1. bālōpacaraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana uttarasthAnam · Śloka

શ્રીગણેશાય નમઃ| અનન્તરમુત્તરસ્થાનારમ્ભઃ| યતઃ કાયાખ્યમાદ્યમઙ્ગમ્| તચ્ચ પૂર્વૈઃ સ્થાનૈઃ સર્વમુક્તમ્| અધુના બાલાદીનામુત્તરેષામઙ્ગાનામવસર ઇત્યુત્તરાખ્યં સ્થાનમુચ્યતે| તત્રાપિ યથોદ્દેશસ્તથા નિર્દેશ ઇતિ બાલાખ્યમઙ્ગં વિવક્ષુરાહ-

Adhikarana bAlopacaraNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો બાલોપચરણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

સ૦-બાલસ્ય-શિશોઃ, ઉપચરણં બાલોપચરણમ્, તસ્મૈ હિતઃ| શેષં પૂર્વવત્| ઇતીત્યાદિના સ્વમનીષિકાપરિકલ્પિતત્વમસ્ય તન્ત્રસ્ય નિરાકરોતિ|

Adhikarana bAlasya ulbAdviSodhanam bAlasya balAtailena secanam bAlasya karNamUle~aSmanorvdanam (1-2) · Śloka 2

જાતમાત્રં વિશોધ્યોલ્બાદ્બાલં સૈન્ધવસર્પિષા| પ્રસૂતિક્લેશિતં ચાનુ બલાતૈલેન સેચયેત્||૧|| અશ્મનોર્વાદનં ચાસ્ય કર્ણમૂલે સમાચરેત્| અથાસ્ય દક્ષિણે કર્ણે મન્ત્રમુચ્ચારયેદિમમ્||૨||

સ૦-જાતમાત્રં-સદ્ય એવોદ્ભૂતં, બાલમુલ્બાત્-અપરાપરપર્યાયાત્, સૈન્ધવયુક્તેન ઘૃતેન વિવિધૈઃ પ્રકારૈઃ શોધયિત્વા પશ્ચાત્ પ્રસૂત્યા-પ્રસવેન, ક્લેશિતં બાલં બલાતૈલેન સેચયેત્| પશ્ચાત્ પાષાણયોર્વાદનમસ્ય કર્ણમૂલે કારયેદ્વૈદ્યઃ| અનન્તરમસ્ય દક્ષિણે કર્ણે ઇમં-વક્ષ્યમાણં, મન્ત્રમુચ્ચારયેત્| તમેવ મન્ત્રમાહ-

Adhikarana bAlasya dakShiNe karNe mantroccAraNam (3-4) · Śloka 4

તમેવ મન્ત્રમાહ "અઙ્ગાદઙ્ગાત્સમ્ભવસિ હૃદયાદભિજાયસે| આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સઞ્જીવ શરદાં શતમ્||૩|| શતાયુઃ શતવર્ષોઽસિ દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ| નક્ષત્રાણિ દિશો રાત્રિરહશ્ચ ત્વાઽભિરક્ષતુ"||૪||

સ૦-અઙ્ગાદિત્યાદિ|

Adhikarana bAlasya nAbhyaa bandhanaM cCedanaM grIvAvasa~jjanaM kuShThatailasecanaM ca bAlasya kShIrivRukShakaShAyaadinA snApanam (5-7) · Śloka 7

સ્વસ્થીભૂતસ્ય નાભિં ચ સૂત્રેણ ચતુરઙ્ગુલાત્| બધ્દ્વોર્ધ્વં વર્ધયિત્વા ચ ગ્રીવાયામવસઞ્જયેત્||૫|| નાભિં ચ કુષ્ટતૈલેન સેચયેત્સ્નાપયેદનુ| ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ સર્વગન્ધોદકેન વા||૬|| કોષ્ણેન તપ્તરજતતપનીયનિમજ્જનૈઃ| |૭|

સ૦-સમાશ્વસ્તસ્ય ચ બાલસ્ય નાભિં ચતુરઙ્ગુલાદૂર્ધ્વં સૂત્રેણ બધ્દ્વાઽનન્તરં છેદયિત્વા ગ્રીવાયાં યોજયેત્| નાભિં ચ કુષ્ટતૈલેન સેચયેત્| અનુ-પશ્ચાત્, ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ સ્નાપયેત્| અથવા સર્વેષાં ગન્ધાનાં-ચન્દનાદીનાં, જલેન સ્નાપયેત્| કિમ્ભૂતેન ? કોષ્ણેન| કથમ્ ? તપ્તાભ્યાં-ઉષ્ણાભ્યાં, રૂપ્યસુવર્ણાભ્યાં નિમજ્જનૈઃ-અસકૃત્સેચનૈઃ|

Adhikarana bAlasya tAlUnnamanAdi bAlasya lehaprASanam (7-9) · Śloka 9

| તતો દક્ષિણતર્જન્યા તાલૂન્નમ્યાવગુણ્ઠયેત્||૭|| શિરસિ સ્નેહપિચુના, પ્રાશ્યં ચાસ્ય પ્રયોજયેત્| હરેણુમાત્રં મેધાયુર્બલાર્થમભિમન્ત્રિતમ્||૮|| ઐન્દ્રીબ્રાહ્મીવચાશઙ્ખપુષ્પીકલ્કં ઘૃતં મધુ| |૯|

સ૦-અનન્તરં દક્ષિણહસ્તતર્જન્યા વૈદ્યસ્તાલુ ઉન્નમ્ય શિરસિ પિચુના તૈલાક્તેનાવગુણ્ઠયેત્| અસ્ય ચ-બાલસ્ય, પ્રાશ્યં-લેહં, મેધાદ્યર્થં પ્રયોજયેત્| કિયન્માત્રમ્ ? હરેણુપ્રમાણમ્| તથાઽભિમન્ત્રિતં-પ્રાઙ્મન્ત્રેણ| કિં તત્પ્રાશ્યમ્ ? ઇત્યાહ-ઐન્દ્રીત્યાદિ| ઐન્દ્રી-ઇન્દ્રવારુણી| બ્રાહ્મી-મણ્ડૂકપર્ણી|

Adhikarana bAlasya cAmIkarAdi lehAntaram (9-10) · Śloka 10

| ચામીકરવચાબ્રાહ્મીતાપ્યપથ્યા રજીકૃતાઃ||૯|| લિહ્યાન્મધુઘૃતોપેતા હેમધાત્રીરજોઽથવા| |૧૦|

સ૦-અથવા સુવર્ણાદિકં સૂક્ષ્મચૂર્ણિકૃત્ય લિહ્યાત્| રજીકૃતા ઇતિ "અરુર્મનઃ" ઇત્યાદિના સુલોપ ઇત્વં ચ| હેમધાત્રીચૂર્ણં વા મધુઘૃતયુક્તં લિહ્યાત્|

Adhikarana bAlasya garbhAmbhovamanam (10) · Śloka 10

| ગર્ભામ્ભઃ સૈન્ધવવતા સર્પિષા વામયેત્તતઃ||૧૦||

સ૦-તતઃ-અનન્તરં, ગર્ભામ્ભઃ સર્પિષા સૈન્ધવયુક્તેન વામયેત્|

Adhikarana bAlasya jAtakarmANi (11) · Śloka 11

પ્રાજાપત્યેન વિધિના જાતકર્માણિ કારયેત્| |૧૧|

સ૦-તતો જાતકર્માણિ-વેદવિહિતાનિ, પ્રાજાપત્યેન-યો વેદોક્તો વિધિસ્તેન ગૃહ્યોક્તેન, વિધિના ભિષક્ કારયેત્|

Adhikarana strINAM stanyapravartanadivasaH (11-12) · Śloka 12

સ્તન્યપ્રવર્તનહેતુમાહ | સિરાણાં હૃદયસ્થાનાં વિવૃતત્વાત્ પ્રસૂતિતઃ||૧૧|| તૃતીયેઽહ્નિ ચતુર્થે વા સ્ત્રીણાં સ્તન્યં પ્રવર્તતે| |૧૨|

સ૦-હૃદયાશ્રિતાનાં સિરાણાં પ્રસવાદ્ધેતોર્યદ્વિવૃતત્વં તસ્માત્કારણાત્ તૃતીયે દિવસે કદાચિચ્ચતુર્થે યોષિતાં સ્તન્યં પ્રવર્તતે|

Adhikarana bAlasya prathame divase madhusarpiHprASanam (12-13) · Śloka 13

| પ્રથમે દિવસે તસ્માત્ત્રિકાલં મધુસર્પિષી||૧૨|| અનન્તામિશ્રિતે મન્ત્રપાવિતે પ્રાશયેચ્છિશુમ્| |૧૩|

સ૦-યત એવં દિનત્રિચતુર્માત્રં ક્ષીરાભાવઃ, તસ્માદ્ધેતોઃ પ્રથમેઽહ્નિ ત્રીન્ કાલાન્ મધુઘૃતે યવાસકયુક્તે મન્ત્રેણ પાવિતે શિશું પ્રાશયેત્|

Adhikarana bAlasya dvitIyAdidivase ghRutAdiprASanam (13-14) · Śloka 14

| દ્વિતીયે લક્ષ્મણાસિદ્ધં તૃતીયે ચ ઘૃતં, તતઃ||૧૩|| પ્રાઙ્નિષિદ્ધસ્તનસ્યાસ્ય તત્પાણિતલસમ્મિતમ્| સ્તન્યાનુપાનં દ્વૌ કાલૌ નવનીતં પ્રયોજયેત્||૧૪||

સં-દ્વિતીયે દિવસે તૃતીયે ચ દિવસે લક્ષ્મણયા સિદ્ધં ઘૃતં ત્રીનેવ કાલાન્ ભોજયેત્| અનન્તરં તસ્ય-શિશોઃ, પાણેસ્તલેન- મધ્યેન, સમ્મિતં-તત્પ્રમાણં, નવનીતપ્રયોગાત્ પૂર્વં નિવારિતસ્તનસ્યાસ્ય-બાલસ્ય, દ્વૌ કાલૌ નવનીતં સ્તન્યાનુપાનં પ્રયોજયેત્|

Adhikarana bAlasya mAtureva stanyaM varam mAtRustanyAbhAve vatsalAdiguNayukte dve stanyadhAtryau (15-17) · Śloka 17

માતુરેવ પિબેત્સ્તન્યં તધ્દ્યલં દેહવૃદ્ધયે| સ્તન્યધાત્ર્યાવુભે કાર્યે તદસમ્પદિ વત્સલે||૧૫|| અવ્યઙ્ગે બ્રહ્મચારિણ્યૌ વર્ણપ્રકૃતિતઃ સમે| નીરુજે મધ્યવયસૌ જીવદ્વત્સે ન લોલુપે||૧૬|| હિતાહારવિહારેણ યત્નાદુપચરેચ્ચ તે| |૧૭|

સ૦-બાલો માતુઃ-જનન્યા એવ, સ્તન્યં પિબેત્| કુતઃ ? યસ્માચ્ચ તસ્યાઃ સ્તન્યમતિશયેન દેહસ્ય વૃદ્ધયે સ્યાત્| તદસમ્પદિ-માતૃસ્તન્યાસમ્પત્તૌ, દ્વે સ્તન્યધાત્ર્યૌ ચ વત્સલે-સ્નેહલે, કાર્યે| તથા વ્યઙ્ગરહિતે, બ્રહ્મચારિણ્યૌ-વર્જિતમૈથુને, વર્ણેન પ્રકૃત્યા ચ તુલ્યે, તથા નિરમયે, મધ્યવયસ્કે, જીવદ્વત્સે, [ ન લોલુપે-] લૌલ્યવર્જિતે આદરયુક્તે, તે હિતેનાહારવિહારેણ યત્નાદુપચરેત્|

Adhikarana stanyanASahetavaH stanyavardhanahetavaH (17-18) · Śloka 18

| શુક્ક્રોધલઙ્ઘનાયાસાઃ સ્તન્યનાશસ્ય હેતવઃ||૧૭|| સ્તન્યસ્ય સીધુવર્જ્યાનિ મદ્યાન્યાનૂપજા રસાઃ| ક્ષીરં ક્ષીરિણ્ય ઓષધ્યઃ શોકાદેશ્ચ વિપર્યયઃ||૧૮||

સ૦-શુગાદીનિ સ્તન્યનાશસ્ય કારણાનિ| શુક્-શોકઃ| સ્તન્યસ્ય મદ્યાનિ હેતવઃ| કિંભૂતાનિ ? સીધુવર્જ્યાનિ| આનૂપજાશ્ચ રસાઃ| તથા ક્ષીરવત્ય ઓષધયઃ-જીવન્ત્યાદ્યાઃ| શોકાદિવૈપરીત્યં ચ|

Adhikarana rogakaraM stanyam (19) · Śloka 19

વિરુદ્ધાહારભુક્તાયાઃ ક્ષુધિતાયા વિચેતસઃ| પ્રદુષ્ટધાતોર્ગર્ભિણ્યાઃ સ્તન્યં રોગકરં શિશોઃ||૧૯||

સ૦-તથા વિરુદ્ધ આહારો ભુક્તો યયા તસ્યાઃ, તથા બુભુક્ષિતાયા નિન્દિતાયાશ્ચ, તથા પ્રદુષ્ટદોષાયા ગર્ભિણ્યાશ્ચ સમ્બન્ધિ સ્તન્યમુપયુક્તં બાલસ્ય રોગહેતુઃ|

Adhikarana stanyAbhAve CAgAdipayaH (20) · Śloka 20

સ્તન્યાભાવે પયશ્છાગં ગવ્યં વા તદ્ગુણં પિબેત્| હ્રસ્વેન પઞ્ચમૂલેન સ્થિરાભ્યાં વા સિતાયુતમ્||૨૦||

સ૦-સ્તન્યસ્યાભાવે સતિ છાગં પયઃ, ગવ્યં વા છાગતુલ્યગુણં પિબેત્| છાગસમાનગુણં ગવ્યં કથં સ્યાત્ ? તત્રાહ-હ્રસ્વેનેત્યાદિ| હ્રસ્વેન પઞ્ચમૂલેન સિદ્ધં શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીસિદ્ધં વા શર્કરાયુતં પિબેત્|

Adhikarana ShaShThyAM rAtrau jAgarAdividhiH (21) · Śloka 21

ષષ્ઠીં નિશાં વિશેષેણ કૃતરક્ષાબલિક્રિયાઃ| જાગૃયુર્બાન્ધવાસ્તસ્ય દધતઃ પરમાં મુદમ્||૨૧||

સ૦-અન્યદાઽ તસ્ય-શિશોઃ, બાન્ધવા વિહિતરક્ષાદયો નિશાં જાગૃયુઃ| ષષ્ઠીં પુનસ્તમસ્વિનીં વિશેષેણ-યત્નેન, જાગૃયુઃ| કિં કુર્વન્તઃ ? પરં હર્ષં ધારયન્તઃ|

Adhikarana ekAdaSe divase sUtikotthAnam bAlasya nAmakaraNam (22-23) · Śloka 23

દશમે દિવસે પૂર્ણે વિધિભિઃ સ્વકુલોચિતૈઃ| કારયેત્સૂતિકોત્થાનં નામ બાલસ્ય ચાર્ચિતમ્||૨૨|| બિભ્રતોઽઙ્ગૈર્મનોહ્લાલરોચનાગુરુચન્દનમ્| નક્ષત્રદેવતાયુક્તં બાન્ધવં વા સમાક્ષરમ્||૨૩||

સ૦-દશમે દિને પૂર્ણે સતિ સૂતિકાયા ઉત્થાનં કારયેત્| કથં કારયેત્ ? સ્વકુલયોગ્યૈર્વિધાનૈઃ| બાલસ્ય નામ અર્ચિતં-પ્રશસ્તમનુગતં કુલજાત્યાદિભિઃ| કિમ્ભૂતસ્ય ? અઙ્ગૈઃ-પાણ્યાદિભિઃ, મનોહ્લાદીનિ ધારયતઃ| કિમ્ભૂતં નામ ? નક્ષત્રસ્ય યાઽસૌ દેવતા તયા યુક્તમ્| અથવા બાન્ધવં-જ્ઞાતિપૂર્વજં, સમવર્ણં-ન તુ વિષમાક્ષરમ્|

Adhikarana bAlasya AyuHparIkShaNam bAlasya SayyAstaraNavAsAMsi (24-25) · Śloka 25

તતઃ પ્રકૃતિભેદોક્તરૂપૈરાયુઃપરીક્ષણમ્| પ્રાગુદક્શિરસઃ કુર્યાત્ બાલસ્ય જ્ઞાનવાન્ ભિષક્||૨૪|| શુચિધૌતોપધાનાનિ નિર્વલીનિ મૃદૂનિ ચ| શય્યાસ્તરણવાસાંસિ રક્ષોઘ્નૈર્ધૂપિતાનિ ચ||૨૫||

સ૦-તતો-નામકરણાદનન્તરં, પ્રકૃતિભેદે-વિકૃતિવિજ્ઞાનીયે (શા.અ. ૫) , ઉક્તાનિ યાનિ રૂપાણિ તૈરાયુષઃ પરીક્ષણં બાલસ્ય જ્ઞાનવાન્-સુમતિઃ, વૈદ્યઃ કુર્યાત્| કિમ્ભૂતસ્ય ? પ્રાક્શિરસ ઉત્તરશિરસો વા| તથા શુચ્યાદિગુણયુક્તાનિ ઉપધાનાનિ શય્યાયામાસ્તરણાર્થં વાસાંસિ કુર્યાત્| તથા રક્ષોઘ્નૈર્દ્રવ્યૈર્ધૂપિતાનિ|

Adhikarana bAlasya vastrAdidhUpane kAkaH SastaH (26) · Śloka 26

કાકો વિશસ્તઃ શસ્તશ્ચ ધૂપને ત્રિવૃતાન્વિતઃ| |૨૬|

સ૦-કાકશ્ચ વસ્ત્રાદિધૂપને શસ્તઃ| કિમ્ભૂતઃ ? વિશસ્તઃ વ્યાપાદિતો, ન તુ સ્વયં મૃતઃ| તથા ત્રિવૃતાયુક્તઃ|

Adhikarana bAlasya maNyauShadhyAdidhAraNam (26-28) · Śloka 28

| જીવત્ખઙ્ગાદિશૃઙ્ગોત્થાન્ સદા બાલઃ શુભાન્ મણીન્||૨૬|| ધારયેદૌષધીઃ શ્રેષ્ઠા બ્રાહ્મયૈન્દ્રીજીવકાદિકાઃ| હસ્તાભ્યાં ગ્રીવયા મૂર્ધ્ના વિશેષાત્સતતં વચામ્||૨૭|| આયુર્મેધાસ્મૃતિસ્વાસ્થ્યકરીં રક્ષોભિરક્ષિણીમ્| |૨૮|

સ૦-બાલઃ સર્વદા શુભહેતૂન્ મણીન્ બિભૃયાત્| કિમ્ભૂતાન્ ? જીવન્તશ્ચ તે ખઙ્ગાદયશ્ચ, તેષાં શૃઙ્ગાણિ, તેભ્ય ઉત્થાનં યેષાં તાન્, જીવતામેવ યે ગૃહીતા ઇત્યર્થઃ| શૃઙ્ગગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્, અત એવ સર્પાદિજાનપિ મણીન્ ધારયેત્| તથા, ઓષધીર્બ્રાહ્મ્યાદીઃ શ્રેષ્ઠાઃ-શુભાઃ, ધારયેત્| કૈઃ ? પાણ્યાદિભિઃ| વિશેષેણ સર્વદા વચાં ધારયેત્| કિમ્ભૂતાં વચામ્ ? આયુરાદિકરણહેતું તથા રક્ષોનિવારિણીમ્|

Adhikarana bAlasya karNavedhanamAsAH (28-29) · Śloka 29

| ષટ્સપ્તાષ્ટમમાસેષુ નીરુજસ્ય શુભેઽહનિ||૨૮|| કર્ણૌ હિમાગમે વિધ્યેદ્ધાત્ર્યઙ્કસ્થસ્ય સાન્ત્વયન્| |૨૯|

સ૦-અનન્તરં ષષ્ઠે માસિ સપ્તમેઽષ્ટમે વા બાલસ્ય નીરુજસ્ય હિમાગમે શુભે દિવસે કર્ણૌ વિધ્યેત્, ધાત્ર્યુત્સઙ્ગસ્થિતસ્ય| ધાત્રી-માતા સ્તનદાયિની ચ| કથં વિધ્યેત્ ? સાન્ત્વયન્ પ્રીતિ વચનાદિના|

Adhikarana bAlasya karNavedhanavidhiH (29-32) · Śloka 32

કુત ઇત્યાહ | પ્રાગ્દક્ષિણં કુમારસ્ય ભિષગ્વામં તુ યોષિતઃ||૨૯|| દક્ષિણેન દધત્સૂચીં પાલિમન્યેન પાણિના| મધ્યતઃ કર્ણપીઠસ્ય કિઞ્ચિદ્ગણ્ડાશ્રયં પ્રતિ||૩૦|| જરાયુમાત્રપ્રચ્છન્ને રવિરશ્મ્યવભાસિતે| ધૃતસ્ય નિશ્ચલં સમ્યગલક્તકરસાઙ્કિતે||૩૧|| વિધ્યેદ્દૈવકૃતે છિદ્રે સકૃદેવર્જુ લાઘવાત્| નોર્ધ્વં ન પાર્શ્વતો નાધઃ|૩૨|

સ૦-કુમારસ્ય પ્રાક્-પૂર્વં, દક્ષિણં કર્ણં યોષિતસ્તુ વામં વૈદ્યો વિધ્યેત્| કિં કુર્વન્ ? દક્ષિણેન હસ્તેન સૂચીં દધત્, વામેન પાણિના પાલિં દધત્| ક્વ વિધ્યેત્ ? કર્ણપીઠસ્ય મધ્ય ભાગે કિઞ્ચિત્-મનાક્, ગણ્ડસ્થાનાભિમુખમ્| કીદૃશસ્ય બાલસ્ય ? સમ્યઙ્ નિશ્ચલં ધૃતસ્ય| ક્વ વિધ્યેત્ ? દૈવકૃતે છિદ્રે| કિમ્ભૂતે ? જરાયુમાત્રેણ પ્રચ્છન્ને-સ્થગિતે| તથા રવિરશ્મિભિરવભાસિતે-ઉદ્યોતિતે| તથાઽલક્તકરસેનાઙ્કિતે-ચિન્હિતે| કથં વિધ્યેત્ ? લાઘવાત્ સકૃત્-એકવારમેવ, તથા ઋજુ-સરલં કૃત્વા નોપરિષ્ટાન્નાધસ્તાન્ન પાર્શ્વતો વિધ્યેત્|

Adhikarana bAlasya karNasirAvyadhAdrAgAdayaH (32-33) · Śloka 33

| શિરાસ્તત્ર હિ સંશ્રિતાઃ||૩૨|| કાલિકામર્મરીરક્તાઃ તદ્વ્યધાદ્રાગરુગ્જ્વરાઃ| સશોફદાહસંરમ્ભમન્યાસ્તમ્ભાપતાનકાઃ||૩૩||

સ૦-હિ-યસ્માત્, તત્ર શિરા આશ્રિતાઃ| ત એવાહ કાલિકેત્યાદિ સં-તાસાં ચ વ્યધાત્ રાગાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana bAlasya rAgAdInAM cikitsitam (34) · Śloka 34

તેષાં યથામયં કુર્યાદ્વિભજ્યાશુ ચિકિત્સિતમ્| |૩૪|

સ૦-તેષાં ચ રાગાદીનાં યથાસ્વં નિરૂપ્ય ચિકિત્સિતં કુર્યાત્|

Adhikarana bAlasya uktasthAnavyadhe phalam (34) · Śloka 34

| સ્થાને વ્યધાન્ન રુધિરં ન રુગ્રાગાદિસમ્ભવઃ||૩૪||

સ૦-સ્થાને વ્યધાત્ રુધિરં ન ભ(સ્ર)વતિ, ન ચ રુગાદીનાં સમ્ભવઃ|

Adhikarana bAlasya karNacCidre sUtrasthApanAdi (35-36) · Śloka 36

સ્નેહાક્તં સૂચ્યનુસ્યૂતં સૂત્રં ચાનુ નિધાપયેત્| આમતૈલેન સિઞ્ચેચ્ચ બહલાં તદ્વદારયા||૩૫|| વિધ્યેત્પાલીં હિતભુજઃ સઞ્ચાર્યાઽથ સ્થવીયસી| વર્તિસ્ત્ર્યહાત્તતો રૂઢં વર્ધયેત શનૈઃ શનૈઃ||૩૬||

સં-અનુ-કર્ણવ્યધસ્ય પશ્ચાત્, સૂત્રં સ્નેહલિપ્તં સૂચ્યાઽનુસ્યૂતં કર્ણે નિધાપયેત્| આમતૈલેન ચ સેચયેત્| બહલાં-ઘનાં, પાલીં તદ્વત્-પૂર્વવત્, આરયા વિધ્યેત્ હિતાશિનઃ સતઃ| અનન્તરં ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં સ્થૂલતરા વર્તિઃ સઞ્ચાર્યા| તતો રૂઢં કર્ણં શનૈઃ શનૈર્વર્ધયેત્|

Adhikarana bAlasya jAtadantasya stanAdapasAraNam bAlasya annam (37) · Śloka 37

અથૈનં જાતદશનં ક્રમેણાપનયેત્સ્તનાત્| પૂર્વોક્તં યોજયેત્ક્ષીરમન્નં ચ લઘુ બૃંહણમ્||૩૭||

સં-અનન્તરમેનં-શિશું, જાતદન્તં સન્તં સ્તનાત્ ક્રમેણાપસારયેત્-ન સહસા| પૂર્વોક્તં-છાગાદિકં, ક્ષીરમન્નં ચ લઘુ બૃંહણં યોજયેત્|

Adhikarana bAlasya apastanasya prINano modakaH (38-39) · Śloka 39

પ્રિયાલમજ્જમધુકમધુલાજસિતોપલૈઃ| અપસ્તનસ્ય સંયોજ્યઃ પ્રીણનો મોદકઃ શિશોઃ||૩૮|| દીપનો બાલબિલ્વૈલાશર્કરાલાજસક્તુભિઃ| સઙ્ગ્રાહી ધાતુકીપુષ્પશર્કરાલાજતર્પણૈઃ||૩૯||

સ૦-પ્રિયાલાદિભિર્મોદકોઽપસ્તનસ્ય શિશોઃ પ્રીણનો યોજ્યઃ| બાલબિલ્વાદિભિર્દીપનો મોદકો યોજ્યઃ| ધાતુક્યાદિભિઃ સઙ્ગ્રાહી યોજ્યઃ|

Adhikarana bAlasya rogajayArthaM saumyauShadhopacAra (40) · Śloka 40

રોગાંશ્ચાસ્ય જયેત્સોમ્યૈર્ભેષજૈરવિષાદકૈઃ| અન્યત્રાત્યયિકાદ્વ્યાઘેર્વિરેકં સુતરાં ત્યજેત્||૪૦||

સ૦-યથાવસ્થમસ્ય-શિશોઃ, સોમ્યૈરૌષધૈરવિષાદકૈઃ-અક્ષોભકૈઃ, આમયાન્ જયેત્| વિરેકમતિશયેન વર્જયેદાત્યયિકં વ્યાધિમન્તરેણ|

Adhikarana bAlaM na trAsayet (41) · Śloka 41

ત્રાસયેન્નાવિધેયં તં ત્રસ્તં ગૃહ્ણન્તિ હિ ગ્રહાઃ| |૪૧|

સ૦-ન ચ તં-બાલં, અવિધેયં-અનાયત્તં કૃત્વા, ત્રાસયેત્- ન ભાયયેત્| યતસ્ત્રસ્તં બાલં ગ્રહા ગૃહ્ણન્તિ|

Adhikarana bAlaM vastravAtAdibhyo rakShet (41) · Śloka 41

| વસ્ત્રવાતાત્ પરસ્પર્શાત્ પાલયેલ્લઙ્ઘનાચ્ચ તમ્||૪૧||

સ૦-વસ્ત્રવાતાદિભ્યશ્ચ તં રક્ષયેત્|

Adhikarana brAhyAdi ghRutam (42-43) · Śloka 43

બ્રાહ્મીસિદ્ધાર્થકવચાસારિવાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ| સકણૈઃ સાધિતં પીતં વાઙ્મેધાસ્મૃતિકૃદ્ ઘૃતમ્||૪૨|| આયુષ્યં પાપ્મરક્ષોઘ્નં ભૂતોન્માદનિબર્હણમ્| |૪૩|

સ૦-બ્રાહ્મ્યાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈઃ સાધિતં સર્પિર્વાઙ્મેધાદિકૃત્| આયુષ્યં પાપ્માદિહરં ભૂતોન્માદનિબર્હણં ચ|

Adhikarana aShTA~ggaM ghRutam (43-45) · Śloka 45

| વચેન્દુલેખામણ્ડૂકીશઙ્ખપુષ્પીશતાવરીઃ||૪૩|| બ્રહ્મસોમામૃતાબ્રાહ્મીઃ કલ્કીકૃત્ય પલાંશિકાઃ| અષ્ટાઙ્ગં વિપચેત્સર્પિઃ પ્રસ્થં ક્ષીરચતુર્ગુણમ્||૪૪|| તત્પીતં ધન્યમાયુષ્યં વાઙ્મેધાસ્મૃતિબુદ્ધિકૃત્| |૪૫|

સ૦-વચાદિભિઃ પાલિકૈશ્ચતુર્ગુણક્ષીરાત્ ઘૃતપ્રસ્થમષ્ટાઙ્ગં પચેત્| અષ્ટાવઙ્ગાનિ-વચાદીનિ યસ્મિંસ્તદષ્ટાઙ્ગમ્| એતત્પીતં ધન્યાદિગુણમ્|

Adhikarana sArasvataM ghRutam (45-46) · Śloka 46

| અજાક્ષીરાભયાવ્યોષપાઠોગ્રાશિગ્રુસૈન્ધવૈઃ||૪૫|| સિદ્ધં સારસ્વતં સર્પિર્વાઙ્મોધાસ્મૃતિવહ્નિકૃત્| |૪૬|

સ૦-અજાક્ષીરાદિભિઃ સિદ્ધં સારસ્વતં ઘૃતં વાઙ્મેધાદિકરમ્|

Adhikarana vacAdighRutam (46-47) · Śloka 47

| વચામૃતાશઠીપથ્યાશઙ્ખિનીવેલ્લનાગરૈઃ||૪૬|| અપામાર્ગેણ ચ ઘ્રુતં સાધિતં પૂર્વવદ્ગુણૈઃ| |૪૭|

સ૦-વચાદિભિઃ સાધિતં ઘૃતં પૂર્વેણ સમાનમ્|

Adhikarana hemAdayaScatvAraH prASAH (47-49) · Śloka 49

| હેમ શ્વેતવચા કુષ્ઠમર્કપુષ્પી સકાઞ્ચના||૪૭|| હેમ મત્સ્યાક્ષકઃ શઙ્ખઃ કૈડર્યઃ કનકં વચા| ચત્વાર એતે પાદોક્તાઃ પ્રાશા મધુઘૃતપ્લુતાઃ||૪૮|| વર્ષં લીઢા વપુર્મેધાબલવર્ણકરાઃ શુભાઃ| |૪૯|

સ૦-હેમાદિશ્લોકોક્તાઃ પાદિકાશ્ચત્વારો યોગા મધુઘૃતાભ્યાં સદ્રવા વર્ષં લીઢા વપુરાદિકૃતઃ શુભાશ્ચ|

Adhikarana vacAdicUrNaM vAkSuddhikaram (1) · Śloka 1

| વચાયષ્ટ્યાહ્વસિન્ધૂત્થપથ્યાનાગરદીપ્યકૈઃ||૪૯|| શુધ્દ્યતે વાગ્ઘવિર્લીઢૈઃ સકુષ્ઠકણજીરકૈઃ| ૪૯ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને બાલો- પચરણીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||

સ૦-વચાદિભિઃ સર્પિર્લીઢૈર્વાક્ શસ્યતે| શુધ્યત ઇતિ ચિન્ત્યમ્, "કર્મવત્કર્મકર્તા" ઇત્યસ્ય ત્વવિષયઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં |સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને બાલોપ- ચરણીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૧||