1. bālōpacaraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana bAlopacaraNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો બાલોપચરણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana bAlasya ulbAdviSodhanam bAlasya balAtailena secanam bAlasya karNamUle~aSmanorvdanam (1-2) · Śloka 2

જાતમાત્રં વિશોધ્યોલ્બાદ્બાલં સૈન્ધવસર્પિષા| પ્રસૂતિક્લેશિતં ચાનુ બલાતૈલેન સેચયેત્||૧|| અશ્મનોર્વાદનં ચાસ્ય કર્ણમૂલે સમાચરેત્| અથાસ્ય દક્ષિણે કર્ણે મન્ત્રમુચ્ચારયેદિમમ્||૨||

Adhikarana bAlasya dakShiNe karNe mantroccAraNam (3-4) · Śloka 4

તમેવ મન્ત્રમાહ "અઙ્ગાદઙ્ગાત્સમ્ભવસિ હૃદયાદભિજાયસે| આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સઞ્જીવ શરદાં શતમ્||૩|| શતાયુઃ શતવર્ષોઽસિ દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ| નક્ષત્રાણિ દિશો રાત્રિરહશ્ચ ત્વાઽભિરક્ષતુ"||૪||

Adhikarana bAlasya nAbhyaa bandhanaM cCedanaM grIvAvasa~jjanaM kuShThatailasecanaM ca bAlasya kShIrivRukShakaShAyaadinA snApanam (5-7) · Śloka 7

સ્વસ્થીભૂતસ્ય નાભિં ચ સૂત્રેણ ચતુરઙ્ગુલાત્| બધ્દ્વોર્ધ્વં વર્ધયિત્વા ચ ગ્રીવાયામવસઞ્જયેત્||૫|| નાભિં ચ કુષ્ટતૈલેન સેચયેત્સ્નાપયેદનુ| ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ સર્વગન્ધોદકેન વા||૬|| કોષ્ણેન તપ્તરજતતપનીયનિમજ્જનૈઃ| |૭|

Adhikarana bAlasya tAlUnnamanAdi bAlasya lehaprASanam (7-9) · Śloka 9

| તતો દક્ષિણતર્જન્યા તાલૂન્નમ્યાવગુણ્ઠયેત્||૭|| શિરસિ સ્નેહપિચુના, પ્રાશ્યં ચાસ્ય પ્રયોજયેત્| હરેણુમાત્રં મેધાયુર્બલાર્થમભિમન્ત્રિતમ્||૮|| ઐન્દ્રીબ્રાહ્મીવચાશઙ્ખપુષ્પીકલ્કં ઘૃતં મધુ| |૯|

Adhikarana bAlasya cAmIkarAdi lehAntaram (9-10) · Śloka 10

| ચામીકરવચાબ્રાહ્મીતાપ્યપથ્યા રજીકૃતાઃ||૯|| લિહ્યાન્મધુઘૃતોપેતા હેમધાત્રીરજોઽથવા| |૧૦|

Adhikarana bAlasya garbhAmbhovamanam (10) · Śloka 10

| ગર્ભામ્ભઃ સૈન્ધવવતા સર્પિષા વામયેત્તતઃ||૧૦||

Adhikarana bAlasya jAtakarmANi (11) · Śloka 11

પ્રાજાપત્યેન વિધિના જાતકર્માણિ કારયેત્| |૧૧|

Adhikarana strINAM stanyapravartanadivasaH (11-12) · Śloka 12

સ્તન્યપ્રવર્તનહેતુમાહ | સિરાણાં હૃદયસ્થાનાં વિવૃતત્વાત્ પ્રસૂતિતઃ||૧૧|| તૃતીયેઽહ્નિ ચતુર્થે વા સ્ત્રીણાં સ્તન્યં પ્રવર્તતે| |૧૨|

Adhikarana bAlasya prathame divase madhusarpiHprASanam (12-13) · Śloka 13

| પ્રથમે દિવસે તસ્માત્ત્રિકાલં મધુસર્પિષી||૧૨|| અનન્તામિશ્રિતે મન્ત્રપાવિતે પ્રાશયેચ્છિશુમ્| |૧૩|

Adhikarana bAlasya dvitIyAdidivase ghRutAdiprASanam (13-14) · Śloka 14

| દ્વિતીયે લક્ષ્મણાસિદ્ધં તૃતીયે ચ ઘૃતં, તતઃ||૧૩|| પ્રાઙ્નિષિદ્ધસ્તનસ્યાસ્ય તત્પાણિતલસમ્મિતમ્| સ્તન્યાનુપાનં દ્વૌ કાલૌ નવનીતં પ્રયોજયેત્||૧૪||

Adhikarana bAlasya mAtureva stanyaM varam mAtRustanyAbhAve vatsalAdiguNayukte dve stanyadhAtryau (15-17) · Śloka 17

માતુરેવ પિબેત્સ્તન્યં તધ્દ્યલં દેહવૃદ્ધયે| સ્તન્યધાત્ર્યાવુભે કાર્યે તદસમ્પદિ વત્સલે||૧૫|| અવ્યઙ્ગે બ્રહ્મચારિણ્યૌ વર્ણપ્રકૃતિતઃ સમે| નીરુજે મધ્યવયસૌ જીવદ્વત્સે ન લોલુપે||૧૬|| હિતાહારવિહારેણ યત્નાદુપચરેચ્ચ તે| |૧૭|

Adhikarana stanyanASahetavaH stanyavardhanahetavaH (17-18) · Śloka 18

| શુક્ક્રોધલઙ્ઘનાયાસાઃ સ્તન્યનાશસ્ય હેતવઃ||૧૭|| સ્તન્યસ્ય સીધુવર્જ્યાનિ મદ્યાન્યાનૂપજા રસાઃ| ક્ષીરં ક્ષીરિણ્ય ઓષધ્યઃ શોકાદેશ્ચ વિપર્યયઃ||૧૮||

Adhikarana rogakaraM stanyam (19) · Śloka 19

વિરુદ્ધાહારભુક્તાયાઃ ક્ષુધિતાયા વિચેતસઃ| પ્રદુષ્ટધાતોર્ગર્ભિણ્યાઃ સ્તન્યં રોગકરં શિશોઃ||૧૯||

Adhikarana stanyAbhAve CAgAdipayaH (20) · Śloka 20

સ્તન્યાભાવે પયશ્છાગં ગવ્યં વા તદ્ગુણં પિબેત્| હ્રસ્વેન પઞ્ચમૂલેન સ્થિરાભ્યાં વા સિતાયુતમ્||૨૦||

Adhikarana ShaShThyAM rAtrau jAgarAdividhiH (21) · Śloka 21

ષષ્ઠીં નિશાં વિશેષેણ કૃતરક્ષાબલિક્રિયાઃ| જાગૃયુર્બાન્ધવાસ્તસ્ય દધતઃ પરમાં મુદમ્||૨૧||

Adhikarana ekAdaSe divase sUtikotthAnam bAlasya nAmakaraNam (22-23) · Śloka 23

દશમે દિવસે પૂર્ણે વિધિભિઃ સ્વકુલોચિતૈઃ| કારયેત્સૂતિકોત્થાનં નામ બાલસ્ય ચાર્ચિતમ્||૨૨|| બિભ્રતોઽઙ્ગૈર્મનોહ્લાલરોચનાગુરુચન્દનમ્| નક્ષત્રદેવતાયુક્તં બાન્ધવં વા સમાક્ષરમ્||૨૩||

Adhikarana bAlasya AyuHparIkShaNam bAlasya SayyAstaraNavAsAMsi (24-25) · Śloka 25

તતઃ પ્રકૃતિભેદોક્તરૂપૈરાયુઃપરીક્ષણમ્| પ્રાગુદક્શિરસઃ કુર્યાત્ બાલસ્ય જ્ઞાનવાન્ ભિષક્||૨૪|| શુચિધૌતોપધાનાનિ નિર્વલીનિ મૃદૂનિ ચ| શય્યાસ્તરણવાસાંસિ રક્ષોઘ્નૈર્ધૂપિતાનિ ચ||૨૫||

Adhikarana bAlasya vastrAdidhUpane kAkaH SastaH (26) · Śloka 26

કાકો વિશસ્તઃ શસ્તશ્ચ ધૂપને ત્રિવૃતાન્વિતઃ| |૨૬|

Adhikarana bAlasya maNyauShadhyAdidhAraNam (26-28) · Śloka 28

| જીવત્ખઙ્ગાદિશૃઙ્ગોત્થાન્ સદા બાલઃ શુભાન્ મણીન્||૨૬|| ધારયેદૌષધીઃ શ્રેષ્ઠા બ્રાહ્મયૈન્દ્રીજીવકાદિકાઃ| હસ્તાભ્યાં ગ્રીવયા મૂર્ધ્ના વિશેષાત્સતતં વચામ્||૨૭|| આયુર્મેધાસ્મૃતિસ્વાસ્થ્યકરીં રક્ષોભિરક્ષિણીમ્| |૨૮|

Adhikarana bAlasya karNavedhanamAsAH (28-29) · Śloka 29

| ષટ્સપ્તાષ્ટમમાસેષુ નીરુજસ્ય શુભેઽહનિ||૨૮|| કર્ણૌ હિમાગમે વિધ્યેદ્ધાત્ર્યઙ્કસ્થસ્ય સાન્ત્વયન્| |૨૯|

Adhikarana bAlasya karNavedhanavidhiH (29-32) · Śloka 32

કુત ઇત્યાહ | પ્રાગ્દક્ષિણં કુમારસ્ય ભિષગ્વામં તુ યોષિતઃ||૨૯|| દક્ષિણેન દધત્સૂચીં પાલિમન્યેન પાણિના| મધ્યતઃ કર્ણપીઠસ્ય કિઞ્ચિદ્ગણ્ડાશ્રયં પ્રતિ||૩૦|| જરાયુમાત્રપ્રચ્છન્ને રવિરશ્મ્યવભાસિતે| ધૃતસ્ય નિશ્ચલં સમ્યગલક્તકરસાઙ્કિતે||૩૧|| વિધ્યેદ્દૈવકૃતે છિદ્રે સકૃદેવર્જુ લાઘવાત્| નોર્ધ્વં ન પાર્શ્વતો નાધઃ|૩૨|

Adhikarana bAlasya karNasirAvyadhAdrAgAdayaH (32-33) · Śloka 33

| શિરાસ્તત્ર હિ સંશ્રિતાઃ||૩૨|| કાલિકામર્મરીરક્તાઃ તદ્વ્યધાદ્રાગરુગ્જ્વરાઃ| સશોફદાહસંરમ્ભમન્યાસ્તમ્ભાપતાનકાઃ||૩૩||

Adhikarana bAlasya rAgAdInAM cikitsitam (34) · Śloka 34

તેષાં યથામયં કુર્યાદ્વિભજ્યાશુ ચિકિત્સિતમ્| |૩૪|

Adhikarana bAlasya uktasthAnavyadhe phalam (34) · Śloka 34

| સ્થાને વ્યધાન્ન રુધિરં ન રુગ્રાગાદિસમ્ભવઃ||૩૪||

Adhikarana bAlasya karNacCidre sUtrasthApanAdi (35-36) · Śloka 36

સ્નેહાક્તં સૂચ્યનુસ્યૂતં સૂત્રં ચાનુ નિધાપયેત્| આમતૈલેન સિઞ્ચેચ્ચ બહલાં તદ્વદારયા||૩૫|| વિધ્યેત્પાલીં હિતભુજઃ સઞ્ચાર્યાઽથ સ્થવીયસી| વર્તિસ્ત્ર્યહાત્તતો રૂઢં વર્ધયેત શનૈઃ શનૈઃ||૩૬||

Adhikarana bAlasya jAtadantasya stanAdapasAraNam bAlasya annam (37) · Śloka 37

અથૈનં જાતદશનં ક્રમેણાપનયેત્સ્તનાત્| પૂર્વોક્તં યોજયેત્ક્ષીરમન્નં ચ લઘુ બૃંહણમ્||૩૭||

Adhikarana bAlasya apastanasya prINano modakaH (38-39) · Śloka 39

પ્રિયાલમજ્જમધુકમધુલાજસિતોપલૈઃ| અપસ્તનસ્ય સંયોજ્યઃ પ્રીણનો મોદકઃ શિશોઃ||૩૮|| દીપનો બાલબિલ્વૈલાશર્કરાલાજસક્તુભિઃ| સઙ્ગ્રાહી ધાતુકીપુષ્પશર્કરાલાજતર્પણૈઃ||૩૯||

Adhikarana bAlasya rogajayArthaM saumyauShadhopacAra (40) · Śloka 40

રોગાંશ્ચાસ્ય જયેત્સોમ્યૈર્ભેષજૈરવિષાદકૈઃ| અન્યત્રાત્યયિકાદ્વ્યાઘેર્વિરેકં સુતરાં ત્યજેત્||૪૦||

Adhikarana bAlaM na trAsayet (41) · Śloka 41

ત્રાસયેન્નાવિધેયં તં ત્રસ્તં ગૃહ્ણન્તિ હિ ગ્રહાઃ| |૪૧|

Adhikarana bAlaM vastravAtAdibhyo rakShet (41) · Śloka 41

| વસ્ત્રવાતાત્ પરસ્પર્શાત્ પાલયેલ્લઙ્ઘનાચ્ચ તમ્||૪૧||

Adhikarana brAhyAdi ghRutam (42-43) · Śloka 43

બ્રાહ્મીસિદ્ધાર્થકવચાસારિવાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ| સકણૈઃ સાધિતં પીતં વાઙ્મેધાસ્મૃતિકૃદ્ ઘૃતમ્||૪૨|| આયુષ્યં પાપ્મરક્ષોઘ્નં ભૂતોન્માદનિબર્હણમ્| |૪૩|

Adhikarana aShTA~ggaM ghRutam (43-45) · Śloka 45

| વચેન્દુલેખામણ્ડૂકીશઙ્ખપુષ્પીશતાવરીઃ||૪૩|| બ્રહ્મસોમામૃતાબ્રાહ્મીઃ કલ્કીકૃત્ય પલાંશિકાઃ| અષ્ટાઙ્ગં વિપચેત્સર્પિઃ પ્રસ્થં ક્ષીરચતુર્ગુણમ્||૪૪|| તત્પીતં ધન્યમાયુષ્યં વાઙ્મેધાસ્મૃતિબુદ્ધિકૃત્| |૪૫|

Adhikarana sArasvataM ghRutam (45-46) · Śloka 46

| અજાક્ષીરાભયાવ્યોષપાઠોગ્રાશિગ્રુસૈન્ધવૈઃ||૪૫|| સિદ્ધં સારસ્વતં સર્પિર્વાઙ્મોધાસ્મૃતિવહ્નિકૃત્| |૪૬|

Adhikarana vacAdighRutam (46-47) · Śloka 47

| વચામૃતાશઠીપથ્યાશઙ્ખિનીવેલ્લનાગરૈઃ||૪૬|| અપામાર્ગેણ ચ ઘ્રુતં સાધિતં પૂર્વવદ્ગુણૈઃ| |૪૭|

Adhikarana hemAdayaScatvAraH prASAH (47-49) · Śloka 49

| હેમ શ્વેતવચા કુષ્ઠમર્કપુષ્પી સકાઞ્ચના||૪૭|| હેમ મત્સ્યાક્ષકઃ શઙ્ખઃ કૈડર્યઃ કનકં વચા| ચત્વાર એતે પાદોક્તાઃ પ્રાશા મધુઘૃતપ્લુતાઃ||૪૮|| વર્ષં લીઢા વપુર્મેધાબલવર્ણકરાઃ શુભાઃ| |૪૯|

Adhikarana vacAdicUrNaM vAkSuddhikaram (1) · Śloka 1

| વચાયષ્ટ્યાહ્વસિન્ધૂત્થપથ્યાનાગરદીપ્યકૈઃ||૪૯|| શુધ્દ્યતે વાગ્ઘવિર્લીઢૈઃ સકુષ્ઠકણજીરકૈઃ| ૪૯ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને બાલો- પચરણીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||