമനേനോപക്രമേത്|

Adhikarana tridoShaduShTe tato vacAdigaNAdyauShadham (24) · Śloka 24

വിഹിതായാം ച സംസര്ഗ്യാം വചാദിം യോജയേദ്ഗണമ്| നിശാദിം വാऽഥവാ മാദ്രീപാഠാതിക്താഘനാമയാന്||൨൪||

സ൦-[ വിഹിതായാം ] സംസര്ഗ്യാം-പേയാദികേ ക്രമേ കൃതേ, വചാദിം നിശാദിം വാ ഗണം പ്രയോജയേത്| മാദ്ര്യാദീന് വാ യോജയേത്|

Adhikarana stanyadoShaharAH pATAdayaH (25) · Śloka 25

പാഠാശുണ്ഠ്യമൃതാതിക്തതിക്താദേവാഹ്വസാരിവാഃ| സമുസ്തമൂര്വേന്ദ്രയവാഃ സ്തന്യദോഷഹരാഃ പരമ്||൨൫||

സ൦-പാഠാദയ ഉപയുക്താഃ പരം സ്തന്യദോഷഹരാഃ| തിക്തഃ കിരാതതിക്തഃ|

Adhikarana anubandhe yathArogaM cikitsitam (26) · Śloka 26

അനുബന്ധേ യഥാവ്യാധി പ്രതികുര്വീത കാലവിത്| |൨൬|

സ൦-അനുബന്ധേ തു സതി യഥാരോഗം ചികിത്സിതം കുര്യാദ്വൈദ്യഃ|

Adhikarana dantodbhedo sarvarogANAM hetuH (26-27) · Śloka 27

| ദന്തോദ്ഭേദശ്ച രോഗാണാം സര്വേഷാമപി കാരണമ്||൨൬|| വിശേഷാജ്ജവരവിഡ്ഭേദകാസച്ഛര്ദിശിരോരുജാമ്| അഭിഷ്യന്ദസ്യ പോഥക്യാ വിസര്പസ്യ ച ജായതേ||൨൭||

സ൦-രോഗാണാം ച സര്വേഷാമപി ദന്തോദ്ഭേദോ ഹേതുര്ജായതേ| വിശേഷേണ ജ്വരാദീനാം തു ഹേതുഃ സമ്പദ്യതേ|

Adhikarana tatra yathAdoShaM cikitsitam (28-29) · Śloka 29

പൃഷ്ഠഭങ്ഗേ ബിഡാലാനാം ബര്ഹിണാം ച ശിഖോദ്ഗമേ| ദന്തോദ്ഭേദേ ച ബാലാനാം ന ഹി കിഞ്ചിന്ന ദൂയതേ||൨൮|| യഥാദോഷം യഥാരോഗം യഥോദ്രേകം യഥാഭയമ്| വിഭജ്യ ദേശകാലാദീംസ്തത്ര യോജ്യം ഭിഷഗ്ജിതമ്||൨൯||

സ൦-മാര്ജാരാണാം പൃഷ്ഠഭങ്ഗേ സതി, മയൂരാണാം ച ശികോദ്ഭവേ സതി, ദന്തോത്ഥാനേ ച ശിശൂനാം, നനേതി ദ്വൌ പ്രതിഷേധൌ പ്രകൃതമര്ഥം ഗമയതഃ, തേന സര്വം വപുര്ബാലസ്യോത്തപ്തം ഭവേത്| ന കിഞ്ചിന്ന ദൂയതേ,- അപി തു സര്വാണ്യേവാങ്ഗാനി പീഡ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| സ൦-തത്ര ദോഷാനുസാരേണ തഥാ ദോഷാദിക്യാനുരോധേന തഥാ രോഗാനുസാരേണ ച ദേശകാലസത്ത്വസാത്മ്യപ്രകൃതീര്നിരൂപ്യാഉഷധം പ്രയോജയേത്|

Adhikarana bAle~alpA bheShajamAtrA (30-31) · Śloka 31

ത ഏവ ദോഷാ ദൂഷ്യാശ്ച ജ്വരാദ്യാ വ്യാധയശ്ച യത്| അതസ്തദേവ ഭൈഷജ്യം മാത്രാ ത്വസ്യ കനീയസീ||൩൦|| സൌകുമാര്യാല്പകായത്വാത് സര്വാന്നാനുപസേവനാത്| |൩൧|

സ൦-യത്-യസ്മാത്, ത ഏവ വാതാദയോ ദോഷാഃ, ത ഏവ രസാദയോ ദൂഷ്യാഃ, ജ്വരാദയശ്ച രോഗാഃ പൂര്വോക്താസ്ത ഏവ, തസ്മാത് തദേവ പൂര്വോക്തം ഭൈഷജ്യമ്| അസ്യ തു-ബാലസ്യ, മാത്രാ കനീയസീ| കുതോऽസ്യ ഹ്രസ്വതരാ മാത്രാ ? ഇത്യാഹ-സൌകുമാര്യേത്യാദി|

Adhikarana bAle mRuduvamanam (31-32) · Śloka 32

| സ്നിഗ്ധാ ഏവ സദാ ബാലാ ഘൃതക്ഷീരനിഷേവണാത്||൩൧|| സദ്യസ്താന് വമനം തസ്മാത് പായയേന്മതിമാന് മൃദു| |൩൨|

സ൦-ശിശവഃ സര്വദൈവ സ്നിഗ്ധാഃ| കുതഃ ? ഘൃതക്ഷീരനിഷേവണാത്| യതശ്ചൈവം തസ്മാത് താന്-ബാലാന്, സദ്യോ വമനം മൃദു ധീമാന് പായയേത്|

Adhikarana bAle vamanApUrvaM stanyAdinA tRuptiH (32-33) · Śloka 33

| സ്തന്യസ്യ തൃപ്തം വമയേത് ക്ഷീരക്ഷീരാന്നസേവിനമ്||൩൨|| പീതവന്തം തനും പേയാമന്നാദം ഘൃതസംയുതാമ്| |൩൩|

സ൦-ക്ഷീരസേവിനം തഥാ ക്ഷീരാന്നസേവിനം ബാലം സ്തന്യസ്യ തൃപ്തം സന്തം വാമയേത്| സ്തന്യസ്യ തൃപ്തമിതി "അധികരണവാചിനശ്ച" ഇതി ഷഷ്ഠീ| വാ(വ)മയേദിതി "ഗ്ലാസ്നാവനുവമാം ച" ഇതി മിത്ത്വവികല്പഃ സ൦-അന്നാദം ബാലം തനും-അഘനാം, പേയാം സസര്പിഷ്കാം പീതവന്തം വാമയേത്|

Adhikarana bAle virekAdisAdhye bastyAdi (33-34) · Śloka 34

| ബസ്തിം സാധ്യേ വിരേകേണ, മര്ശേന പ്രതിമര്ശനമ്||൩൩|| യുഞ്ജയാദ്വിരേചനാദീംസ്തു ധാത്ര്യാ ഏവ യഥോദിതാന്| |൩൪|

സ൦-വിരേകേണ സാധ്യേ രോഗേ ബസ്തിം യുഞ്ജയാത്| മര്ശേന സാധ്യേ രോഗേ പ്രതിമര്ശം യുഞ്ജ്യാത്| വിരേചനാദീന് പുനര്യഥോദിതാന് ധാത്ര്യാ ഏവ യുഞ്ജ്യാത്|

Adhikarana stanyadoShaharA mUrvAdayaH (34-35) · Śloka 35

| മൂര്വാവ്യോഷവരാകോലജമ്ബൂത്വക്ദാരുസര്ഷപാഃ||൩൪|| സപാഠാ മധുനാ ലീഢാഃ സ്തന്യദോഷഹരാഃ പരമ്| |൩൫|

സ൦-മൂര്വാദയോ മധുനാ ലീഢാഃ സുഷ്ഠു സ്തന്യദോഷഹരാഃ|

Adhikarana dantapAlyAH pippalyAdi pratisAraNam (35-36) · Śloka 36

| ദന്തപാലീം സമധുനാ ചൂര്ണേന പ്രതിസാരയേത്||൩൫|| പിപ്പല്യാ ധാതകീപുഷ്പധാത്രീഫലകൃതേന വാ| |൩൬|

സ൦-ശിശോര്ദന്തപാലീം പിപ്പല്യാശ്ചൂര്ണേന സമാക്ഷികേണ പ്രതിസാരയേത്| അഥവാ ധാതകീപുഷ്പാദികൃതേന ചൂര്ണേന പ്രതിസാരയേത്|

Adhikarana dantodbhave lAvAdirajaH (36-37) · Śloka 37

| ലാവതിത്തിരിവല്ലൂരരജഃ പുഷ്പരസദ്രുതമ്||൩൬|| ദ്രുതം കരോതി ബാലാനാം ദന്തകേസരവന്മുഖമ്| |൩൭|

സ൦-ലാവാദിചൂര്ണം മാക്ഷികദ്രവീകൃതമുപയുക്തം ശിശൂനാം ശീഘ്രം ദന്തകേസരവന്മുഖം കരോതി| ദന്താ ഏവ കേസരം തത് (രാണി താനി) വിദ്യതേ(ന്തേ) യസ്മിന്നിതി മതുപ്|

Adhikarana dantodbhave vacAdighRutam (37-38) · Śloka 38

| വചാദ്വിബൃഹതീപാഠാകടുകാതിവിഷാഘനൈഃ||൩൭|| മധുരൈശ്ച ഘൃതം സിദ്ധം സിദ്ധം ദശനജന്മനി| |൩൮|

സ൦-വചാദിഭിഃ പക്വം ഘൃതം ദന്തോത്ഥാനേ സിദ്ധമ്,- അവ്യാഹതശക്തിത്വാത്|

Adhikarana dantodbhave bAlasarvaroge rajanyAdicUrNam (38-40) · Śloka 40

| രജനീദാരുസരലശ്രേയസീബൃഹതീദ്വയമ്||൩൮|| പൃശ്നിപര്ണീ ശതാഹ്വാ ച ലീഢം മാക്ഷികസര്പിഷാ| ഗ്രഹണീദീപനം ശ്രേഷ്ഠം മാരുതസ്യാനുലോമനമ്||൩൯|| അതീസാരജ്വരശ്വാസകാമലാപാണ്ഡുകാസനുത്| ബാലസ്യ സര്വരോഗേഷു പൂജിതം ബലവര്ണദം||൪൦||

സ൦-രജന്യാദിചൂര്ണം മാക്ഷികയുക്തേന സര്പിഷാ ലീഢം ഗ്രഹണ്യാ ദീപനം സുഷ്ഠു വാതസ്യ ചാനുലോമനമ്| തഥാऽതീസാരാദിജിത്| ബാലസ്യ സര്വാമയേഷു ഹിതം ബലവര്ണദം ച|

Adhikarana dantodbhave sama~ggAdighRutam (41-43) · Śloka 43

സമങ്ഗാധാതകീരോധ്രകുടന്നടബലാദ്വയൈഃ| മഹാസഹാക്ഷുദ്രസഹാമുദ്ഗബില്വശലാടുഭിഃ||൪൧|| സകാര്പാസീഫലൈസ്തോയേ സാധിതൈഃ സാധിതം ഘൃതമ്| ക്ഷീരമസ്തുയുതം ഹന്തി ശീഘ്രം ദന്തോദ്ഭവോദ്ഭവാന്||൪൨|| വിവിധാനാമയാനേതദ്വൃദ്ധകാശ്യപനിര്മിതമ്| |൪൩|

സ൦-സമങ്ഗാദിഭിഃ സാമാന്യപരിഭാഷയാ തോയേ സാധിതം ഘൃതം ക്ഷീരമസ്തുയുതം പക്വം ദന്തോത്ഥാന് രോഗാനനേകപ്രകാരാന് ഹന്തി| ഏതച്ച വൃദ്ധകാശ്യപേന നിര്മിതമ്|

Adhikarana dantodbhave nAtiyantraNam (43-44) · Śloka 44

| ദന്തോദ്ഭവേഷു രോഗേഷു ന ബാലമതിയന്ത്രയേത്||൪൩|| സ്വയമപ്യുപശാമ്യന്തി ജാതദന്തസ്യ യദ്ഗദാഃ| |൪൪|

സ൦-ദന്തോദ്ഭവേഷു രോഗേഷു ബാലം നാതീവ യന്ത്രയേത്-പഥ്യഭോജനാദിനാ നാതീവ നിയമയേത്, യഥാऽന്യരോഗിണമ്| കിമ് ? ഇത്യാഹ-യത്-യസ്മാത്, സ്വയമേവ(മപി)-ചികിത്സാമന്തരേണാപി, ജാതദന്തസ്യ സതോ ബാലസ്യ രോഗാഃ പ്രശാമ്യന്തി|

Adhikarana SiSorarocakAdayo rogAH SuShkatvaM ca (44-46) · Śloka 46

| അത്യഹഃസ്വപ്നശീതാമ്ബുശ്ലൈഷ്മികസ്തന്യസേവിനഃ||൪൪|| ശിശോഃ കഫേന രുദ്ധേഷു സ്രോതഃസു രസവാഹിഷു| അരോചകഃ പ്രതിശ്യായോ ജ്വരഃ കാസശ്ച ജായതേ||൪൫|| കുമാരഃ ശുഷ്യതി തതഃ സ്നിഗ്ധശുക്ലമുഖേക്ഷണഃ| |൪൬|

സ൦-ഭൃശം ദിവാസ്വപ്നാദിസേവിനോऽര്ഭകസ്യ കഫേന രസവാഹിഷു സ്രോതഃസു രുദ്ധേഷു സത്സു അരോചകാദയഃ പ്രാദുര്ഭവന്തി| തതഃ-തേഷു ജാതേഷു, കുമാരഃ ശുഷ്യതി| സ്നിഗ്ധം ശുക്ലം വദനനയനം യസ്യ സ ഏവംഭൂതഃ സന്|

Adhikarana tatra saindhavAdicUrNam (46-47) · Śloka 47

| സൈന്ധവവ്യോഷശാര്ങ്ഗേഷ്ടാപാഠാഗിരികദമ്ബകാന്||൪൬|| ശുഷ്യതോ മധുസര്പിര്ഭ്യാമരുച്യാദിഷു യോജയേത്| ||൪൭||

സ൦-തസ്യാരോചകാദിഷു സൈന്ധവാദീന് സമധുഘൃതാന് യോജയേത്|

Adhikarana tatra pa~jcakolAdicUrNam (47-48) · Śloka 48

| അശോകരോഹിണീയുക്തം പഞ്ചകോലം ച ചൂര്ണിതമ്||൪൭|| ബദരീധാതകീധാത്രീചൂര്ണം വാ സര്പിഷാ ദ്രുതമ്| |൪൮|

സ൦-തഥാ പഞ്ചകോലം രജീകൃതമശോകകടുകാഭ്യാം യുക്തം യോജയേത്| അഥവാ ബദര്യാദിചൂര്ണം സര്പിഷാ ദ്രവീകൃതം യോജയേത്|

Adhikarana tatra badaryAdicUrNam tatra sthirAdighRutaM srotaHSodhanam (48-50) · Śloka 50

| സ്ഥിരാവചാദ്വിബൃഹതീകാകോലീപിപ്പലീനതൈഃ||൪൮|| നിചുലോത്പലവര്ഷാഭൂഭാര്ഗീമുസ്തൈശ്ച കാര്ഷികൈഃ| സിദ്ധം പ്രസ്ഥാര്ധമാജ്യസ്യ സ്രോതസാം ശോധനം പരമ്||൪൯|| സിമ്ഹ്യശ്വഗന്ധാസുരസാകണാഗര്ഭം ച തദ്ഗുണമ്| |൫൦|

സ൦-സ്ഥിരാദിഭിഃ കാര്ഷികൈര്ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥാര്ധം സിദ്ധം പരം സ്രോതസാം വിശോധനമ്| സ൦-സിമ്ഹ്യാദിഭിര്ഘൃതം പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana tatra yaShTyAdighRutaM shoShajit (50-51) · Śloka 51

| യഷ്ട്യാഹ്വപിപ്പലീരോധ്രപദ്മകോത്പലചന്ദനൈഃ||൫൦|| താലീസസാരിവാഭ്യാം ച സാധിതം ശോഷജിദ്ഘൃതമ്| |൫൧|

സ൦-മധുയഷ്ടികാദിഭിഃ സാധിതം സര്പിഃ ശോഷജിത്|

Adhikarana tatra SRu~ggyAdighRutaM puShTikRut (51-53) · Śloka 53

| ശൃങ്ഗീമധൂലികാഭാര്ഗീപിപ്പലീദേവദാരുഭിഃ||൫൧|| അശ്വഗന്ധാദ്വികാകോലീരാസ്നര്ഷഭകജീവകൈഃ| ശൂര്പപര്ണീവിഡങ്ഗൈശ്ച കല്കിതൈഃ സാധിതം ഘൃതമ്||൫൨|| ശശോത്തമാങ്ഗനിര്യൂഹേ ശുഷ്യതഃ പുഷ്ടികൃത്പരമ്| |൫൩|

സ൦-ശൃങ്ഗ്യാദിഭിഃ കല്കിതൈഃ ശശസ്യ ശിരഃക്വാഥേന സാധിതം ഘൃതം ശുഷ്യതോ ബാലസ്യാതിപുഷ്ടികരമ്|

Adhikarana tatra abhya~jjane vacAditailam (53-54) · Śloka 54

| വചാവയഃസ്ഥാതഗരകായസ്ഥാചോരകൈഃ ശൃതമ്||൫൩|| ബസ്തമൂത്രസുരാഭ്യാം ച തൈലമഭ്യഞ്ജനേ ഹിതമ്| |൫൪|

സ൦-വചാദിഭിശ്ഛാഗമൂത്രസുരാഭ്യാം ച സിദ്ധം തൈലമഭ്യങ്ഗേ ഹിതമ്|

Adhikarana tatra lAkShAditailam (54-57) · Śloka 57

| ലാക്ഷാരസസമം തൈലപ്രസ്ഥം മസ്തു ചതുര്ഗുണമ്||൫൪|| അശ്വഗന്ധാനിശാദാരുകൌന്തീകുഷ്ഠാബ്ദചന്ദനൈഃ| സമൂര്വാരോഹിണീരാസ്നാശതാഹ്വാമധുകൈഃ സമൈഃ||൫൫|| സിദ്ധം ലാക്ഷാദികം നാമ തൈലമഭ്യഞ്ജനാദിദമ്| ബല്യം ജ്വരക്ഷയോന്മാദശ്വാസാപസ്മാരവാതനുത്||൫൬|| യക്ഷരാക്ഷസഭൂതഘ്നം ഗര്ഭിണീനാം ച ശസ്യതേ| |൫൭|

സ൦-ലാക്ഷാരസതുല്യം തൈലപ്രസ്ഥം മസ്തുചതുര്ഗുണമശ്വഗന്ധാദിഭിഃ സാമാന്യപരിഭാഷോക്തപ്രമാണൈഃ സിദ്ധം ലാക്ഷാദികസംജ്ഞമ്| ഏതത്തൈലമഭ്യങ്ഗാദ് ബല്യം ജ്വരാദിജിത് യക്ഷ്മാദിഘ്നം ഗര്ഭിണീഭ്യശ്ച ഹിതമ്|

Adhikarana kAsajvarAdAvativiShAdilehaH (57-58) · Śloka 58

| മധുനാऽതിവിഷാശൃങ്ഗീപിപ്പലീര്ലേഹയേച്ഛിശുമ്||൫൭|| ഏകാം വാऽതിവിഷാം കാസജ്വരച്ഛര്ദിരുപദ്രുതമ്| |൫൮|

സ൦-അതിവിഷാദീന് മധുനാ കാസാദിപീഡിതം ശിശും-ബാലം, ലേഹയേത്| അഥവാ, അതിവിഷാമേകാം ലേഹയേത്|

Adhikarana stanyavaminAshakA lehAH (58-60) · Śloka 60

| പീതം പീതം വമതി യഃ സ്തന്യം തം മധുസര്പിഷാ||൫൮|| ദ്വിവാര്താകീഫലരസം പഞ്ചകോലം ച ലേഹയേത്| പിപ്പലീപഞ്ചലവണം കൃമിജിത്പാരിഭദ്രകമ്||൫൯|| തദ്വല്ലിഹ്യാത്തഥാ വ്യോഷം മഷീം വാ രോമചര്മണാമ്| ലാഭതഃ ശല്യകശ്വാവിദ്ഗോധര്ക്ഷശിഖിജന്മനാമ്||൬൦||

സ൦- യോ ബാലഃ പീതം പീതം സ്തന്യം വമേത് തം ബൃഹതീദ്വയസ്യ ഫലസ്വരസം പഞ്ചകോലം ച ഘൃതമാക്ഷികാഭ്യാം ലേഹയേത്| അഥവാ പിപ്പല്യാദികം തദ്വത്-പൂര്വവത് മധുസര്പിഷാ, ബാലോ ലിഹ്യാത്| വ്യോഷം തഥാ-മധുസര്പിഷാ, ലിഹ്യാത്| [ അഥവാ ] ശല്യകാദിജന്മനാം രോമ്ണാം ചര്മണാം ച യഥാലാഭം മഷീം മധുഘൃതാഭ്യാം ലിഹ്യാത്|

Adhikarana stanyavaminAshakaM ghRutam (61) · Śloka 61

ഖദിരാര്ജുനതാലീസകുഷ്ഠചന്ദനജേ രസേ| സക്ഷീരം സാധിതം സര്പിര്വമഥും വിനിയച്ഛതി||൬൧||

സ൦-ഖദിരാദിരസേ സക്ഷീരം സര്പിഃ പക്വമുപയുക്തം വമിം ശമയതി|

Adhikarana tAlukaNTakasya lakShaNam (63-65) · Śloka 65

| താലുമാംസേ കഫഃ ക്രുദ്ധഃ കുരുതേ താലുകണ്ടകമ്||൬൩|| തേന താലുപ്രദേശസ്യ നിമ്നതാ മൂര്ധ്നി ജായതേ| താലുപാതഃ സ്തനദ്വേഷഃ കൃച്ഛ്രാത്പാനം ശകൃദ്ദ്രവമ്||൬൪|| തൃഡാസ്യകണ്ഡ്വക്ഷിരുജാ ഗ്രീവാദുര്ധരതാ വമിഃ| |൬൫|

സ൦-കഫോ മധുരാദ്യൈസ്താലുമാംസേ പ്രകുപിതസ്താലുകണ്ടകം കുര്യാത്| തേന-താലുകണ്ടകേന, ശിരസി താലുപ്രദേശേ നിമ്നതാ സ്യാത്| തഥാ താലുനഃ പതനം സ്തനദ്വേഷഃ കൃച്ഛ്രേണ സ്തനപാനം ശകൃച്ച ദ്രവം സ്യാത്| തഥാ തൃഡാദ്യാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana tAlukaNTakasya cikitsA (65-66) · Śloka 66

| തത്രോത്ക്ഷിപ്യ യവക്ഷാരക്ഷൌദ്രാഭ്യാം പ്രതിസാരയേത്||൬൫|| താലു തദ്വത്കണാശുണ്ഠീഗോശകൃദ്രസസൈന്ധവൈഃ| |൬൬|

സ൦-തത്ര താലൂത്ക്ഷിപ്യ യവക്ഷാരക്ഷൌദ്രാഭ്യാം പ്രതിസാരയേത്| തഥൈവ കണാദിഭിഃ പ്രതിസാരയേത്

Adhikarana tAlukaNTakasya SRu~ggaberAdipuTapAkarasaH (66-67) · Śloka 67

| ശൃങ്ഗവേരനിശാഭൃങ്ഗം കല്കിതം വടപല്ലവൈഃ||൬൬|| ബധ്വാ ഗോശകൃതാ ലിപ്തം കുകൂലേ സ്വേദയേത്തതഃ| രസേന ലിമ്പേത്താല്വാസ്യം നേത്രേ ച പരിഷേചയേത്||൬൭||

സ൦-തഥാ ശുണ്ഠ്യാദികം കല്കിതം വടപല്ലവൈര്ബധ്വാ ഗോശകൃതാ ലിപ്തം തതഃ കുകൂലേ സ്വേദയേത്| അനന്തരം രസേന ച-തതഃ സ്രുതേന, താലു ആസ്യം ച ലിമ്പേത്| തഥാ നേത്രേ പരിഷേചയേത്|

Adhikarana tAlukaNTakasya harItakyAdikalkaH (68) · Śloka 68

ഹരീതകീവചാകുഷ്ഠകല്കം മാക്ഷികസംയുതമ്| പീത്വാ കുമാരഃ സ്തന്യേന മുച്യതേ താലുകണ്ടകാത്||൬൮||

സ൦-ഹരീതക്യാദികം മാക്ഷികയുക്തം സ്തന്യേന ശിശുഃ പീത്വാ താലുകണ്ടകാദ്വിമുച്യതേ

Adhikarana ahipUtanasya lakShaNam ahipUtanasya cikitsA (69-70) · Śloka 70

മലോപലേപാത്സ്വേദാദ്വാ ഗുദേ രക്തകഫോദ്ഭവഃ| താമ്രോ വ്രണോऽന്തഃ കണ്ഡൂമാന് ജായതേ ഭൂര്യുപദ്രവഃ||൬൯|| കേചിത്തം മാതൃകാദോഷം വദന്ത്യന്യേऽഹിപൂതനമ്| പൃഷ്ടാരുര്ഗുദകുട്ടം ച കേചിച്ച തമനാമികമ്||൭൦||

സ൦-ഗുദേ രക്തകഫോദ്ഭവോ മലോപലേപാത് സ്വേദാദ്വാ താമ്രോ വ്രണഃ കണ്ഡൂമാനാന്തരോ ബഹൂപദ്രവോ ജായതേ| തം-തഥാവിധം, കേചിന്മാതൃകാദോഷം കഥയന്തി| അപരേ ച പൂതനസംജ്ഞമിത്യാഹുഃ| കേചിത് പൃഷ്ടാരുരിതി, കേചിത് ഗുദകുട്ടമിതി, കേചിച്ച തമനാമികം, ബ്രുവതേ|

Adhikarana ahipUtanasya dhAttryAH kShIraM Sodhyam (71) · Śloka 71

തത്ര ധാത്ര്യാഃ പയഃ ശോധ്യം പിത്തശ്ലേഷ്മഹരൌഷധൈഃ| |൭൧|

സ൦-തത്ര-തസ്മിന്നനേകനാമ്നി രോഗേ, ധാത്ര്യാഃ ക്ഷീരം ശോധനീയമ് കൈഃ ? പിത്തശ്ലേഷ്മഹൃദ്ഭിരൌഷധൈഃ|

Adhikarana ahipUtanasya antarapAnakam ahipUtanasya vraNe lepAdi (71-75) · Śloka 75

| ശൃതശീതം ച ശീതാമ്ബുയുക്തമന്തരപാനകമ്||൭൧|| സക്ഷൌദ്രതാര്ക്ഷ്യശൈലേന വ്രണം തേന ച ലേപയേത്| ത്രിഫലാബദരീപ്ലക്ഷത്വക്ക്വാഥപരിഷേചിതമ്||൭൨|| കാസീസരോചനാതുത്ഥമനോഹ്വാലരസാഞ്ജനൈഃ| ലേപയേദമ്ലപിഷ്ടൈര്വാ ചൂര്ണിതൈര്വാऽവചൂര്ണയേത്||൭൩|| സുശ്ലക്ഷ്ണൈരഥവാ യഷ്ടീശങ്ഖസൌവീരകാഞ്ജനൈഃ| സാരിവാശങ്ഖനാഭിഭ്യാമസനസ്യ ത്വചാऽഥവാ||൭൪|| രാഗകണ്ഡൂത്കടേ കുര്യാദ്രക്തസ്രാവം ജലൌകസാ| സര്വം ച പിത്തവ്രണജിച്ഛസ്യതേ ഗുദകുട്ടകേ||൭൫||

സ൦-സഹ ക്ഷൌദ്രേണ വര്തതേ യത്തത് സക്ഷൌദ്രമ്, സക്ഷൌദ്രമ് ച തത് താര്ക്ഷ്യശൈലം ച, തേന യുക്തം ശീതാമ്ബു, അന്തരം പാനകം ച ഹിതമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? ശൃതശീതമ്| അത്ര ച ശീതമാത്രസ്യ ശീതത്വേനൈവ ലബ്ധത്വാച്ഛീതാമ്ബിവത്യതിശയാര്ഥമ്| ഏവം ഹി പിത്തോപശാന്തിര്ഭവതി| അത ഏവ ച തത്സഹിതസ്യ കഫസ്യ ശമനായ മാക്ഷികരസാഞ്ജനയോഗോऽത്ര കൃതഃ| തേന ച ജലേന വ്രണം ലേപയേത്| കിമ്ഭൂതം വ്രണമ് ? ത്രിഫലാദിക്വാഥേന പരിഷേചിതം സന്തം കാസീസാദിഭിരമ്ലപിഷ്ടൈര്വാ ലേപയേത്| അഥവാ, ഏതൈരേവ ചൂര്ണിതൈര്വ്രണമവചൂര്ണയേത്| അഥവാ മധുകാദിഭിഃ സുപിഷ്ടൈരവചൂര്ണയേത്| സാരിവാശങ്ഖനാഭിഭ്യാമവചൂര്ണയേത്| അഥവാ, അസനത്വചാ ലിമ്പേത്| രാഗകണ്ഡ്വാധിക്യേ ജലൌകോഭിരസ്രസ്രാവം കുര്യാത്| ജലൌകസാ "ജാതൌ" ഇത്യേകവചനാത് തസ്യ പ്രയോഗോ ന ദോഷായ, തഥാ സല്ലക്ഷസ്യ ദൃഷ്തത്വാത്| സര്വം ചികിത്സിതം പിത്തവ്രണതുല്യം ഗുദകുട്ടകേ ശസ്യതേ|

Adhikarana mRuttikodbhave roge pAThAdighRutam (76-77) · Śloka 77

പാഠാവേല്ലദ്വിരജനീമുസ്തഭാര്ഗീപുനര്നവൈഃ| സബില്വത്ര്യൂഷണൈഃ സര്പിവൃശ്ചികാലീയുതൈഃ ശൃതമ്||൭൬|| ലിഹാനോ മാത്രയാ രോഗൈര്മുച്യതേ മൃത്തികോദ്ഭവൈഃ| |൭൭|

സ൦-പാഠാദിഭിഃ പക്വം ഘൃതം മാത്രയാ ലിഹന് മൃത്തികോദ്ഭവൈരാമയൈര്മുച്യതേ|

Adhikarana tattadvyAdhinAshakaH stanapralepaH (2) · Śloka 2

വ്യാധേര്യദ്യസ്യ ഭൈഷജ്യം സ്തനസ്തേന പ്രലേപിതഃ| സ്ഥിതോ മുഹൂര്തം ധൌതോऽനു പീതസ്തം തം ജയേദ്ഗദമ്||൭൭|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ബാലാ- മയപ്രതിഷേധോ നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||

സ൦-യസ്യ രോഗസ്യ യദൌഷധമുക്തം തേനൈവൌഷധേന സ്തനഃ പ്രലേപിതോ മുഹൂര്തമാത്രം-നാഡികാദ്വയം യാവദ് വിധൃതഃ, സ്തനോऽനു ധൌതഃ പശ്ചാത് പീതസ്തം തം-അനിയതം രോഗം, ജയേത്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരഛിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ബാലാ മയപ്രതിഷേധോ നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨||